İki dünya arasında: Rus bir fırçadan İstanbul esintileri

On dokuzuncu yüzyıl hem Rus İmparatorluğu hem de Osmanlı İmparatorluğu için köklü dönüşümlerin, Batılılaşma çabalarının ve yoğun diplomatik ilişkilerin yaşandığı bir dönemdir. Bu tarihî kesitte iki imparatorluk arasındaki askerî ve siyasi rekabete rağmen, sanatın ve estetiğin sınırları aşan gücü her zaman kendine bir alan bulabildi. Özellikle denizde görülen resimler dönemsel en gözde sanat alanlarından biri hâline geldi. Bu dönemin en büyük deniz ressamlarından biri kabul edilen İvan Konstantinoviç Ayvazovski hem Rus coğrafyasında hem de dünya sanatında en önemli isimleri arasında yer alır.

Ayvazovski’nin sanatsal dehası, yalnızca doğup büyüdüğü Kırım coğrafyasını değil, aynı zamanda Doğu ile Batı’nın kesişim noktası olan İstanbul’u da derinden etkiledi. Rus askerî bürokrasisi ve Çarlık Sarayı tarafından büyük bir hayranlıkla takip edilen Ayvazovski’nin İstanbul tabloları, Rusya’da adeta bir koleksiyon çılgınlığı yaratır. Rusların İstanbul’u "Çargrad" (Çarlara layık şehir) olarak adlandırmaları ve kendilerini Bizans mirasının doğal varisi olarak görmeleri, bu tablolara olan ilgiyi körükler. Ressamın yaşamı boyunca gerçekleştirdiği yaklaşık altı bin tablo içerisinde Osmanlı İmparatorluğu önemli bir yer tutar; İstanbul Boğazı, Marmara Denizi, Haliç, Osmanlı ve saray yaşamıyla ilgili resimler, iki devlet arasındaki kültürel ilişkinin sanat yoluyla kurulmuş en güçlü örneklerindendir.

1817 yılında Karadeniz kıyısında bir Kırım şehri olan Feodosya, Türkçe adıyla Kefe, yarımadasında dünyaya geldi Ayvazovski. Ermeni kökenli bir aileye mensuptu. Çocukluğunu denizle iç içe geçirmesi, ilerleyen yıllarda sanat anlayışının gelişmesinde büyük etki oynadı. Küçük yaşlardan itibaren denizin farklı ruh hâllerini gözlemleyen sanatçı; dalgaların biçimini, gökyüzünün ışığıyla kurulan ve fırtınaların dramatik atmosferini hafızasına kazıdı. Genç yaşta yeteneği keşfedilen sanatçı, St. Petersburg İmparatorluk Sanat Akademisi’nde eğitim gördü. Buradaki eğitimi sırasında hocalarının yönlendirmesiyle manzara resimleri çalışmak üzere Kırım’a gönderildi. Eylül 1836’da akademiye yedi eseriyle katıldığı bir sergi sırasında Rusya’nın millî şairi Aleksandr Puşkin ile tanıştı, bu buluşma onun romantik sanat anlayışı üzerinde derin bir iz bıraktı. Avrupa’nın pek çok şehrinde sergiler açarak büyük başarılar elde eden ressam, 1844 yılında St. Petersburg’a döndüğünde akademisyen unvanıyla onurlandırıldı ve Rus Donanması’nın resmî ressamlığına getirildi.

Bir ressamın imparatorluklar arasındaki yolculuğu

Ayvazovski’nin İstanbul seyahatleri, yalnızca sanatsal üretim amaçlı olmayıp aynı zamanda diplomatik misyonlar ve çarlık ailesinin yakın takibiyle de doğrudan ilişkiliydi. Osmanlı sarayının Tanzimat sürecinde yabancı sanatçılara kapılarını açması, Ayvazovski’nin İstanbul’da sıcak bir kabul görmesini sağladı.  Ayvazovski Osmanlı’yı farklı tarih ve padişahların döneminde sekiz defa ziyaret etmişti. Birinci ziyaretinde, Sultan Abdülmecid döneminde, Rus Çarı I. Nikolay'ın oğlu Grandük Konstantin Nikolayeviç yönetimindeki keşif heyetiyle Beylerbeyi Sarayı'nda kabul edildi. İkinci ve üçüncü ziyaretlerinde (1857-1858) padişaha sunduğu tabloları nedeniyle Sultan Abdültmecid tarafından kendisine 4. derece Mecidiye Nişanı takdim edildi.

