Objektifin ardında: Vivian Maier

2007 yılında Chicago’da, yerel bir müzayede evinin deposunda ödenmemiş kira borçları nedeniyle satışa çıkarılan birkaç tozlu kutu, sanat tarihinin büyük gizemlerinden birini içinde saklıyordu. Genç bir emlakçı ve tarih meraklısı olan John Maloof, hazırladığı yerel tarih kitabı için eski Chicago fotoğrafları ararken evinin karşısında bulunan bu müzayede evinin açık arttırmasına katıldı ve 390 dolara içinde yaklaşık 30 bin negatifin bulunduğu bir sandığı satın aldı.

Maloof, sandığı eve götürüp negatifleri ışığa tuttuğunda, karşısında amatörün bir fotoğrafçının hatıra fotoğrafları yerine; Chicago ve New York sokaklarını, halkın içinden insanların küçük hayatlarını ve şehrin ruhunu dâhice bir kompozisyonla yakalamış bir ustanın vizyonuyla karşılaştı. Her bir kare henüz taranmamış hâliyle bile ne kadar özel olduklarını ilk bakışta hissettiriyordu. Ancak alışılmadık bir durum vardı… Bu muazzam karelerin sahibi hakkında hiçbir kayıt veya bilgi yoktu. Müzayede evinin verdiği tek bir isim, Maloof’u uzun ve gizemli bir hikâyenin izini sürmeye itti:

Vivian Maier

Maloof’un ilk Google aramaları hiçbir sonuç vermemişti. Fotoğrafları estetik bulsa da üzerinde çalıştığı tarih kitabı için uygun olmadıklarına karar verip kutuyu bir kenara kaldırdı. Ancak bu devasa arşivle ne yapacağı zihnini kurcalamaya devam ediyordu; sonunda filmleri taramaya karar verdi. Çocukluğundan beri babasıyla mezatları ve bit pazarlarını arşınlayan Maloof, o güne dek maddi değeri olmadığı düşüncesiyle sayısız negatifi çöpe atmıştı. Fakat Vivian Maier’in kareleri bambaşkaydı; sıra dışı bir nitelik ve derin bir estetik barındırıyordu. Bu fotoğrafların sanatsal değerini teyit edebilmek için yaklaşık 200 kareyi Flickr’da paylaştı. Gelen tepkiler o kadar heyecan vericiydi ki Maloof, elinden kaçırdığı diğer negatiflerin peşine düştü. Müzayedeye geri dönüp eksik parçaları satın alan kişilere ulaştı ve koleksiyonu yeniden bir araya getirdi.

Fakat tüm bu keşfin ortasında, çözülmeyi bekleyen devasa bir gizem hâlâ güncelliğini koruyordu: Vivian Maier gerçekten kimdi? Haber peşinde koşan heyecanlı bir gazeteci mi, yoksa teknik kusursuzluğuyla hayran bırakan gizli bir profesyonel mi? Modern zamanların bu büyük görsel bilmecesi, henüz sırrını ele vermemişti.

Ancak 2009 yılında, Maloof’un ısrarlı takibi devam ederken; sadece birkaç gün önce yayımlanan kısa bir ölüm ilanı tarihin en büyük keşiflerinden birinin kapısını aralayacaktı. Kutudaki malzemeleri karıştırırken bir adresle karşılaşan Maloof, telefonla burayı arayarak Vivian’ın negatiflerinin kendisinde olduğunu söyledi. Aldığı cevapla şaşkına döndü:

— Evet. O benim dadımdı.

Maloof, konuşma ilerledikçe Vivian Maier isminin ardındaki o hüzünlü portreyi görmeye başladı. Hiçbir yakını ya da varisi olmayan bu yalnız kadın, tüm dünyasını baktığı çocukların etrafına kurmuştu. Sanatçının tüm kişisel eşyaları ve mirası ise, bir depoda sırasını bekleyen gereksiz fazlalıklar olarak görülüyor, hatta çöpe atılması planlanıyordu. Maloof, bu paha biçilemez mirasın yok edilme ihtimali karşısında dehşete düşerek buna asla yapmamalarını söyledi. Ancak telefondaki ses; ona Vivian’ın aslında ileri derecede bir istifçi (dispozofobi) olduğunu söyledi. Hatta dilerse istediği her şeyi alabileceğini, eğer bir çöp kamyonu bulabilirse bu fazlalıklardan kurtulmak için ona seve seve yardım edeceğini bile ekledi. Dünya çapında bir sanatçının ömür boyu biriktirdiği anılar, bir başkası için sadece bir kamyon dolusu çöpten ibaretti.

