Zamanda hamle yapmak

Geçtiğimiz günlerde South China Morning Post (SCMP) sayfalarında gözüme çarpan bir arkeoloji haberi, beni insanlık tarihinin en gizemli ve en evrensel tutkularından biri üzerine düşünmeye sevk etti. Çinli bilim insanları, Şaanxi eyaletinde yaptıkları kazılarda yaklaşık 2000 yıllık bir “satranç tahtası” ve enfes oyun figürleri ortaya çıkarmışlardı. Bahsi geçen oyun, Batı Han Hanedanlığı (MÖ 202 - MS 9) döneminde toplumun her kesimini peşinden sürükleyen, ancak zamanın acımasız koridorlarında kuralları unutulup giden “liubo”ydu.

Bu keşif, tozlu bir tahta parçasının gün yüzüne çıkmasından çok daha kıymetli bilgiler veriyor bize. “Liubo” ve onun modern akrabası olan satranç gibi oyunlar, insan zihninin stratejiye, kadere, rekabete ve en önemlisi “hayatı bir tahta üzerine sığdırma” arzusuna olan binlerce yıllık eğilimini gösteriyor. Peki, nasıl oluyor da farklı coğrafyalarda, farklı dönemlerde yaşayan insanlar, birbirine bu kadar benzeyen tahta oyunlarının büyüsüne kapılıyor? Geleneksel oyunlar nasıl doğuyor ve neden bazıları satranç gibi ölümsüzleşirken, “liubo” gibi oyunlar tarihin tozlu sayfalarına gömülüyor?

Liubo: Saraylardan sokaklara uzanan altı çubuğun gizemi

South China Morning Post’un aktardığı detaylar, “liubo”nun (kelime anlamıyla “altı çubuk”) sıradan bir zaman geçirme aracı olmadığını, adeta dönemin ruhunu yansıtan entelektüel bir spor olduğunu gösteriyor. Efsaneleri Çin’in yarı-mitolojik Xia Hanedanlığı’na kadar uzansa da elimizdeki en somut kanıtlar bizi Savaşan Devletler Dönemi’ne (MÖ 475-221) götürüyor. Oyun, ilk başta çocukların sokaklarda oynadığı basit bir eğlenceyken, zamanla öyle bir derinlik kazanıyor ki Batı Han döneminde sıradan bir köylüden imparatorluk sarayındaki prenslere kadar herkesi büyüleyen elit bir spora dönüşüyor.

Oyunun tasarımı başlı başına bir kozmolojik felsefe barındırıyor. Genellikle tuğla veya taşa oyulan tahtanın merkezinde, tarihçilerin “balık havuzu” adını verdiği simetrik bir kare bulunuyor. Oyuncular, hamlelerini belirlemek için zar yerine altı adet bambu çubuk fırlatıyor ve altışar parçadan oluşan taşlarını bu gizemli geometrinin içinde hareket ettiriyorlar. “Liubo”, o dönem öyle ciddiye alınıyordu ki Han Hanedanlığı kayıtları bize tıpkı bugünün büyük ustaları gibi profesyonel “liubo” oyuncularının türediğini anlatıyor.

Ancak bu büyük tutkuya rağmen, “liubo” şaşırtıcı bir hızla tarih sahnesinden çekildi. Jin Hanedanlığı (265–420) sonrasında oyuna dair neredeyse hiçbir fiziksel iz kalmadı; Tang döneminde edebî bir anıya dönüştü ve Yuan Hanedanlığı (1271–1368) geldiğinde oyunun kesin kuralları tamamen unutulmuştu. Eğer 1970'lerdeki ve günümüzdeki arkeolojik keşifler olmasaydı, binlerce insanı peşinden sürükleyen bu dehanın varlığından bile haberdar olamayacaktık.

Satrancın evrensel yolculuğu: Çaturanga'dan dijital çağa

“Liubo”nun Çin’deki trajik unutuluş hikâyesinin tam karşısında, küresel bir ölümsüzlük kazanan satranç duruyor. Satrancın kökenleri, MS 6. yüzyıl civarında antik Hindistan’da oynanan “çaturanga” (chaturanga) oyununa dayanır. Sanskritçede “dört kol” veya “dört tümen” anlamına gelen “çaturanga”; piyade, süvari, fil ve savaş arabalarından oluşan antik Hint ordusunu bir tahta üzerinde simüle ediyordu.