Ayrıca kendisine ilerleyen zamanlarda Osmaniye Nişanı gibi başka prestijli nişanlar da verildi. 1874 yılında Sultan Abdülaziz'in resmî davetiyle dördüncü ve en önemli ziyaretini gerçekleştirdi. Şimdiki adıyla Galatasaray Adası olan Kuruçeşme Adası’nda misafir edildi. Ayvazovski Sultan II.Abdülhamid döneminde dört kez daha İstanbul’u ziyaret etti. Son İstanbul ziyaretinde Yıldız Saray’ında huzura kabul edildi. Kendisine 1888 yılında 1. derece Mecidiye Nişanı ve 1890 yılında Osmaniye verildi. 16 Mart 1846’da Knyaz Zubov’a yazdığı mektupta, "Bu aralar İstanbul'u geniş tabloya çizmeye başlıyorum. Belki de bu şehirden daha heybetli başka bir yer yoktur, oraya gidince Napoli de Venedik de unutuluyor" sözleriyle İstanbul’dan hayranlıkla bahsetmiştir.

Ayvazovski, Fransa’dan Moskova’ya dönerken uğradığı İstanbul’da, son derece eğitimli ve kibar bir insan olan Sarkis Efendi’nin misafiri olmuştu. Sanatçı, bu ziyareti sırasında ince bir kâğıt üzerine astarlanmış küçük boyutlu bir tablo çizerek saray mimarı Sarkis Efendi’ye hediye etmişti. Sarkis Efendi bu tabloyu Sultan Abdülmecid’e takdim etmiş, sanata son derece meraklı olan padişah da bu eseri resim sanatına ve özellikle figüratif çalışmalara büyük ilgisi olan kardeşi Şehzade Abdülaziz’e hediye etmişti.

1873 yılında Sarkis Efendi, o sırada tahtta bulunan Sultan Abdülaziz’in eşine hediye edilmek üzere Ayvazovski’nin "İstanbul'da Güneşin Doğuşu" adlı eserini saraya takdim etti. Bunun üzerine padişah, ressamdan yeni tablolar almak istediğini belirtti ve konuları Sarkis Balyan vasıtasıyla iletti. Sarkis Balyan, Kırım’daki Ayvazovski’ye telgraf çekerek bu durumu bildirdi. Ayvazovski, padişahın bizzat hayal edip kabataslak çizdiği konulara sadık kalarak Kırım'da resimleri tamamladı ve satın alınmak üzere dört tabloyu İstanbul'a ulaştırdı. Ayvazovski, bu süreci anılarında şu şekilde aktarmıştı: "Padişahın siparişi olan tabloların konuları Sarkis Bey vasıtasıyla bana bildirilmişti. Sultanın yaptığı çizimlerin üzerine kırmızı mürekkeple 'Hios (Sakız) Adası Kayalığında Fırtına' ve 'Karlı Dağlar' yazdım. İfade etmem gerekir ki, padişahın hayal gücü ve resim yeteneği başlı başına şairanedir."

