Paris’te yürümek: Varda ve Jeunet sinemasında kent deneyimi

Modern kent, insanlık tarihinin en büyük paradokslarından birini bünyesinde taşır: Kalabalığın merkezinde yalnızlığı, hareketin içinde durağanlığı, sonsuz karşılaşmaların ortasında yabancılaşmayı üretir. Paris, bu paradoksun en güçlü sahnelerinden biridir. Agnès Varda’nın Cléo de 5 à 7 filmi ile Jean-Pierre Jeunet’nin Le Fabuleux destin d’Amélie Poulain adlı yapıtı, aynı şehri merkezlerine almalarına rağmen Paris’i bütünüyle farklı ontolojik ve estetik düzlemlerde kurarlar. Her iki film de bireyin kendisini keşfetme sürecini anlatır. Ancak Varda için şehir, insanın kendisini bulduğu bir karşılaşmalar alanıyken; Jeunet için korunması gereken bir düş mekânıdır. Bu nedenle Cléo’nun yolculuğu gerçekliğe doğru ilerlerken, Amélie’nin yolculuğu gerçeklikten uzaklaştırılmış bir dünyanın sınırları içinde gerçekleşir. İki eser arasındaki temel ayrım; karakterlerin dönüşümünden çok, dönüşümün gerçekleştiği Paris tasavvurunda saklıdır.

Şehirde aşk ve ölüm

Varda’nın Paris’i canlıdır. Nefes alır, değişir, rastlantılar üretir ve bireyi kendi sınırlarının dışına taşır. Şehir burada anlatının kurucu gücüne ve asli öznesine dönüşür. Cléo’nun hikâyesi ölüm korkusuyla başlar. Kanser olduğuna inanmakta, hayatını belirleyecek tıbbi sonucun açıklanmasını beklemektedir. Filmin ilk bölümünde Cléo, kendi imgesine hapsolmuş bir karakterdir. Aynalarda kendisini izler, insanların ona nasıl baktığıyla ilgilenir, yaşamı kendi etrafında dönen bir gösteriye dönüştürür. Ancak Paris sokaklarına çıktığı andan itibaren bu narsistik kapanma çözülmeye başlar. Şehir, onu kendi benliğinin dışına sürükler. Kalabalıklar, sesler, tesadüfi karşılaşmalar ve yarım kalan konuşmalar Cléo’nun dikkatini kendisinden başka insanlara yöneltir. Bu yöneliş, filmin asıl dönüşüm eksenini oluşturur.

Bu bağlamda Varda’nın Paris’i, modernitenin parçalı yapısını olumlayan bir özgürlük alanıdır. Şehirde hiçbir şey bütünüyle kontrol edilemez. İnsanlar sürekli hareket hâlindedir. Hikâyeler tamamlanmaz. Diyaloglar kesilir. Bakışlar değişir. Tam da bu nedenle şehir yaratıcıdır. Cléo’nun özneleşmesi, önceden belirlenmiş bir planla değil, sokakların ona sunduğu beklenmedik deneyimlerle biçimlenir. Paris burada bireyi dönüştüren büyük bir organizma gibi çalışır. Rastlantı, filmin temel dinamiklerinden biridir ve Varda rastlantıyı modern yaşamın en değerli niteliği olarak sunar. Çünkü insan, yalnızca öngöremediği durumlarla karşılaştığında kendisi hakkında yeni bir şey öğrenebilir.

Jeunet’nin Paris’i ise bu açıdan kökten farklıdır. Amélie, ilk bakışta Paris’e yazılmış büyük bir aşk mektubu gibi görünür. Montmartre’ın dar sokakları, sıcak renkler, nostaljik atmosfer ve romantik görüntüler şehrin büyüleyici bir yüzünü ortaya koyar. Ancak bu büyüleyici dünya aynı zamanda gerçeklikten arındırılır. Jeunet’nin Paris’i çatışmadan, siyasi gerilimlerden, sosyal eşitsizliklerden ve kentin karmaşıklığından temizlenir. Bu Paris, yaşayan bir şehir olmaktan çok dikkatle tasarlanmış bir sahne dekorunu andırır.

