Ve onlar barışı göremediler

21 Ağustos 1988

20 Ağustos 1988… İran-Irak Savaşı, nihayet sona erdi. Tercüman bu haberi 21 Ağustos’ta manşetine şöyle taşıdı: “İran-Irak Savaşı’nda 8 yıllık katliamdan sonra silahlar sustu. Ve onlar barışı göremediler.” Binlerce insanın ölümüyle sonuçlanan savaşın ardındaki yıkımı gelin, birlikte okuyalım.

22 Eylül 1980’de başlayan bir savaştı İran-Irak Savaşı. Bu savaşın galibi yoktu, kazananı değil; bu savaşın sonunda katledilen yüzbinlerce insanın vicdanî yükü vardı. Sekiz yılın ardından 20 Ağustos 1988’de ateşkes ilan edilmişti. Barış ne kadar sürecekti, bu belirsizdi, hâlâ belirsiz. 2024’te bile. Orta Doğu’nun kanla sulanan toprağı, BM’nin o zaman da belli çıkarlar dâhilinde, göstermelik bir şekilde ilgi alanındaydı. Her ne kadar görevde olduğu söylense de…

Tercüman hem dünyanın hem ülkenin nabzını tutarken haberleriyle; bu katliama da sessiz kalmamıştı. Savaşın gerçekliğine dair her şey, tüm çıplaklığıyla sayfalarında yer bulmuştu. Yazıldığı gibi, savaşta “1 milyon insan boşu boşuna öldü… Geriye sadece ızdırap ve gözyaşı kaldı.” Ve hayat orada dondu. Tercüman bu savaşın tanıklığını, okurlarına yakın dünya tarihinde asla unutulmaması gereken fotoğraflarla sunuyordu. Oğluna veda eden bir babanın fotoğrafı beliriyor manşetin yanında ve altında yazıyor: “Cepheye gidiyor baba. Bırakmamacasına öpüyor yavrusunu. Bir daha görecek mi, geriye dönecek mi bilinmez.”

Bilmiyoruz, dönen var mı? Bugün, 3 Ekim 2024. 36 sene geçmiş bu savaşın ardından. Orta Doğu hâlâ kanla sulanıyor. Suriye’de binlerce insan iç savaşa; Rusya’nın, Amerika’nın da katkısıyla kurban gitti. Bugün İsrail önce Filistin’e, sonra Lübnan’a, şimdi de İran’a saldırıyor. Ölen milyonlarca, yüz binlerce insan var, çocuk var. Barış mümkün mü, gelecek mi bilmiyoruz. Ama geriye keder, gözyaşı ve kurumuş vicdan kalacak. Ve o insanlar barışı asla görememiş olacaklar.

Ata’yı anıyoruz: Türkiye’de 10 Kasım hüznü

10 Kasım 1971
Cumhuriyet’in kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, ebediyete intikalinin 33. yılında bütün yurtta törenlerle anılıyordu. 10 Kasım 1971 tarihli Tercüman gazetesi, ilk sayfasını Atatürk’ün büyük portresine ayırırken, yurdun dört bir yanında düzenlenecek anma programlarını duyuruyordu.

Takvimler 10 Kasım 1971’i gösterdiğinde Türkiye, Cumhuriyet’in kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü bir kez daha saygı, özlem ve minnetle anıyordu. Atatürk’ün ölümünün 33. yıl dönümünde ülkenin dört bir yanında anma törenleri düzenlenirken, Tercüman gazetesi de bu anlamlı günü özel bir ilk sayfayla okuyucularına taşıyordu.

Gazetenin ilk sayfasında Atatürk’ün büyük bir portresine yer veriliyordu. Sayfanın üst bölümündeki “Atatürk ilâvesini istemeyi unutmayınız” çağrısı, gazetenin bu özel güne verdiği önemi ortaya koyuyordu. Dönemin gazete geleneğinde özel ilavelerle okurla buluşan Tercüman, 10 Kasım'da da tarihî hafızayı canlı tutan bir yayıncılık anlayışı sergiliyordu.

Atatürk’ün ebediyete intikal ettiği saat 09.05’de gerçekleştirilecek anma programları duyuruluyordu. Habere göre o gün Anıtkabir’de, bütün yurtta, Kıbrıs’ta ve Türkiye’nin dış temsilciliklerinde törenler yapılacaktı.

Cumhuriyet’in kurucusunun hatırası önünde bir araya gelecek vatandaşlar, devlet erkânı ve çeşitli kurumların temsilcileri, Atatürk’ü saygıyla anacaktı. Anma programları, onun fikirlerinin ve Cumhuriyet’e bıraktığı mirasın gelecek nesillere aktarılması bakımından da önem taşıyordu. İnönü’nün Atatürk’ün mirasına ilişkin değerlendirmesinde, “Cumhuriyet nesilleri Atatürk’e sahip çıkmışlardır” sözleri, 10 Kasım’ın hafızalara kazınan mesajları arasında yer alıyordu.

