Groundhog Day: Varoluşun döngüsü ve kurtuluşa yolculuk

"Kalk, yüzünü yıka, giyin

Bir iç çekiş, bir fincan çay, sonra yoluna

Masanda zaten streslisin

Ve her gün Groundhog Day gibi…"

Her gün sadece bir önceki günü yeniden yaşamak için mi uyanıyorsunuz? Hayatınız gerçeklikten uzaklaşıp hiç bitmeyen bir şarkının içinde bulanıklaştı mı? Zaman döngüsünü, ince bilim kurgu unsuru içine katmış fantastik komedi Groundhog Day tam da hayatınızla ilişkilendirilebilecek bir “eğer” senaryosu olarak karşınızda duruyor. Yavaş yavaş yanan bir varoluşsal kâbus-komedi değildir Groundhog Day. Aynı zamanda ikisini kıyamet koparmadan kusursuz bir biçimde harmanlayan bir külttür. Senaryosunu Danny Rubin’le yazan yönetmen Harold Ramis, insanoğlunun tüm hayatının olma riskini taşıdığı varoluşsal tekdüzeliğine metaforik olarak farkındalık yaratır. Ramis, bizi ustaca, güler yüzüyle daha büyük anlamlara sokar.

Pittsburg hava durumu sunucusu Phil Connors Punxsutawney'deki Groundhog Day şenliklerini haber yapmakla görevlendirilmiştir ve kendini beğenmiş bir öfke bulutu içinde kasabaya iner. Şenlik alanına giden Phil kameralar önünde haberini yapar ve oteline döner. Phil'in ilk tekrar günü, saatli radyoda "I Got You Babe" ile başlar. Phil 24 saat boyunca dejavu yaşadığını düşünürken ikinci günde de benzer bir şekilde ilerler. Ancak üçüncü gün çaresizlik hâkim olmaya başlar. Sonny Bono'nun mızmızlanmasıyla bir kez daha uyanan Phil'in yüzü kariyerinin geçiş anlarından birine işaret eder. Melankoli dizeleri, genç punk alaycılığını silmeye başlar.  Sonuçsuz bir eyleme çaresizce geçiş yapan Phil için artık hiçbir şey için endişe duymama zamanıdır. Canı ne isterse yer ve her gün ona yaklaşan sinir bozucu sigorta satıcısını mutlu bir şekilde yumruklar. Yine de bu özgürlük gerçekten tatmin etmez, çünkü hiçbir şeye veya hiç kimseye kök salamaz. Phil'in yapımcısı Rita için Punxsuatawney şenlikleri çok önemlidir, çünkü geleneğin yapabileceği iyi bir şeyin farkına varmıştır: Topluluk oluşturmak.

Zaman üzerinden bir toplum yarat

Topluluk bilincine biraz değinecek olursak hikâyenin interaktif etnografinin dinamikleriyle çerçevelendiğini de görebiliriz. İnteraktif Etnografi (IE), etkileşimli öğrenmeyi insanlardan zamanla, dinamik sosyal ve kültürel ortamlarda vurgulayan söylem temelli bir etnografik yaklaşımdır. Toplulukların anbean ve zaman içindeki etkileşimleri aracılığıyla birlikte inşa edilen günlük yaşamın karmaşıklıklarını sistematik olarak ortaya koymak için disiplinler arası bir yaklaşımı ifade eder. Etnografiyi bir yöntem ya da bir çalışma birimi olarak düşünmekten ziyade bir mantık olarak düşünmek daha doğru. Daha çok bir epistemolojiyi temsil ettiğini söylemek mümkün. Etkileşimli Etnografi, yeni fikirler aramayı ve keşfetmeyi, sürekli araştırmayı ve önceki çalışmaları aşan değişimi yinemeli süreçlere yayan tekrarlayan eylemleri işaret eder. Bu yaklaşımda tekrarlanan mantık, topluluğun belirli sosyal yaşamdaki günlük faaliyetlerini derinlemesine, birden fazla perspektiften incelemesine olanak tanır. Groundhog Day filmi tam olarak bu yaklaşımı desteklemek için bir adım geri çekilip gelişen olayları anlamada her düzeyi keşfetmeye yardımcı oluyor.

Groundhog Day, günü sabit tutar; yani kahramanımız Phil, günü tekrar tekrar yaşar. Günün tekrar ettiğini bilen tek kişi Phil’dir ve onun etkileşimleri, günün tekrarlarına ilişkin artan anlayışının etkileşimlerinde ve eylemlerinde nasıl değişikliklere yol açtığını keşfetmek için bir temel oluşturur. Böylece Phil’in tekrarlanan olayları ve etkileşimleri onu görünür kılar. Bu bir çeşit sorgulama mantığıdır. Oluşmakta olan kültürel süreçler, gelişmekte olan her bir olaya dâhil olma ve üstlenme yollarını inşa etmek için kahramanımızın kendi dünyasında kompozisyonlar ve metinler geliştirmesine olanak tanır. Bill'in tekrarlayan günlerinde başkalarıyla olan etkileşimleri aracılığıyla inşa ettiği metin, her gün iletişimsel olarak oluşturulan farklı bir yazıya dökme biçimidir.

