Tatil bitti okullar açılıyor

Film, yaz tatilini bir dinlenme dönemi olarak ele almak yerine, aile içindeki çatışmaların, bireysel hayallerin ve taşrada sıkışıp kalmış hayatların görünür hâle geldiği bir zaman aralığına dönüştürüyor. Çocukluk ile yetişkinlik arasındaki geçişi de Ali üzerinden takip eden yapım, gündelik hayatın küçük ayrıntılarından yola çıkarak daha geniş bir toplumsal tablo kuruyor. 2008 yapımı olan dram türündeki filmimiz Tatil Kitabı, Uluslararası İstanbul Film Festivali'nde Yılın En İyi Türk Filmi ödülüne layık görülmüş ve çeşitli film festivallerinden en iyi film ve jüri özel ödülleri gibi birçok ödül kazanmıştır.

Filmin dünya prömiyeri 2008 Berlin Film Festivali’nin Forum bölümünde gerçekleştirildi. İstanbul Film Festivali’nde aldığı ödüllerin yanı sıra Taormina, Montreal ve Artfilm gibi uluslararası festivallerden de ödüller kazanması, filmin Türkiye’deki bağımsız sinema çevresinin ötesinde bir karşılık bulduğunu gösteriyor. Teoman’ın ilk uzun metrajlı filmi olan Tatil Kitabı, bu yönüyle yönetmenin sinema dilini daha ilk filminden itibaren ortaya koyduğu önemli bir çalışma olarak öne çıkıyor.

​Tatil Kitabı, Silifkeli bir ailenin bir yaz boyunca başından geçenleri, daha çok ailenin küçük oğlu Ali’nin bakış açısını ön plana çıkararak anlatıyor. Filmin olay örgüsü, Ali’nin sert mizaçlı babası Mustafa ile ailenin diğer üyeleri arasındaki gerilimler üzerine kurulu. İstanbul’da askerî lisede okuyan büyük oğlu Veysel’in askeriyedeki kariyerini yarıda bırakarak üniversite sınavına girme isteğine şiddetle karşı çıkan Mustafa, çekingen ve içine kapalı bir çocuk olan Ali’yi de yaz tatilinde çalışıp kendisi gibi ticaret öğrenmeye zorlar. Kendisini aldattığından şüphelenen eşi Güler ve geçmişte şehirde şansını denemiş ama tutunamayıp Silifke’ye dönerek baba mesleğini sürdürme zorunluluğunda kalmış kardeşi Hasan’la Mustafa arasında da sürekli bir gerginlik vardır.

Mustafa’nın geçirdiği beyin kanaması, ailenin kurduğu bu düzeni sarsan önemli kırılma noktalarından biri olur. Onun yokluğu, aile içinde daha önce görünür olmayan sorumlulukları ve ilişkileri açığa çıkarır. Böylece filmin merkezindeki baba figürü fiziksel olarak geri plana çekilirken, onun kurduğu düzen diğer karakterler üzerinden devam eder.

Minimalist sinemanın içinde kaybolmak

​Filmde anlamsal bir bütünlük aranması, olaylar arasında bağlantı kurularak yönetmenin anlatmayı istediğinin kavranması kolay değil. Yönetmenin tarzı daha çok Nuri Bilge Ceylan ve Semih Kaplanoğlu filmlerini anımsatsa bile kendina has bir uslubu var. Anlatımdaki muğlaklığa ya da seyirciyi filme dâhil etmesinin de olduğu gerçeğine de değinmeden geçemeyeceğim. Ayrıca diğer rahatsız edici bir nokta film içerisinde çokça “Arçelik, Beko, Petrol Ofisi” vesaire gibi çeşitli reklamların gözümüze gözümüze sokulması diyebilirim.