Amélie’nin karakteri de bu estetik tercihin bir uzantısıdır. O, Cléo’nun rastlantıya açık yürüyüşünün karşısında, karşılaştığı her olayı anlamlandırmak, düzenlemek ve sonuca ulaştırmak isteyen bir figür olarak belirir. İnsanların hayatlarına müdahale eder, eksik parçaları tamamlar, gizemleri çözer ve her hikâyeyi mutlu bir sona ulaştırmaya çalışır. Bu tavır ilk bakışta iyiliksever görünür. Ancak derinleşildiğinde modern kentin belirsizliğine duyulan güvensizliği açığa çıkarır. Çünkü Amélie, dünyanın karmaşıklığını kabul etmek yerine onu yönetilebilir hâle getirmeye çalışır. Böylece şehir, özgür bir deneyim alanı olmaktan çıkar ve kontrol edilen bir mekanizmaya dönüşür.

Bu durum iki filmin insan ilişkilerine yaklaşımında da belirleyicidir. Varda’nın karakterleri birbirlerine hazır cevaplar yerine kırılganlıklarıyla yaklaşırlar. Cléo ile Antoine arasındaki ilişki bunun en güçlü örneğidir. İkisi de ölüm olgusuyla yüz yüzedir: Biri hastalık nedeniyle, diğeri savaş nedeniyle… Aralarındaki bağ, performanstan çok samimiyete dayanır. Bu nedenle ilişki tamamlanmış bir aşk hikâyesi sunmaz. Yalnızca iki insanın kısa süreli ama hakiki bir karşılaşmasını gösterir. Varda için belirleyici olan, sonuca ulaşmaktan çok temasın kendisidir.

Amélie’de ise ilişkiler daha çok çözüme ulaştırılması gereken problemler şeklinde görünür. İnsanlar karmaşık öznel varlıklar olmaktan çok, düzeltilmeyi bekleyen küçük hikâyelerin taşıyıcılarıdır. Amélie her ilişkiyi anlamlı bir sonuca ulaştırmaya çalışır. Böylece insan deneyiminin açıklanamaz ve çelişkili yönleri geri plana itilir. Modern yaşamın temel niteliği olan belirsizlik ortadan kaldırılır.

Paris’in gerçekliğinden kaçış mı, yoksa o sokaklarına ayna olmak mı?

Bu farklılığın en çarpıcı biçimde ortaya çıktığı noktalardan biri, her iki filmin politik gerçeklikle kurduğu ilişkidir. Cléo de 5 à 7, Cezayir Savaşı’nın gölgesinde çekilmiştir. Savaş sürekli ön planda değildir. Ancak şehrin atmosferine nüfuz etmiştir. Sokaklarda, radyoda ve gündelik konuşmalarda hissedilir. Cléo başlangıçta bu gerçekliğe kayıtsızdır. Kendi korkularına gömülmüştür. Ancak film ilerledikçe başkalarının acılarını fark etmeye başlar. Böylece bireysel kaygı toplumsal bilinçle yer değiştirir. Varda’nın başarısı burada yatar: Kişisel deneyim ile tarihsel gerçeklik arasında görünmez bağlar kurar.

Jeunet ise bu bağı bilinçli biçimde reddeder. Amélie’de Paris’in toplumsal gerilimleri neredeyse tamamen görünmezdir. Kent, politik bir alan olmaktan çıkarak masalsı bir fon hâline gelir. Elbette bu tercih estetik açıdan etkileyici görüntüler ortaya çıkarır. Ancak aynı zamanda Paris’in tarihsel ve toplumsal derinliğini siler. Şehir, insanların birlikte yaşadığı karmaşık bir organizma olmaktan uzaklaşır ve bireysel mutluluk hikâyelerinin dekoruna dönüşür.