Farklı inanç ve kültürlerin geleneklerinin aynı tarihte iç içe geçmesiyle, Groundhog Day'in neden birçok inançtan dinî liderin ilginç bir favorisi hâline geldiğini anlamak kolay oluyor. Çünkü bu ritüel kendi ruhani mesajlarının bir yansımasıdır. Bu açıdan bakıldığında Phil'i felsefi bir kahraman olarak kucaklamak da kolay olur. Boş ve anlamsız görünen bir dünyayla karşı karşıya kaldığında Phil'i şekillendirme sorumluluğunu üstlenir ve kendi amaç duygusu bu dünyadaki yaşama iyileştirmenin bir yolu olarak görür. Dört mevsimle hizalanmış bir edebî türün kendi hikâyesini yazdığı bir bilinç durumu vardır filmde: Kendi bilinç durumuna uyanmanın ve böylece tam insan potansiyeline erişmenin mümkün olduğu bir dünyadan geçeriz.

Filmin dayandığı gerçek: Punxsutawney’deki kutlamalar

Filmin dayandığı olay aslında gerçektir. Groundhog Day olarak bilinen gün, 1887'den beri Punxsutawney'de her yıl kutlanmaktadır. Hava durumunu tahmin etmek için bir dağ sıçanının kış uykusundan uyandırıldığı gündür. Geleneğe göre, eğer gün güneşli köstebek gölgesini görebiliyorsa, altı hafta daha kış havası olacak; hava bulutluysa ve bu nedenle gölgesi yoksa, erken bir bahar olacaktır. Tarih önemlidir, çünkü kuzey yarımkürede kış ve ilkbahar arasında yılın dilimlere bölünmesi, güneşin gökyüzündeki görünür hareketi ve buna bağlı mevsimsel değişiklikler belirginleşir. Ekim ve hasat bu değişimlere bağlı olduğundan insan kültürlerinden ortak bir temadır.

Zaman döngüsü sonunda sona erse de Phil'in kasaba içinde ve çevresinde çeşitli iyilikler yapması ve Rita'nın onunla oteline dönmesiyle sonuçlanan bir günün ardından mutlu bir adama dönüşmesi onu özgürleştirir. Phil'in belki de bozulan büyüsünün sırrı nihayetinde “onun içindedir.” Film bu anlamda, Nietzsche'nin ebedi dönüş kavramına göz kamaştırıcı bir yaklaşım getirir ve postmodern düşünceye ışık tutar. Hem felsefi hem de fiziksel intihar fikrinden yola çıkarak, Groundhog Day, izleyiciyi absürt hissine aşina eder. Aynı zamanda belirsizlik hikâyenin önemli bir parçası olarak ön plana çıkar. Filmin yarısında, belirsiz sayıda günden sonra Phil, Rita'ya "Yaşamak için sadece bir günün kalsaydı, onunla ne yapardın?" diye sorduğunda Rita yanıtlamaz. Bu açıdan bakıldığında, yarını düşünmeden sadece şimdiki anı düşünerek geçen bir hayat, insanın yaşamak için sadece bir günü kalmış gibi davranmasına işaret eder.

Camus'un mekanik doğayı ve öldürücü rutinine mükemmel bir açıklık getiren Groundhog Day, insanlığın her türlü dayanılmaz monotonluk döneminin kısaltması gibidir. Phil her sabah otel odasının önünde aynı adamla karşılaşır. Eski okul arkadaşı Ned Ryerson'dan kaçar. Restorandaki garsonun her gün aynı saatte tabaklarla dolu bir tepsiyi yere düşürdüğünü işitir. Bu olaylar her gün tekrarlanır ve o kadar öngörülebilir hâle gelir ki Phil onları fark etmemeye başlar. Phil'in hayatı "sıkışıp kaldığında" aşırı derecede "mekanik" hâle gelirken, hayatı sıradanlık yoluna çoktan girmiştir.