Özellikle kamera hareketleri açısından minimalist sinemaya yakınlığı dikkat çekiyor. Teoman’ın sinema anlayışında da olayları açıklamak yerine gözlemlemek önemli bir yer tutuyor. Karakterlerin ne hissettiğini uzun diyaloglarla anlatmak yerine bakışlar, sessizlikler, gündelik hareketler ve mekân kullanımı üzerinden hissettirmeyi tercih ediyor. Bu tercih, filmin temposunu da belirliyor. İzleyici, dramatik bir olayın hemen ardından karakterlerin vereceği tepkiyi beklerken film çoğu zaman bu tepkiyi açık biçimde sunmuyor.

​Hareketsiz kamera önünde akan görüntü ve kameraya yaklaşarak belirsiz bir yüz ifadesi içeren kadraj, minimalist sinemanın en ayırt edici özelliklerindendir. Diyaloğa az yer verilmesi, amatör oyunculuk, mimiklerin oyuncuların temel rollerini yansıtması ve sinemada mekânın işlevselliği gibi öğeler minimalizmin olmazsa olmazlarındandır. Fakat Tatil Kitabı’nda, oyunculuğun sırıtması ve genel olarak anlamsal bütünlüğün kurulamaması ya da kurulmaması genel izleyiciye hitap etmeyebilir.

Özellikle Ali karakterinin sessizliği bu anlatım biçiminin önemli parçalarından biri olarak öne çıkıyor. Çocuk, yetişkinlerin dünyasında yaşanan sorunlara çoğu zaman müdahale etmiyor, onları gözlemliyor. Böylece seyirci de olayları doğrudan Ali’nin açıklamaları üzerinden değil, onun gördükleri üzerinden takip ediyor. Çocuk oyuncu Tayfun Günay’ın doğal oyunculuğu da bu gözlemci anlatımı destekliyor.

 Aşk, aksiyon gibi klişelere sırtını yaslamaması seyirciyi sıkabilir. İlk ve son sahnelerde aynı çerçeve kullanılması da bu nedenle ayrıca önem taşıyor. Başlangıçta okul ve tatil arasında duran Ali, yaz boyunca ailesinin yaşadığı çatışmaların içine giriyor ve okul açıldığında yeniden sınıfa dönüyor. Fiziksel olarak başlangıç noktasına dönülse de Ali’nin yaşadığı deneyimler onu aynı çocuk hâlinde bırakmıyor. Değişiyor.

​Taşra zihniyeti

Okuldaki başarısı oldukça iyi olduğu hâlde, otoriter babanın çocuğunu ticarete yönlendirmeyi istemesi, babanın anlayışsızlığı ya da taşralı zihniyetiyle açıklanabilir. Zaten içe dönük bir kişiliğe sahip olan çocuk, sakız satma işinde başarısız olmuştur. Babanın; kardeşi, eşi ve çocuklarıyla olan gerilimli ve diyaloğa kapalı ilişkisi, bunun yanında otoriter kişilik yapısı filmin temel sorunsalı gibi duruyor. Baba figürü, taşrada insanın anlam dünyasını kısıtladığının bir ifadesiymişçesine hem kardeşin karşısına çıkmıştır hem de oğlunun hayallerine engel teşkil eder nitelikte.

Ancak Mustafa karakterini baskıcı bir baba olarak okumak filmin kurduğu daha karmaşık yapıyı eksik bırakabilir. Mustafa, bir taraftan çocuklarının hayallerine sınır koyarken diğer taraftan kendi deneyimlerinin şekillendirdiği bir hayat anlayışını sürer. Onun için ekonomik güvence, aile işinin devamlılığı ve alışılmış düzen, belirsiz gelecek ihtimallerinden daha güvenlidir. Bu nedenle Veysel’in üniversiteye gitme isteği veya Ali’nin farklı bir hayat kurma ihtimali, Mustafa’nın gözünde risk anlamına gelir.

Fakat ironik olan, kardeş tarafından sürekli eleştirilen ağabey vefat edince işleri kardeşin devralması ve onun kaldığı yerden devam ettirmesidir. Filmin sonlarında bu durumu açıkça görüyoruz. Burada baba figürü aile efradının önünde bir engel gibi gözükse de taşrada yapılabilecek olanın en iyisini yapmaya çalıştığı için aslında realiteyi, gerçekçiliği temsil ediyor.