Kutuların kimi, gün ışığına çıkmak için on yıllardır bekleyen banyo edilmemiş filmlerle ağzına kadar doluydu. Diğerleri ise adeta bir hayattan kırpılmış birer zaman kesiti gibiydi. Sararmış kuponlar, alelacele alınmış notlar, eski el ilanları, şehir turlarının sessiz tanığı otobüs ve tren kartları, giysiler ve hiçbir zaman bozdurulmamış vergi iadesi çekleri… Vivian, zamanı yalnızca vizörüyle değil, topladığı kâğıt parçaları ve sakladığı eşyalarla da durdurmuştu.

Maloof, Vivian’dan geriye kalan 100 bine yakın negatif, 700 makara banyo edilmemiş renkli film, 2000 tane de banyo edilmemiş siyah-beyaz ruloyla birlikte, bir sanatçının gün yüzüne hiç çıkmamış, sessizliğe gömülmüş koca bir dünyasını da devralmış oldu. Böylesine devasa bir arşivle tek başına başa çıkamayacağını fark eden Maloof, yazıştığı müzelerden ne yazık ki beklediği cevabı alamadı. Tüm başvuruları reddedilmişti. Ancak bu muazzam eserlerin karanlığa terk edilmesine gönlü razı gelmedi. Tüm sorumluluğu tek başına üstlenerek, bu gizli kalmış efsaneyi dünyaya tanıtmak için kolları sıvadı. Artık hedefi hem görkemli bir sergi açmak hem de Maier’in hikâyesini ölümsüzleştirecek bir kitap yayımlamaktı.

Chicago Kültür Merkezi'nde yer alan sergi, sanat dünyasında eşine az rastlanır bir yankı uyandırdı. Yetkililer, o güne dek merkezde gerçekleşen tüm etkinlikler arasında en yüksek katılımın bu sergiye ait olduğunu açıkladı. Medyanın yoğun ilgisi ve Maier’in film şeridinden taşan ilgi çekici hikâyesi, geniş kitleleri etkisi altına aldı. Yıllarca karanlık depolarda bekleyen bu hazine, nihayet hak ettiği görkemli ışığa kavuşmuştu.

Peki Vivian Maier’i bu kadar özel yapan şey neydi?

Hikâye

Vivian Maier’in hikâyesi, 1926 yılında New York’un kaotik kalabalığında, Fransız bir anne ve Avusturyalı bir babanın kızı olarak başladı; ancak o, ruhunu hiçbir yere ait hissetmedi. Çocukluğu, Amerika’nın gökdelenleri ile Fransa’nın Saint-Bonnet-en-Champsaur adlı sessiz dağ köyleri arasında mekik dokuyarak geçti. Babası Charles, Vivian henüz 4 yaşındayken arkasında soru işaretleri bırakarak aileyi terk ettiğinde; küçük kızın hayatına ilk sanatsal dokunuş, annesiyle birlikte yanına taşındıkları başarılı fotoğrafçı Jeanne Bertrand’dan gelecekti. Belki de vizörün arkasına saklanma tutkusu, o küçük yaşlarda Bronx’un dar sokaklarında filizlenmişti.

25 yaşına geldiğinde, bavulunda geçmişiyle birlikte Fransa’dan New York’a kesin dönüş yaptı. Bir süre bir atölyede çalışsa da ruhu onu 1956’da Chicago’ya sürükledi. Sonraki 40 yıl boyunca, Chicago’nun lüks malikanelerinde bir "dadı" olarak tanınacaktı. İşverenlerinden Lane Gensburg onu, "Gerçek bir Mary Poppins" olarak tanımlıyordu. Fakat o, klasik bir mürebbiyeden çok daha fazlasıydı. Çocuklara zengin banliyölerin steril dünyasının yerine; hayatın tüm çıplaklığını, kaba ve harap bölgeleri, hatta hayvan pazarlarındaki vahşi gerçekliği göstermeyi seçen bir yol göstericiydi.

