Bürokrasiden mite: Bir seferin ahlaki coğrafyası

David Lean’in Lawrence of Arabia’sı, sinemanın “epik” denen o gösterişli ama çoğu zaman içi boş sözcüğe hâlâ gerçek bir ağırlık kazandırabildiği nadir anlardan biridir. Film, bizi bir biyografi vaadiyle karşılamaz; daha baştan bunun yerine çok daha riskli bir şeye soyunur: bir insanın değil, bir efsane hâline gelme sürecinin anatomisini çıkarmaya. T. E. Lawrence’ın Seven Pillars of Wisdom’dan taşan tanıklığı bu yapının ham maddesidir elbette; fakat Lean’in ilgisi, yaşanmış olanın doğruluğundan çok, yaşanmış olanın nasıl anlatıya dönüştürüldüğü üzerindedir. Ortaya çıkan şey, tarihle sinemanın, hakikatle mitin, hayranlıkla şüphenin sürekli yer değiştirdiği bir alan olur. Lawrence of Arabia, bize bir kahramanın hikâyesini anlatmaz; bir kahramanın nasıl üretilip dolaşıma sokulduğunu gösterir.

Filmin açılışındaki motosiklet kazası bu nedenle rastlantı değildir. Ölüm, geri dönüşsüzlük, ardından gelen cenaze… Fakat bu sahneler Lawrence’a yönelmiş bir yas duygusu üretmekten çok, onun hakkında konuşanların birbirini tutmayan sözlerini sahneye dizmekle meşguldür. Cenazede ağlayanlar, aynı zamanda hüküm verenlerdir. Kimse Lawrence’ı gerçekten “tanıdığını” iddia etmez ama herkes onun “kim olduğu” hakkında konuşur. İşte film tam burada, neredeyse sinsice, kendi meselesini ilan eder: Ortada bir insan mı vardır, yoksa insanlar tarafından hakkında konuşulan bir figür mü? İzleyici, Lawrence’ı hiçbir zaman doğrudan içeriden tanımaz; onu başkalarının bakışlarından, yorumlarından, eksik ve çelişkili anlatılarından süzer. Bu bilinçli mesafe, filmin hem erdemi hem de açmazıdır. Çünkü Lean, karakterin iç dünyasına girmek yerine, onun etrafında dolaşan efsane kabuğunu parlatmayı tercih eder.

Bu kabuğun en güçlü dayanağı çöldür. Çöl, filmde bir manzara değildir; bir iradedir. Lawrence’ın Kahire’deki masa başı konumu ile Arabistan’ın uçsuz bucaksızlığı arasındaki fark, yalnızca mekânsal değil, ahlakidir. Bürokratik akıl, çölün içinde çözülür; kural, yerini sezgiye bırakır. Bir kuyunun kime ait olduğu yüzünden işlenen cinayet, modern zihnin “orantısızlık” diyeceği şeyi, kadim onur sisteminin “kaçınılmazlık” olarak dayattığını gösterir. Lean burada açıklamaz; gösterir. Ve bu gösterme biçimi, filmin en güçlü anlarını üretir.

Aqaba fikri de bu bağlamda bir askeri manevradan çok, bir zihniyet sıçramasıdır. Lawrence, düzenin temsilcilerinin uyarılarını bir kenara bırakır ve çölü dinlemeyi seçer. Nefud’u aşma sahnesi, sinema tarihinin en çok anılan sekanslarından biridir ama bu ün yalnızca görsel ihtişamdan gelmez. Orada duyumsadığımız şey, insanın kendini aşma arzusu ile kendini kaybetme tehlikesinin aynı anda var oluşudur. Ufuk, küçülmez; insan küçülür. Çöl silmez; yeniden yazar. Lean’in kamerası, bu geçişi bir kahramanlık töreni gibi değil, baş döndürücü bir sınav gibi kaydeder.

Görkem ile boşluk arasında: Epik mitin bedeli

Ne var ki film, Lawrence’ın içsel dönüşümünü tam anlamıyla kurmaya hep mesafeli durur. Kayıp bedevinin kurtarılması, Arap giysisinin verilmesi, hepsi güçlü sembollerdir; ama bu semboller bir psikolojiye değil, bir ikonografiye bağlanır. Gasim ve Farraj sahnelerinde kahramanlık açıkça kirlenir. Lawrence artık yalnızca ilham veren biri değildir; öldüren, karar alan, bedel ödeyen biridir. Buna rağmen film, bu bedelin iç dünyada açtığı çatlaklarla uzun süre kalmaz. Dramatik olaylar hızla ilerler; içsel yankılar çoğu zaman suskun bırakılır. Bu da bizi şu soruyla baş başa bırakır: Film, Lawrence’ın karanlığıyla gerçekten yüzleşmek ister mi, yoksa o karanlığı epik bir gölge olarak kullanmakla mı yetinir?

Bu tereddüt, filmin bütün kaderine sinmiştir. Yapım sürecindeki kesintiler, yeniden montajlar, restorasyonlar… Lawrence of Arabia bugün bir filmden çok, yıllar içinde yeniden biçimlenmiş bir anıt gibidir. Her versiyon hem efsaneyi büyütür hem de epik türün ağırlığını daha görünür kılar. Çünkü epik olan, her zaman kendi yükünü de beraberinde taşır.

