The Flower of My Secret: Almodóvar’ın postmodern melodramı

Sinemada kimi anlatılar, olayların düz çizgisel akışından çok, karakterlerin iç dünyasında açılan çatlaklarla anlam kazanır. Pedro Almodóvar’ın The Flower of My Secret filmi de izleyiciyi dışarıdan seyredilen bir hikâyenin karşısında tutmak yerine, yavaş yavaş çözülen bir ruhun ritmine yaklaştırır. İlk bakışta bir evliliğin çözülüşünü, bir kadının terk edilme korkusunu ve aşkın giderek sönüşünü izleriz. Fakat filmin asıl gücü, bu görünür olay örgüsünün ardında daha derin bir soruyu işlemesinden gelir: İnsan, hâlâ yaşayan birinin yokluğuna nasıl yas tutar? Film, modern insanın kayıpla kurduğu ilişkiyi, özellikle de kesin bir ölümle kapanmayan ayrılıkların içimizde bıraktığı belirsiz boşluğu inceler. Bu yüzden Leo’nun hikâyesi yalnızca terk edilen bir kadının hikâyesi değil, varlığını sürdüren ama duygusal olarak ortadan kaybolan şeylerin ardından yaşanan sessiz matemdir.

Almodóvar yıllar boyunca bu filmi melodramdan çok, drama olarak tanımlamayı seçmiştir. Bu tercih, filmin klasik melodramın yüksek perdeli gözyaşından, keskin kutuplarından ve abartılı hesaplaşmalarından bilinçli biçimde uzak durduğunu gösterir. Burada mutlak kötüler ya da lekesiz iyiler yerine, kendi yaralarıyla eksilmiş insanlar vardır. Büyük itirafların, ani mucizelerin ve her şeyi çözen final jestlerinin yerine, gündelik hayatın içine sızan ağır bir duygusal çürüme yerleşir. Buna rağmen film, melodramın özüne güçlü biçimde bağlıdır. Çünkü melodram yalnızca bir tür kalıbı değil, dünyayı duygusal yoğunlukla algılama biçimidir. Sıradan bir vedayı kozmik bir kırılma gibi hissetme, kişisel acıyı bütün evrenin sessizliğiyle karşı karşıya getirme yeteneğidir. The Flower of My Secret, tam da bu nedenle alçak sesli ama derinden işleyen bir melodramdır.

Filmin merkezindeki Leo, aşk romanları yazarak geniş bir okur kitlesine ulaşmış başarılı bir kadındır. Amanda Gris mahlasıyla pembe, iyimser ve güvenli hikâyeler üretir, okurlarına aşkın sonunda iyileştirici bir liman sunduğuna inandıran metinler yazar. Oysa kendi hayatında aynı anlatıyı sürdüremez. Kocası Paco fiziksel olarak hayattadır, başka şehirlerde çalışır, konuşur, nefes alır, telefonlara cevap verir. Fakat Leo’nun duygusal evreninde Paco çoktan bir hayalete dönüşmüştür. Filmin açılışındaki organ bağışı semineri bu nedenle yalnızca çarpıcı bir başlangıç değil, bütün anlatının ana metaforudur. Ölen çocuğunun hâlâ yaşadığına inanmak isteyen annenin direnci, Leo’nun bitmekte olan aşkı kabullenemeyişinde yankılanır. Film modern çağın en sarsıcı hakikatlerinden birini hatırlatır: İnsan çoğu zaman toprağa verilenlerin değil, yaşamayı sürdürürken içimizden çekilenlerin yasını tutar.

Bu bakımdan The Flower of My Secret ölümden çok kayboluşun filmidir. Modern çağın en yakıcı acılarından biri de burada belirir: Birçok şey artık dramatik biçimde sona ermez, sessizce erir. Bir ilişki biter ama cenazesi yapılmaz. Bir umut söner ama mezarı bulunmaz. Bir insan hayatınızdan çıkar fakat başkalarının dünyasında yaşamaya devam eder. Böylece yas, toplumsal olarak tanınan bir ritüel bulamaz, kişinin içine kapanır, görünmezleşir ve bedende tortu hâlinde birikir. Leo’nun acısı bu yüzden keskin olduğu kadar belirsizdir. Ne tam anlamıyla terk edilmiştir ne de sevildiğinden emin olabilir. Ne geçmişe dönebilir ne de geleceğe güvenle bakabilir. Film boyunca hissedilen ağır melankolinin kaynağı, bu askıda kalmışlık duygusudur.