Vivian, son derece içine kapanıktı. İzin günlerini boynuna astığı emektar Rolleiflex kamerasıyla Chicago sokaklarını arşınlayarak geçiriyordu. İlginç olan, kendisini çevresine her seferinde farklı bir kimlikle tanıtmasıydı; bazen sahte bir aksan, bazen uydurma bir isim... Kimine göre şefkatli bir ilham kaynağı, kimine göre ise mesafeli ve sert bir yabancıydı. İngilizceyi tiyatro sahnelerinden öğrenen bu sosyalist ve feminist kadın, dünyayı bir film eleştirmeni gözüyle izliyor ancak çektiği binlerce kareyi tek bir kişiye bile göstermiyordu.

1959 yılında, Fransa’daki aile çiftliğinin satışından gelen parayla hayatının tek büyük macerasına atıldı. Yanında sadece kamerasıyla; Filipinler’den Vietnam’a, Hindistan’dan Mısır’a, Türkiye’den İsviçre’ye kadar uzanan devasa bir dünya turuna çıktı. Sokaktaki insanlarla konuşuyor, seslerini kaydediyor ve her anı ölümsüzleştiriyordu. Döndüğünde ise yine sessizliğine gömüldü. Eşyalarıyla birlikte yaşadığı evlerde 200 kutuya ulaşan bir arşiv biriktirmişti. Gazete yığınları omuz hizasına ulaşıyor, o ise her bir kâğıt parçasında zamanı durdurmaya çalışıyordu.

Yaşlandığında, bir zamanlar sevgiyle büyüttüğü Gensburg kardeşler, çocukluklarının sessiz koruyucusunu unutmamışlardı. Vivian, Cicero’nun derme çatma bir dairesinde yoksullukla mücadele ettiği günlerde, tahliyenin eşiğine gelmişken, bu vefalı kardeşler devreye girdi. Onu Chicago’nun Rogers Park semtinde, Sheridan Yolu üzerindeki huzurlu ve çok daha iyi bir daireye yerleştirerek Vivian’a hayatının son demlerinde hak ettiği konforu sundular.

Fakat 2008’in dondurucu bir Kasım gününde, Chicago’nun buz tutmuş sokaklarında yürürken ayağı kaydı ve sertçe başını çarptı. Hastaneye kaldırıldı ancak o gezgin ruhu artık yorgun düşmüştü. Bir daha toparlanamadı. 2009’un Ocak ayında sakin bir huzurevine nakledilen Vivian, aynı yılın Nisan ayında, arkasında koca bir dünya dolusu gizli kare bırakarak sessizce aramızdan ayrıldı.

Onun için en anlamlı veda ise mezarının yeriydi. 1960’ların başında çocuklarına baktığı o ailenin evinin çok yakınında, hatıralarıyla dolu bir vadideki yabani çilek tarlasına gömüldü. Bakıp büyüttüğü o çocuklardan birinin, Vivian Maier’i Bulmak (Finding Vivian Maier) belgeselinde dediği gibi:

— Sanırım orayı çok sevmişti; belki bu yüzden onu oraya gömdüler.

Kaynakça

Ann Marks. “Vivian Maier Developed: The Untold Story of the Photographer Nanny”. Atria Books, 2021.

Pamela Bannos. “Vivian Maier: A Photographer’s Life and Afterlife”. University of Chicago Press, 2017.

James Adams. “New doc exposes photo-snapping nanny Vivian Maier” The Globe And Mail, 2013.

Kerri MacDonald. “A Peek Into VivianMaier’s Family Album”. The New york Times, 2016.

John Moloof & Charlie Siskel. “Finding Vivian Maier”. Ravine Pictures & IFC Films, 2013.

William Meyers. “The Nanny’s Secret”. The Wall Street Journal, 2012.