Eleştirmenlerin ikiye bölünmüş olması bu yüzden şaşırtıcı değildir. Kimileri bu filmi sinemanın zirvelerinden biri olarak görür; kimileri ise görkemi, insanı ezen bir kabuk olarak eleştirir. Lean’in kamerası Lawrence’ı sık sık bir “çöl mesihi”ne dönüştürür: alçak açılar, beyaz kostüm, tren üzerindeki ikonik duruş… Sinema burada mit yapar. Ama mit, sadeleştirir. Lawrence’ın alaycı, neredeyse çocuksu başlangıcıyla şiddete yatkın, intikamcı, kendinden ürken hâli arasındaki uçurum, film boyunca giderek büyür. “Neden?” sorusu yankılanır. Film bu soruyu duyar. Ama cevabı sistemli biçimde kurmaktan kaçınır.

Teknik kudret ise tartışmasızdır. 70mm Panavision’ın sunduğu genişlik, çölü neredeyse düşman bir bilinç gibi kılar. Büyük perdede bu deneyim bedenseldir: zaman ağırlaşır, insan küçülür. Ama tam da burada şüphe başlar. Bu etki, ölçek küçüldüğünde sürer mi? Eğer sürmüyorsa, filmin gücünün bir bölümü kaçınılmaz olarak büyüklük yanılsamasına bağlanır. Epik sinemanın kadim laneti budur: uzak durduğunda büyüleyen, yaklaştığında seyrekleşen bir görkem.

Maurice Jarre’ın müziği de bu laneti paylaşır. Temalar güçlüdür, çabucak belleğe kazınır; ama tekrarlar arttıkça büyü alışkanlığa dönüşür. Müzik kimi zaman atmosfer kurar, kimi zaman da anlatının zorlandığı yerleri örter. Jarre’ın partisyonu filmin duygusal omurgasını güçlendirirken, kimi anlarda o omurganın ne kadar yük taşıdığını da gizler.

Politik arka plan ise bilinçli bir flu alan olarak bırakılır. Britanya ne ister, Araplara verilen sözler ne kadar samimidir, Osmanlı/Türk cephesi neden bu kadar silik kalır? Film bu soruları tümüyle dışlamaz ama açıklığa da kavuşturmaz. İzleyici ya tarihsel bilgiyle boşlukları doldurur ya da kendini epik duyguya bırakır. Fransızlarla yapılan paylaşımın yarattığı hayal kırıklığı bile, anlatısal olarak bir “sonuç bildirimi” gibi gelir; süreçten çok neticeye bakar.

Diyaloglar yer yer bu sıkıntıyı derinleştirir. Cümleler büyümeyi sever, insanileşmeyi değil. Feisal’in vecizeye kayan sözleri bilgeliği çağrıştırırken klişeye yaslanır. Herkes büyük konuşur; bu da dramatik gerilimi inceltmez, ağırlaştırır. Şam sahnelerindeki politik kaos, panikten çok durgunluk hissi uyandırır sanki hareket vardır ama hayat yoktur.

Oyunculuklar bu tabloyu karmaşıklaştırır. Peter O’Toole, Lawrence’ı baştan itibaren mitik bir bedenle oynar. Bu, “yabancı adam” fikrini güçlendirir; ama insanı simgeye feda eder. Omar Sharif daha akışkandır, Quinn enerjiktir, Guinness düşünsel bir ağırbaşlılık taşır. Yine de film, Lawrence dışındaki karakterleri çoğu zaman tam insanlar olmaktan ziyade işlevler olarak kurar.

Mitin gölgesinde: Postkolonyal şüphe ve anlamın inşası

Bugünden bakıldığında Lawrence of Arabia’yı postkolonyal bir şüpheyle okumamak mümkün değildir. Film, Britanya’nın ikiyüzlülüğünü eleştirir; ama aynı anda “beyaz kurtarıcı” anlatısının cazibesine kapılır. Arapların temsili, kaos ve şiddetle kodlanır; Lawrence’ın kararması bedensel metaforlarla anlatılır. Bütün bunlar filmi yalnızca yargılamak için değil, ait olduğu dönemi anlamak için de önemlidir. Sinema, masum değildir; çağının bakışını taşır.

Lean’in Western estetiğiyle beslediği bu anlatı, sonunda bizi tek bir soruya getirir: Biz Lawrence’ı mı tanıyoruz, yoksa “Lawrence” adında bir mitin nasıl üretildiğini mi izliyoruz? Final bu soruyu açıkta bırakır. İngiltere’ye dönüş, rütbeler, “görev tamamlandı” hissi… Ama iç muhasebe eksiktir. Motosiklet kazasıyla açılan çerçeve, yine bir boşlukla kapanır.

Ve belki de film tam burada, istemeden doğruluğa yaklaşır. Lawrence of Arabia, bir insanı anlamaz; ama bir insanın nasıl anlamlı kılındığını kusursuz bir sinemasal makineyle gösterir. Bu yüzden hâlâ konuşulur. Bu yüzden hâlâ rahatsız eder. Ve bu yüzden, bütün kusurlarına rağmen, sinemanın kendisi üzerine düşünenler için vazgeçilmez bir metin olarak kalır.