Beden, kent ve parçalanan benlik

Almodóvar’ın sinemasındaki en etkileyici yönlerden biri, duyguları soyut psikolojik durumlar olmaktan çıkarıp fiziksel deneyimlere dönüştürmesidir. Leo’nun acısı yalnızca düşüncelerinde dolaşmaz, bedenine yerleşir, hareketlerini ağırlaştırır, bakışlarını donuklaştırır, sesinin ritmini bozar. Filmin başındaki dar bot sahnesi bu açıdan son derece anlamlıdır. Paco’nun armağanı olan botlar Leo’nun ayaklarına sıkışır, aşkın hediyesi, beden üzerinde bir işkenceye dönüşür. Bu küçük ayrıntı, evliliğin Leo için nasıl bir kapanma ve sıkışma alanı hâline geldiğini gösterir. Terk edilme burada romantik bir kırgınlık olmaktan çıkar, neredeyse biyolojik bir travma, soluk almayı zorlaştıran bir iç daralması hâlini alır. Almodóvar sevilen kişinin kaybının, gerçek bir ölüm kadar bedensel hissedilebileceğini görünür kılar.

Filmin büyük başarısı, bu acıyı bireysel bir deneyimle sınırlamayıp mekâna yayabilmesidir. Tam bu noktada Madrid sahneye çıkar. Almodóvar’ın Madrid’i sıradan bir arka plan ya da dekor olmaktan çok, yaşayan, nefes alan ve karakterin duygularına cevap veren bir organizmadır. Klasik sinemada şehir çoğu zaman olayların geçtiği nötr bir zemin gibi görünür, burada ise kent, anlatının etkin bir parçasına dönüşür. Yağmur yalnızca havayı değiştirmez, Leo’nun içindeki çözülmeyi de görünür kılar. Rüzgâr pencereyi açıp bir kitabın sayfalarını çevirdiğinde, sanki kader hikâyenin içine görünmez bir el uzatır. Sokak gösterileri, reklam panoları, çocuk sesleri, gece trafiği ve kalabalıklar Leo’nun iç dünyasının yankıları hâline gelir.

Bu nedenle film, Madrid’i fiziksel bir mekânın ötesinde psikolojik bir evren olarak kurar. Kent, Leo’nun acısını büyütür, çoğaltır ve ona geri yansıtır. Bir kafede karşılaşılan televizyon programı, sokakta görülen reklam sloganı ya da yüksek bir binanın cephesine asılmış dev bir afiş, Leo’nun duygusal durumuyla beklenmedik bir bağ kurar. Şehir sanki kadının ruhunu okur ve onunla konuşur. Modern melodramın özgün biçimi de burada belirginleşir. Eski trajedilerde kahramanın kaderine tanrılar yön verirken, Almodóvar’ın dünyasında kader metropolün ışıkları, gürültüsü, yüzeyleri ve tesadüfleri aracılığıyla konuşur. Madrid, Leo’nun yalnızlığını hem büyüten hem de ona hayatta kalabileceği yeni bir ritim sunan çift yönlü bir güçtür.

Filmin görsel evreninde aynaların ve yansımaların yoğun biçimde kullanılması rastlantısal bir tercih değildir. Leo vitrinlerde, camlarda, parlak yüzeylerde ve aynalarda tekrar tekrar görünür. Çoğu zaman tek, bütünlüklü ve sabit bir imge olarak değil, çoğalmış, bölünmüş ve parçalanmış bir görüntü hâlinde karşımıza çıkar. Bu estetik tercih, modern bireyin durumuna dair güçlü bir metafor üretir. Postmodern dünyada kimlik artık tek parça, kapalı ve tamamlanmış bir yapı gibi yaşanmaz. İnsan farklı roller, farklı arzular, farklı beklentiler ve farklı kayıplar arasında sürekli yeniden kurulur. Leo’nun parçalanan görüntüsü, onun parçalanan benliğinin dışavurumudur. Paco’yu kaybetmesi yalnızca bir eşin uzaklaşması anlamına gelmez, Leo’nun kendi hakkında kurduğu hikâyenin de dağılması anlamına gelir.

Filmin önemli eksenlerinden biri de Madrid ile Almagro arasında kurulan gerilimdir. Bu gerilim şehirle köyün basit bir karşılaştırmasına indirgenemez, daha derinde aidiyet ile özgürlük arasındaki kadim çatışmayı taşır. Almagro geçmişin, geleneklerin, aile bağlarının ve kolektif hafızanın mekânıdır. İnsanların birbirini tanıdığı, kadınların aynı avluda oturup şarkılar söylediği, acının bile ortaklaşa taşınabildiği bir dünyayı temsil eder. Madrid ise hareketin, dönüşümün, üretimin ve bireyselliğin kentidir. İnsan burada daha özgürdür ancak bu özgürlük çoğu zaman yalnızlıkla, anonimlikle ve sürekli kendini yeniden kanıtlama zorunluluğuyla birlikte gelir. Almodóvar iki mekânı karşı karşıya getirirken birini yüceltip diğerini küçültmez, her ikisinin de insan ruhunda açtığı imkânları ve yaraları gösterir.