Bu durum filmin taşra eleştirisini daha karmaşık hâle getiriyor. Çünkü Hasan’ın geçmişte şehirde yeni bir hayat kurmayı denemiş olması ve sonunda Silifke’ye dönerek aile işinin devamını üstlenmesi, kaçışın her zaman mümkün olmadığını gösteriyor. Böylece bir kuşağın eleştirdiği hayat biçimi sonraki kuşak tarafından başka koşullarda yeniden sürdürülebiliyor.

Hiçbir kanıtı olmadığı hâlde, kocasının kendisini aldattığını düşünen ve suçlayan eşin durumu bile filmdeki karakterlerin gerçekle ilişkisinin sınırlı olduğunun kanıtı gibidir.

Filmdeki karakterlerin kendi gerçekliklerini kurmaları da bu noktada önem kazanıyor. Güler’in şüpheleri, Veysel’in gelecek beklentisi, Hasan’ın geçmiş deneyimleri ve Mustafa’nın aile üzerindeki otoritesi, herkesin dünyayı kendi penceresinden değerlendirdiğini gösteriyor. Bu nedenle filmde kesin cevaplardan çok ihtimaller bulunuyor. Seyirci de karakterlerin ne düşündüğünü veya olayların nereye varacağını kendi yorumuyla tamamlamak zorunda kalıyor.

“Çok gezen mi, çok okuyan mı?”

Filmin adına da gönderme yapan “tatil kitabı”, aslında hikâyenin temel fikrini taşıyan sembollerden biri. Ali kitabı okuyamıyor, buna karşılık yaz boyunca hayatın içine karışıyor. Çalışıyor, yolculuk yapıyor, ailesindeki gerilimlere tanık oluyor ve yetişkinlerin dünyasındaki sorunları gözlemliyor. Böylece okulda sorulan “Çok okuyan mı bilir, çok gezen mi?” sorusu, filmin sonunda Ali’nin yaşadıkları üzerinden ironik bir cevap kazanıyor.

Burada tatil, çocuk için boş zaman anlamına gelmekten çıkıyor. Ali’nin yazı, onun için bir tür hayat dersine dönüşüyor. Okulun verdiği bilgi ile hayatın öğrettiği deneyim arasındaki fark da filmin temel karşıtlıklarından birini oluşturuyor. Çocuk, tatil boyunca büyük macera yaşamıyor. Fakat ailesinin içindeki kırılmaları görerek yetişkin dünyasının karmaşıklığıyla karşılaşıyor.

Bu açıdan Tatil Kitabı, yaz tatilinin sona erdiği günlerde yeniden hatırlanabilecek farklı bir çocukluk hikâyesi sunuyor. Okullar açılırken Ali’nin sınıfa dönmesi, hikâyenin başındaki noktaya geri dönüldüğü izlenimini yaratsa da yaz boyunca yaşananlar onun dünyasında kalıcı bir iz bırakıyor. Film, çocukluğun sessiz biçimde sona eren anlarından birini yakalıyor.

Bunların yanında izlenmesi, anlaşılması da oldukça zor bir filmdir Tatil Kitabı. Aşk, aksiyon gibi klişelere sırtını yaslamaması seyirciyi sıkabilir. Öyle ki Seyfi Teoman’ın filmi, büyük dramatik hamlelerden çok gündelik hayatın ayrıntılarına yaslanarak aile, taşra, otorite ve gelecek kaygısı üzerine düşündürüyor. Bu sakin anlatım herkese hitap etmeyebilir. Ancak filmin bıraktığı boşluklar, izleyiciyi hikâyenin anlamını kendi deneyimi ve bakış açısıyla tamamlamaya davet ediyor. Tatil Kitabı bu yönüyle, 2000’ler Türkiye’sindeki bağımsız sinemanın dikkat çeken örneklerinden biri olarak bugün de yeniden izlenmeye değer bir çalışma olarak karşımıza çıkıyor.