Haberde ayrıca Başbakan Nihat Erim ile Süleyman Demirel’in de Atatürk’ün ölüm yıl dönümü dolayısıyla mesaj yayımladıkları aktarılıyordu. Böylece farklı siyasi görüşlerden isimler, Cumhuriyet’in kurucusunu anma vesilesiyle aynı tarihî miras etrafında buluşuyordu.

1971’in Tercüman sayfalarına yansıyan anma hazırlıkları bu ortak hafızanın güçlü bir yansıması niteliğindeydi.

Bir gazetenin ilk sayfasını kaplayan Atatürk portresi, dönemin okuyucusuna verilen sade ama güçlü bir mesaj taşıyordu: Aradan yıllar geçse de Cumhuriyet’in kuruluşuna öncülük eden liderin hatırası yaşamaya devam ediyordu.

10 Kasım, bir yas gününün ötesinde, bir milletin tarihine, bağımsızlık mücadelesine ve Cumhuriyet idealine yeniden dönüp baktığı gün. 1971’in Tercüman sayfalarından yükselen “Ata’yı anıyoruz” çağrısı da bugün hâlâ aynı anlamı taşıyor.

Melen: Temaslar müsbet

14 Ekim 1972
14 Ekim 1972’de Tercüman, Başbakan Ferit Melen’in siyasi temasların olumlu ilerlediğine dair açıklamalarını manşete taşıdı. Yoğun iç ve dış gündemdeki görüşmeler, hükûmetin siyasi ilişkilerde uzlaşma arayışını sürdürdüğü şeklinde yorumlandı.

Hükûmetin temaslarının olumlu bir çerçevede ilerlemesi, siyasi aktörler arasında diyaloğun korunmasına yönelik çabaların da göstergesi olarak değerlendirilebilir. Melen, MGP Genel Başkanı Feyzioğlu, DP Genel Başkanı Bozbeyli ve CP Genel Başkanı Satır ile Anayasa değişiklikleri konusunu görüşmüştü. Millî Birlik Grubu Başkanı Fahri Özdilek ve Kontenjan Grubu Başkanı Fahri Korutürk ile de görüşecek olan Melen, bu görüşmelerin sonunda kamuoyuna geniş bilgi verecekti. Başbakan, temasların müspet gittiğini söylemişti.

Melen, önceki gün Demirel ve Ecevit’le yaptığı görüşmelerde, Partiler arası Anayasa Komisyonunun kabul ettiği değişikliklerin hükûmetçe tatmin edici bulunduğunu parti liderlerine bildirmiş, ancak Devlet Güvenlik Mahkemesi kuruluşunda ısrar etmişti. Normal rejime geçiş için bu mahkemelerin kurulmasının şart olduğunu belirtmişti. Mahkemenin kuruluşuna yalnızca CHP karşı çıktığından, dünkü görüşmede Ecevit, konunun yetkili kurullarda bir kere daha müzakere edilmesi için Melen ile görüş birliğine vardı.

Feyzioğlu, hükûmetin temel hedeflerinin her türlü yıkıcı faaliyete ve anarşiye karşı Cumhuriyeti emniyetle koruyacak tedbirleri almak, millî bünyeye ve millî ihtiyaçlara uygun reform kanunlarını çıkarmak, memleketi ve rejimi normal düzene kavuşturmak olduğunu söylemişti. Feyzioğlu, “Bu hedeflerde başından beri olduğu gibi, bugün de tam mutabakat hâlindeyiz” dedi. MGP Genel Başkanı, partisinin Devlet Güvenlik Mahkemesi kurulmasına taraftar olduğunu da belirtiyordu.

Bozbeyli, Başbakan’ın seçimden önce alınması gereken tedbirlere dair düşüncelerini ve tekliflerini söylediğini nakletti. Bu konuların Anayasa değişiklikleri, seçim kanunu ve reformlar olduğunu bildiren Bozbeyli, “Geniş ölçüde mutabakat içindeyiz. Güvenlik mahkemesi kurulmasını prensip olarak kabul ediyoruz” demişti.

Satır, normal döneme bir an önce geçilmesi için Başbakan’ın çalıştığını söylemişti. Partiler arası komisyonda ele alınan değişikliklerin ve seçim kanunu konusunun görüşüldüğünü bildiren Satır, “Biz CP olarak devlet güvenlik mahkemelerinin kurulmasına taraftarız” demişti. Satır, bu arada ön seçimin kaldırılması gerektiğini de ifade ediyordu.

Melen, kanunlarla yapılacak değişikliklerle istenen neticenin elde edilmesi mümkün olursa üniversite ve Danıştay ile ilgili Anayasa değişikliklerinden vazgeçileceğini bildiriyordu. Ecevit’in hukuk devletine yaraşır bir devlet güvenlik mahkemesi kurulmasını istediğini, kendisinin de aynı görüşte olduğunu ekliyordu. Hakkında gensoru açılması istenen Ticaret Bakanı Talu’nun bir hükûmet buhranına yol açmamak için sorumluluğu üzerine almak istediğini, ancak bunun mümkün olamayacağını söyleyen Melen, “Bu bir hükûmet tasarrufudur. Hükûmet tasarrufunun sorumluluğunu Talu’ya yüklemek tabii haksızlık olur” diyordu. Gazetecilerin “Bir hükûmet buhranı görülüyor mu?” sorusuna Melen, “Ben ileriye bakarım” karşılığını verdi. Melen, “Benim istifa etmemden kimler memnun olacaksa adreslerini versinler, evvela onlara haber vereceğim” diyerek net tavrını da ortaya koyuyordu.