Oyunun Hindistan’dan çıkıp dünyaya yayılma hikayesi, adeta insanlık tarihinin bir özeti gibi:

• Pers toprakları (şatranj): Hindistan'dan İpek Yolu vasıtasıyla İran'a geçen oyun, burada “şatranj” adını aldı. Pers krallarının saraylarında vezirlerin ve şahların dehasını ölçen bir ölçüt hâline geldi. Bugün kullandığımız “şah-mat” (şah öldü) ifadesi de bu dönemden miras kalmıştır.
• İslam dünyası ve Endülüs: İslamiyet’in yayılmasıyla birlikte şatranj, Orta Doğu ve Kuzey Afrika üzerinden Avrupa’nın kapılarına, Endülüs’e kadar taşındı. İslam bilginleri oyun üzerine ilk teorik kitapları yazdılar, hamle analizleri yaptılar.
• Avrupa modifikasyonu: Orta Çağ Avrupası’na ulaşan oyun, feodal toplum yapısına göre yeniden şekillendirildi. “Fil” figürü Hristiyan kilisesini temsilen piskoposa (bishop), Perslerin savaş stratejisini belirleyen “vezir” (ferz) ise dönemin güçlü kraliçelerinden (özellikle Kastilyalı Isabella'dan esinlenerek) ilhamla “kraliçe”ye (queen) dönüştü ve tahtanın en güçlü taşı hâline geldi.

Satranç, kurallarını sabitleyip evrenselleşirken; Çin kendi coğrafyasında “xiangqi” (Çin satrancı) ve insanlık tarihinin belki de en soyut strateji oyunu olan “go” (weiqi) ile yoluna devam etti. Tarihçiler, “liubo”nun popülaritesini kaybetmesindeki en büyük etkenlerden birinin, “go” oyununun yükselişi olduğunu düşünüyorlar. Liubo zar/çubuk mekaniğiyle şansı ve kaderi barındırırken, “go” ve satranç tamamen saf matematiksel stratejiye dayanıyordu; belki de insanın zihinsel sınırlarını zorlama arzusu, şans faktörünü zamanla saf dışı bıraktı.

Masa oyunlarının doğuşu: Neden oynuyoruz?

İster 2000 yıllık “liubo” olsun ister antik Mısır firavunlarının mezarlarından çıkan “senet”, ister Mezopotamya’nın Ur kraliyet oyunu veya modern satranç... İnsanoğlunun bir tahta başında saatler harcama dürtüsü evrensel bir psikolojiye dayanır. Geleneksel oyunlar, aslında gerçek hayatın ve savaşın kansız birer simülasyonudur. Antik dünyada bir krallığı yönetmek, orduları sevk etmek veya hayatta kalmak büyük riskler barındırıyordu. Masa oyunları, insana güvenli bir alanda risk alma, strateji geliştirme, yenilgiyi tatma ve zafer kazanma şansı verdi.

Ayrıca bu oyunlar sosyal sınıfları eşitleyen birer köprüydü. “Liubo”nun en büyüleyici yanı sıradan bir köylü ile kraliyet ailesini aynı mantık düzleminde buluşturabilmesiydi. Bir köylü, tahta başında bir prensten daha parlak bir zekaya sahip olabiliyor ve o oyun süresince toplumsal hiyerarşi sıfırlanıyordu. Satranç tarihi de benzer hikâyelerle doludur; Rus çarlarının, Osmanlı sultanlarının veya Avrupa krallarının saraylarında, sıradan halktan gelen dâhiler el üstünde tutulmuştur. Masa oyunları, insanlığın ortak hafıza saraylarıdır. Kuralları değişse, isimleri unutulsa bile bir tahtanın etrafına oturup zihin fırlatma dürtümüz hiç değişmez.

Unutuş ve ölümsüzlük arasında

1970'lerde Çin'de mühürlü bir mezardan çıkarılan “liubo” kutu seti, insanlığa çok zarif bir şeyi hatırlattı: İçinde 12 taş, 6 bambu çubuk ve aksesuarlar bulunan o kutu, bugünün modern kutu oyunlarından farksızdı. Tasarım, arzu ve heyecan binlerce yıldır değişmemişti.

Bugün satranç, yapay zekânın en üst sınırlarını test ettiğimiz (Deep Blue'dan AlphaZero'ya uzanan süreçte), dünya çapında milyonlarca insanın hayatını adadığı küresel bir dil hâline geldi. “Liubo” ise Şaanxi’deki o kazıda olduğu gibi, ancak bir arkeoloğun fırçası toprağa dokunduğunda bize fısıldayan bir hayalet.

Yine de her iki oyunun kökeni bize aynı şeyi söylüyor: İnsanlık olarak nerede ve hangi çağda olursak olalım, karmaşık dünyamızı anlamlandırmak, kaderle zar atmak ya da şaha doğru amansız bir hamle yapmak için her zaman bir oyun tahtasına ihtiyaç duyacağız. Karşımıza oturan rakibin bir Han Hanedanı prensi, bir Orta Çağ şövalyesi ya da internetin diğer ucundaki bir bilgisayar olması bu gerçeği değiştirmiyor. İnsan, oynayan bir canlıdır -homo ludens- ve tahta üzerindeki o ilk hamleyi yaptığımız müddetçe, binlerce yıllık bu kadim gelenek asla ölmeyecektir.