Her yıl aynı eski şaka

Punxsutawney'e vardıktan sonraki ilk sahne Phil'in alaycı bir üslupla tanımlanabilecek bir hava durumu raporu verdiğini gösterir ve gerçek hava raporu diğer alakasız ve gülünç bilgilerle noktalanır. "Sıcak havaya ek olarak, Kaliforniya'da çete savaşları ve bazı pahalı gayrimenkuller. Kuzeybatı Pasifik'te beklenen 'çok, çok uzun ağaçlar'..." Aslında, Phil için her yılın raporu bir öncekine oldukça benziyordur. Ve her yıl aynı eski şaka. Adam büyük bir sopayla dışarı çıkar ve kapıya vurur. Küçük sıçanı dışarı çıkarır. Onunla konuşur. Sıçan karşılık verir. Ve sonra bize ne olacağını anlatır. Zaman döngüsüne girmeden önce de Phil'in hayatı daha az döngüsel değildir. Phil'in hayatı zaten tekrarlanan bir rutindir fakat bunu fark etmesi, içinde bulunduğu kötü durumda kendisine sunulan rutinin karikatürüne ihtiyacı olduğu düşüncesine götürür.  Camus, monotonluğu "insanlar arasındaki en büyük mutsuzluk nedeni" olarak görür. Buradan hareketle Phil'in Punxsutawney'de sıkışıp kaldığı sırada daha önce olduğu kadar mutsuz görünmesi, Punxsutawney'de hayatının eskisi kadar monoton olduğu fikrini destekliyor gibi görünüyor. Ancak Phil içinde bulunduğu kötü durumun olumlu yanlarını fark ettiğinde “mutluluk” yolculuğuna başlar.

Phil köstebek festivaline katılmak istemez. Bunun nedeni festival hakkında dördüncü kez haber yapmasıdır ve bu durum işinden duyduğu memnuniyetsizliğe işaret eder. Ayrıca film, geleceği olmayan, yarını olmayan bir dünya fikri umutsuz bir yaşam fikrini gerçekçi bir anlatıma taşır. Gerçek bir yarınının olmaması Phil'i umudu reddetmeye sevk eder ve sonsuz gibi görünen Groundhog günleri dünyasında anlam bulmaya çalışır. Filmin sonunda Phil'in ancak geleceğe dair herhangi bir umut kavramını tamamen reddettiği zaman uyandığını söylemek mümkün.

Modern insanın varoluşun gerçek anlamını bulma çabası

Phil'in Punxsutawney'deki çıkmazı "modern insanın anlamsız varoluşu bir alegorisiyse ve kişi ancak bunu kabul edip hayattaki gerçek anlamı ve önemi bulabilirse" fikrine götürmeyi başarır. Phil, anlamı hayali bir geleceğe ertelemeyeceğini fark eder.  2 Şubat dünyasında böyle bir şey yoktur. Aynı zamanda geçmiş daha az gerçektir, çünkü Phil'in dünyasındaki hiç kimse onun “dününün” farkında bile değildir. Diğer herkesin dünü kendisininkinden bir gün geçmişe geçmiştir. Phil gerçek anlamı anlamsız monotonlukta bulur ve laneti ortadan kalkar. Groundhog Day, Phil'in tatsız bir karakterden iştah açıcı bir karaktere dönüşümü olarak düşünmek de hata olmaz. Phil'in hikâyesinin yaptığı şey, dünyanın saçma olduğunu gösteren şeyleri daha net hâle getirmek ve aynı zamanda insanı öyle değilmiş gibi davranmaya sevk eden şeyleri reddetmenin nedenlerini vurgulamaktır. Kendini mükemmelleştirmenin iyimser anlatısı, laik hümanizm olarak adlandırılan din dışı düşünce yapısı içinde geçerlidir. Groundhog Day'de Phil'in dönüşümü, Tanrı inancına ya da aşkın amaca bağlı değildir. Phil, boş ve anlamsız görünen bir dünyayla yüz yüze geldiğinde, kendi amaç duygusunu şekillendirme sorumluluğunu üstlenir ve bu dünyadaki yaşamı iyileştirmenin dünyevi iyiliğinde tatmin olur. Phil, yaşayacak çok sayıda yaşama sahip olmanın iyi bir şey olabileceğini ve her şeyin ona nasıl baktığımıza bağlı olduğunu söyleyerek sonsuz tekrar durumunu kabul eder.

Sonuç olarak, gelişmekte olan metinleri yorumlamayı öğrenmek, eylemleri ve etkileşimleri anlamaya çalışmak hikâyeyi tekrar inşa etmemize olanak tanır. Phil'in değişiminin ana hikâyesi, Phil'in Rita'ya olan aşkı, Ned'e olan düşmanlığı, yaşlı evsiz adama karşı ilgisizliği, merdivenlerdeki adamı görevden alması ve kasabayla olan genel ilişkisinden oluşmaktadır. Bu bireysel ilişkilerin her biri, Phil'in dönüşümüne ve hayat hakkında değerli bir ders almasına yardımcı olur. Yaşlı adam ona sınırlarını, merdivendeki adam yabancılara karşı nezaketi, Ted ötekiyi kabul etmeyi ve Rita ise gerçek aşkı öğretir. Groundhog Day, yaşamı kabullenme ve değişim olasılığına dair komedi unsurlarını kullanan mükemmele yakın bir film. Ramis'in de dediği gibi, "Sanırım Danny ve benim filmle söylemek istediğimiz şey 'daha iyi yaşayabilirsin’di.” Daha iyi bir hayatın olabilir. Değiştirebilirsin ve değiştiğinde hayattan istediğini sandığın ödülleri de alırsın."