1972 yılı, Türkiye’de siyasi dengelerin ve hükûmetin geleceğine ilişkin tartışmaların gündemde olduğu bir dönemdi. Bu ortamda Başbakan Melen’in temasları olumlu değerlendirmesi, siyasi ilişkilerin sürdürülmesi ve meselelerin görüşmeler yoluyla ele alınması bakımından önem taşıyordu.

“İdare tarzını millet seçer”

08 Ekim 1972
8 Ekim 1972 tarihli Tercüman manşetlerinde AP Genel Başkanı Süleyman Demirel, “Egemenliğin millette olduğu tartışma konusu değildir” diyerek Türkiye’nin yönetim biçiminin millet iradesiyle belirlenmesi gerektiğini vurguluyor.

Demirel, hür demokratik düzenin temel şartının vatandaşın devlet faaliyetlerini sorgulayabilmesi olduğunu belirtirken, ekonomik kalkınmanın da kişi hürriyeti ve serbest teşebbüsle mümkün olabileceğini savunuyordu. Partisinin Manisa’daki kongresinde yaptığı konuşmada Türkiye’nin yönetim anlayışına, demokratik düzene ve ekonomik kalkınmaya ilişkin önemli mesajlar veriyor. Demirel, “İdare tarzını millet seçer” diyerek egemenliğin kaynağının doğrudan millet iradesi olduğunun altını çiziyor. Demirel’e göre egemenliğin millette olması tartışılacak ya da şüphe edilecek bir konu değildi. “Hâkimiyet hakkının yegâne meşru sahibi millettir ve bu hakka dayalı yetkilerinde menşei ancak millettir.” Devletin yönetilmesi ve hüküm verme yetkisinin kaynağının millet olduğunu belirten AP lideri, bu iradenin gerçek anlamda ortaya çıkabilmesi için farklı fikirlerin serbestçe dile getirilebilmesi ve tartışılabilmesi gerektiğini söylüyor. “Yapılmadığı yerde millî iradeden bahsetmek aldatmacadır” görüşünü dile getirirken, millet hâkimiyetinin gerçekleşmesi için gerekli ilk şartın hürriyet rejimi olduğunu ifade ediyor. “Egemenliğin millette olduğu kavramı tartışma konusu, şüphe konusu değildir.”

Vatandaşın sadece seçim dönemlerinde değil, devlet faaliyetlerinin tamamında söz ve denetim hakkına sahip olması gerektiğini belirten Demirel, vatandaşın devlet faaliyetlerinin hesabını sorma hakkı bulunduğunu da söylüyor. Ona göre yönetim vatandaşa yaklaştıkça demokratik rejim zayıflamayacak, tersine güçlenecekti. Konuşmasının ekonomi bölümünde de siyasi hürriyet ile ekonomik kalkınma arasında doğrudan bir bağ kurdu. AP'nin program ve tüzüğünde ekonomik düzenin temel esaslarının Anayasa ile uyumlu olduğunu belirten Demirel, kişinin dilediği alanda çalışma hürriyetinin ve serbest teşebbüsün korunmasını savunuyordu.

Demirel’e göre ferdin yaratma gücü ve teşebbüs kabiliyeti, ekonomik ve sosyal gelişmenin vazgeçilmez unsurlarıydı. “Hürriyet içinde kalkınma” anlayışını öne çıkaran AP lideri, teşebbüs özgürlüğünün engellenmesinin yalnızca ekonomiye değil, doğrudan doğruya hürriyetlere ve demokratik rejime zarar vereceğini ifade ediyordu. Ancak devletin ekonomik hayattan tamamen çekilmesi gerektiği görüşünde de değildi. Devletin ekonomik faaliyetlere yön vermesi, altyapı yatırımlarını gerçekleştirmesi ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde büyük ölçekli bazı faaliyetleri üstlenmesi gerektiğini belirtiyordu. Bunun yanında özel sektörün de ekonomik hayata katılımının desteklenmesi gerektiğini savunuyordu.

Demirel’in Manisa’daki konuşması, 1972 Türkiye’sinde siyasi tartışmaların merkezinde bulunan millet egemenliği, hürriyet, demokrasi ve ekonomik kalkınma başlıklarını bir araya getiriyor. AP liderinin ortaya koyduğu anlayışta yönetimin meşruiyet kaynağı millet, demokratik düzenin güvencesi hürriyet, ekonomik kalkınmanın dayanağı ise serbest teşebbüstü.

“İdare tarzını millet seçer” sözü de bu yaklaşımın özeti niteliğinde: Devletin nasıl yönetileceğine karar verecek makamın, doğrudan doğruya milletin iradesi olduğu mesajı verilmişti.

Podcast

19 December 2023
Doç. Dr. Hasan T. Kerimoğlu
Darbeler, İhanetler ve İsyanlar
28:19
0:01

Url kopyalanmıştır...