Leo’nun trajedisi tam da bu eşikte şekillenir. O bütünüyle köye ait değildir, bütünüyle şehre de yerleşemez. Kökleri bir yerde, arzuları başka bir yerde, kırılganlığı ise ikisinin arasında asılıdır. Bu durum yalnızca Leo’ya özgü bir psikolojik çıkmazdan ibaret değildir, çağdaş insanın ortak yazgısını yansıtır. Hepimiz geçmişe özlem duyar ama ona eksiksiz biçimde dönmenin imkânsızlığını sezeriz. Geleceğe doğru yürür fakat eski hayatlarımızın hayaletlerini yanımızda taşırız. Bu yüzden film, bir kadının özel hikâyesinden çok daha geniş bir deneyimi görünür kılar: Modern öznenin parçalanmışlığını, ev ile dünya, bağlılık ile kaçış, hatıra ile arzu arasında gidip gelen varoluşunu anlatır.

Yazmak, kendini yeniden kurmak

Filmin bir başka güçlü katmanı, yazarlık meselesidir. Leo aşk romanları yazar fakat artık “pembe” yazamaz, çünkü içinden çıkan her şey kararmıştır. Bu durum yaratıcı öznenin kendi imgesiyle hesaplaşmasını beraberinde getirir. Amanda Gris adıyla kurduğu başarılı persona, Leo’nun hem geçim kaynağı hem de hapishanesidir. Okurlar ondan güvenli sonlar, teselli edici cümleler ve aşkın iyileştirici gücüne dair kanıtlar bekler. Oysa Leo artık kendi yazdığı masala inanamaz. Bu kırılma, filmin metakurmacasal boyutunu güçlendirir: Yazar, kendi ürettiği türün sınırlarına sığamaz hâle gelir. Almodóvar burada yalnızca Leo’yu değil, sanatçının kendi estetik geçmişiyle hesaplaşmasını da sahneye taşır. Film, yönetmenin daha olgun, daha içe dönük ve daha hüzünlü dönemine açılan bir eşik gibi okunabilir.

Bu açıdan filmdeki tür gerilimi son derece anlamlıdır. Leo’nun yayınevi ondan mutlu sonlu, toplumsal sorunlardan uzak, kolay tüketilebilir aşk hikâyeleri ister. Hayat ise ona savaş, ihanet, ekonomik baskı, aile çatışması ve duygusal çöküş getirir. Böylece pembe romanın vaat ettiği düzen ile gerçekliğin karmaşası karşı karşıya gelir. Almodóvar bu çatışmayı didaktik bir eleştiriye dönüştürmez, onu karakterin ruhunda yaşatır. Leo’nun yazamaması, yalnızca ilham kaybı değildir. Kendi hakikatine ihanet ederek var olmayı sürdüremeyeceğini fark etmesidir. Dolayısıyla filmde yaratım, iyileşmenin bir biçimi hâline gelir. Leo yeniden yazabildiği ölçüde kendisini de yeniden kuracaktır ama bu kez başkalarının beklediği mutlu sonları değil, kendi karanlığının içinden geçen sahici bir dili arayacaktır.

Bütün bunların sonunda The Flower of My Secret, aşkın kaybı üzerine kurulmuş bir hikâyeden yeniden doğuşa uzanan bir anlatıya dönüşür. Leo filmin sonunda mucizevi bir kurtuluşa erişmez, kaybettiklerini eksiksiz biçimde geri kazanmaz, dünyası bir anda aydınlanmaz. Fakat çok daha değerli bir ihtimalle karşılaşır: kendisini yeniden kurabilme gücüyle. Almodóvar’ın sinemasında acı kapanıştan çok geçiştir, insanı bitiren değil, onu başka bir biçime zorlayan bir eşiktir. Leo’nun yaşadığı yıkım, onu kendi sahte tesellilerinden, yazdığı klişelerden ve evliliğe yüklediği mutlak anlamdan koparır. Bu kopuş yıkıcı olduğu kadar özgürleştiricidir.

Film, bütün bu duygusal ve görsel katmanların ardından izleyiciyi şu sarsıcı gerçekle baş başa bırakır: Hayatta bazı ayrılıklar ölümden daha ağır olabilir. Çünkü ölüm kesinliğiyle yaralarken, belirsiz kayıplar insanı sürekli ertelenen bir vedanın içinde tutar. Yine de insanı büyüten şey, kaybettiklerinin büyüklüğünden çok, o kayıplardan sonra kim olmayı seçtiğidir. Leo’nun hikâyesi bu nedenle evrensel bir yankı taşır. Hepimiz hayatımızın bir döneminde aynaya bakıp kendimizi tanıyamadığımız bir an yaşamışızdır. Hepimiz bir ilişkinin, bir evin, bir mesleğin ya da bir kimliğin artık bizi taşımadığını fark etmişizdir. Almodóvar’ın filmi, bu kırılma anını bir felaket olarak değil, yeni bir benliğin doğum sancısı olarak düşünmeye çağırır. Kırılmış aynanın parçaları can yakar fakat insan bazen yeni yüzünü ancak o parçaların arasından seçerek kurabilir.