Kent deneyimi ile sanat arasındaki ilişki de iki yönetmeni birbirinden ayıran önemli bir unsurdur. Varda’nın Paris’i yaratıcı enerjinin merkezidir. Film boyunca resim, müzik, heykel, sinema ve edebiyat birbirine karışır. Sanat hayatın içindedir. İnsanların yürüdüğü sokaklarda, oturduğu kafelerde ve yaptığı sohbetlerde dolaşır. Şehir sanat üretir, çünkü şehir çeşitlilik üretir. Farklı seslerin, kimliklerin ve deneyimlerin bir araya gelmesi yeni düşüncelerin doğmasına imkân tanır.

Jeunet’nin dünyasında ise sanat yaratmaktan çok yeniden üretmekle ilgilidir. Dufayel her yıl aynı Renoir tablosunu tekrar tekrar yapar. Nino yırtılmış fotoğrafları bir araya getirir. Karakterler yeni olanı keşfetmek yerine geçmişi yeniden kurmaya çalışırlar. Bunun arkasında güçlü bir nostalji duygusu vardır. Ancak nostalji aynı zamanda yaratıcı enerjiyi sınırlar. Çünkü yaratıcılık bilinmeyene yönelmeyi gerektirirken, nostalji sürekli olarak kaybedilmiş olana geri döner.

Modern kent deneyimi: İki ayrı dünya

Tam da bu noktada iki yönetmenin moderniteye ilişkin temel tutumları belirginleşir. Varda modern şehri kusurlarıyla birlikte kabul eder. Kalabalıkların yarattığı yabancılaşmayı, rastlantıların ürettiği belirsizliği ve değişimin beraberinde getirdiği huzursuzluğu yaratıcı bir potansiyel olarak görür. Onun sinemasında özgürlük, kontrolün azalmasıyla ortaya çıkar. İnsan kendi yaşamı üzerinde mutlak hâkimiyet kuramadığında yeni olasılıklara açılır. Jeunet ise modernitenin yarattığı karmaşıklığı tehdit olarak algılar. Bu nedenle şehri sterilize eder, sadeleştirir ve güvenli hâle getirir. Onun Paris’i son derece çekicidir. Ancak bu çekicilik, yaşamın gerçek yoğunluğunun bedeli karşılığında elde edilmiştir. Kargaşa ortadan kalktığında güvenlik artar. Fakat aynı zamanda dönüşüm ihtimali de azalır. Çünkü insanı dönüştüren asıl şey konfordan çok karşılaşmanın sarsıcı gücüdür.

Sonuç olarak Cléo de 5 à 7 ile Le Fabuleux destin d’Amélie Poulain, Paris üzerine çekilmiş iki film olmanın ötesinde, modern kent deneyimine yönelik iki karşıt dünya görüşünü temsil eder. Varda’nın Paris’i açık, çoğul, politik ve yaratıcıdır. Bireyi kendi sınırlarının dışına çıkarır ve onu başkalarının varlığıyla yüzleşmeye zorlar. Jeunet’nin Paris’i kapalı, nostaljik ve kontrollüdür. Bireyi korur, ancak aynı zamanda sınırlar. Cléo’nun dönüşümü gerçek dünyanın karmaşıklığını kabul ederek gerçekleşir. Amélie’nin mutluluğu ise karmaşıklığın dışarıda bırakıldığı bir evrende mümkün olur. Bu nedenle Varda’nın filmi yaşamın hareketine daha yakındır. Çünkü hayat, tamamlanmış hikâyelerden çok sonu bilinmeyen karşılaşmalardan oluşur. Kentin gerçek büyüsü de tam burada yatar: İnsanı kendisinden çıkarıp başkalarına ulaştırmasında, onu alışılmış kimliğinden koparıp yeni ihtimallerle karşı karşıya bırakmasında. Paris, Varda’nın kamerasında romantik bir manzara olmanın ötesine geçer ve insanın kendisini yeniden kurduğu bir düşünce alanına dönüşür. İşte bu yüzden Cléo’nun yürüyüşü, modern öznenin özgürlüğe doğru attığı en anlamlı adımlardan biri olarak belirir.