Ayvazovski’nin İstanbul tasvirlerinde ışık ve hareket

İvan Ayvazovski için deniz, başlı başına bir hayattı. Ancak Osmanlı coğrafyasına yaptığı yolculuklardan sonra bu hayata yeni bir ruh eklendi. Karadeniz'in sert dalgaları yerini Boğaz'ın zarif akıntılarına, İstanbul’u altın ışıklarına bıraktı. Ayvazovski, İstanbul'u yalnızca görmemiş; onu yaşamış, gözlemlemiş ve hafızasında yeniden inşa etmişti. Ayvazovski, Boğaz'ın ışığını yakalamakta olağanüstü bir ustalık gösterdi. Sabah saatlerinde açık mavi ve gümüş tonlarını tercih ederken, gün batımında turuncu, pembe ve altın sarısını katmanlar hâlinde kullandı. Bu teknik sayesinde tablolar durağan değil, günün canlılığını hissettiren bir atmosfer uyandırır.  Ayvazovski ise geceyi siyah değil; lacivert, mor, koyu yeşil ve gümüş renklerinin uyumuyla oluşturuyordu. Ayın ışığının deniz üzerindeki parlak yansıması, ressamın adeta imzası hâline geldi. Eserlerinde çoğu zaman İstanbul siluetini belirleyici camiler ve minarelerle yansıtır. Şehri, ışığın içinde belirgin zarif bir siluet olarak sunar. Sultan Abdülaziz'in modern donanmaya verdiği önem, Ayvazovski'nin çalışmalarına da yansır. Bu tablolarda büyük savaş gemileri sakin denizlerde ilerlerken resmedilir. Ressam, gemilerin teknik ayrıntılarından çok onların heybetini ön plana çıkarır. Direkler gökyüzüne doğru yükselirken rüzgârla dolan yelkenler hareket kazanır. Deniz ise gemilerin heybetini yansıtan büyük bir ayna görevi görür. Ayvazovski'nin deniz savaşlarını konu alan eserleri ise tamamen farklı bir atmosfer taşır. Burada gökyüzü koyulaşır, dalgalar yükselir…

Ayvazovski'nin çalışmalarında sıklıkla görülen yapılardan biri de Kız Kulesi'dir. Kız Kulesi'ni denizin içinde yalnız duran zarif bir odak noktası olarak kullanır. Benzer şekilde Tophane, Sarayburnu, Ortaköy ve Dolmabahçe Sarayı birçok eserde yer almıştır. On dokuzuncu yüzyılda oryantalizm etkisindeki Avrupalı ressamlar; İstanbul’u egzotik, gizemli ve romantik bir dünya olarak resmediyordu. Ayvazovski ise Boğaz'ın farklı renkleri, denizin değişimi ve günlük yaşamı doğrudan gözler önüne seriyordu. Ayvazovski tablolarında İstanbul yaşayan bir liman kentiydi.

Ayvazovski mirası: Osmanlı sarayından günümüze ulaşan eserler

Ayvazovski’nin Osmanlı sarayı için ürettiği binlerce tablonun bir kısmı, imparatorluğun yıkılış sürecinde ve Cumhuriyet döneminde farklı devlet kurumlarına ve müzelere dağıtıldı. Günümüzde Türkiye’deki kamu kurumlarında tespit edilen orijinal Ayvazovski tablolarının sayısı 41 civarındayken, özel koleksiyonlar ve patrikhanedeki eserlerle birlikte bu sayı 60’ı aşar. Sultan Abdülaziz’in siparişi olan Boğaziçi ve İstanbul manzaraları, fırtınalı deniz tasvirleri Dolmabahçe Saray’ında bulunur. Beşiktaş Deniz Müzesi’nde "Denizde Fırtına", "Karadeniz Boğazı'nda Tahlisiyeciler" ve "Limanda Yelkenliler" adlı tuval üzerine yağlı boya eserleri bulunur. Topkapı Sarayı’nda sanatçının çok kısa süre tahtta kalan Sultan V. Murad için çalıştığı portre çalışması tek eser olarak yerini alır. Harbiye Askerî Müzesi ve Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde diplomatik prestij değeri yüksek eserleri bulunur. Bunlarla birlikte Fener Rum Patrikhanesi, Kumkapı Ermeni Patrikhanesi ve şahsi koleksiyonlarda yer alan İstanbul temalı eserleri mevcuttur.

İvan Ayvazovski'nin Karadeniz kıyısındaki Feodosya'da başlayan yolculuğu, İstanbul Boğazı'nın ışıklarıyla yeni bir anlam kazandı. Bu karşılaşma hem sanatçının kariyerini hem de Osmanlı sarayının sanat koleksiyonlarını derinden etkiledi. Ayvazovski'nin eserleri, yalnızca denizin güzelliğini yansıtan tablolar değildir. Onlar; ışığın, tarihin, kültürlerin ve medeniyetlerin buluştuğu görsel anlatımlardır. Osmanlı İmparatorluğu'na yaptığı ziyaretler ve Sultan Abdülaziz ile kurduğu yakın ilişki sayesinde ortaya çıkan eserler, iki devlet arasındaki kültürel diyaloğun en değerli miraslarından biri hâline geldi.