Kızılhan, geçmişten geleceğe uzanan bir bilim köprüsüne dönüşüyor

Muğla’nın Milas ilçesinde, günümüzde tarihî kalıntılarıyla geçmişin izlerini taşıyan Beçin Antik Kenti, Batı Anadolu’nun Orta Çağ tarihini anlamak bakımından önemli bir yerleşimdir. Kentin taş duvarları, dinî yapıları, eğitim mekânları, mezarları ve sivil mimarlık örnekleri, Anadolu’da Türk-İslam şehir kültürünün gelişimini izlemeye imkân verir. Beçin’in tarihsel değeri, tek tek yapıların mimari özellikleriyle sınırlı kalmaz; burada şekillenen siyasi otoriteyi, toplumsal ilişkileri, inanç dünyasını ve gündelik yaşamı birlikte değerlendirmeyi gerektirir. Bu bakımdan Beçin, geçmişin belirli bir dönemde donup kaldığı bir kalıntılar topluluğundan çok, farklı tarihsel katmanların bir arada okunabildiği bir kültür alanıdır.

Beçin’in tarih sahnesindeki ağırlığı, özellikle Menteşe Beyliği döneminde belirginleşir. Anadolu Selçuklu Devleti’nin siyasi gücünü kaybetmesinin ardından Batı Anadolu’da ortaya çıkan Türk beylikleri; yeni yönetim merkezleri kurar, mevcut yerleşimleri dönüştürür ve mimari eserler aracılığıyla siyasi meşruiyetlerini görünür kılar. Menteşeoğulları da bu tarihsel sürecin önemli aktörlerinden biri olur. Milas çevresiyle güçlü bağları bulunan beylik, Beçin’i yönetim ve yerleşim düzeni bakımından öne çıkan merkezlerden biri hâline getirir. Kaleler, medreseler, camiler, türbeler ve konaklama yapıları, bu dönemde hem kentin savunma ihtiyaçlarına göre şekillendiğini hem de idari, dinî ve toplumsal işlevler üstlendiğini gösterir.

Beçin’de yürütülen koruma ve restorasyon çalışmaları kapsamında Kızılhan’ın yeniden işlevlendirilerek sosyal bilimler alanında kullanılması planı, bu tarihsel birikime güncel bir anlam kazandırıyor. Anadolu Türk mimarisinin dikkat çekici örnekleri arasında değerlendirilen yapı, restorasyonun ardından yaz okullarına, konferanslara ve sempozyumlara ev sahipliği yapabilecek bir mekâna dönüşmesi planlanıyor. Anadolu Ajansı’nın kazı başkanı Prof. Dr. Kadir Pektaş’ın açıklamalarına dayanan haberinde aktarıldığı üzere, çalışmalarda yapının mevcut duvarlarını korumak ve çöken örtü sistemini özgün malzemelerle onarmak öncelik taşıyor. Bu girişim, tarihî bir eseri fiziksel yıkımdan kurtarma çabasının ötesinde, kültürel mirasın bilimsel araştırma ve düşünce üretimiyle buluşturulması açısından da önemli bir atılım olarak dikkat çekiyor.

Beçin’in tarihsel dönüşümü: Antik Karia’dan Menteşe Beyliği’nin yönetim merkezine

Beçin’in geçmişi, Menteşe Beyliği’nin kuruluşundan çok daha eskiye uzanır. Antik çağda Karia olarak bilinen coğrafyada yer alan yerleşim, Kalkolitik dönemden başlayarak Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerine ait izler taşır. Bununla birlikte Beçin’in bölgesel ölçekte önem kazanması, 13. yüzyılın ikinci yarısında Batı Anadolu’da Türk siyasi hâkimiyetinin güçlenmesiyle bağlantılıdır. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer alan Beçin’e ilişkin değerlendirmede de kentin asıl yükselişinin 13. yüzyılın sonlarından itibaren gerçekleştiği ve Menteşeoğulları’nın yönetim merkezlerinden biri olarak öne çıktığı belirtilir. Bu tarihsel gelişim, yerleşimin eski çağlardan Orta Çağ’a uzanan çok katmanlı kimliğini ortaya koyar.

Menteşe Beyliği’nin siyasi örgütlenmesi içinde Beçin’in önem kazanması, kentin coğrafi konumu ve savunmaya elverişli topografyasıyla yakından ilişkilidir. Milas’ın yaklaşık beş kilometre güneyinde, çevresine hâkim bir yükselti üzerinde bulunan yerleşim, iç kale, sur içi ve sur dışı alanlardan oluşan bir düzen sergiler. Beyliğin 14. yüzyıldaki gelişimi sırasında camiler, medreseler, hamamlar, zaviyeler, türbeler ve konaklama yapıları inşa edilerek kent dokusu zenginleşmiştir. Ahmed Gazi Medresesi, Orhan Camii, Bey Konağı ve çeşitli hamam kalıntıları, dönemin toplumsal ve kurumsal yaşamına ilişkin önemli veriler sunar. Ahmed Gazi Medresesi’nin 1375 tarihli kitabesi ise yapı tarihinin somut biçimde izlenmesini sağlayan başlıca belgelerden biridir. Beçin’in mimari mirası, siyasi gücün şehir mekânında nasıl karşılık bulduğunu anlamak açısından değer taşır.

14. yüzyılda İbn Battuta’nın seyahat anlatısında “Barcîn” benzeri bir adla anılan Beçin, dönemin yerleşim hayatına ilişkin yazılı kaynaklarda da kendine yer bulur. Bu tür kayıtlar, arkeolojik buluntularla birlikte değerlendirildiğinde kentin geçmişini daha kapsamlı biçimde anlamaya yardımcı olur. Beçin’in 1426 dolaylarında Osmanlı hâkimiyetine girmesiyle bölgenin siyasi yapısı değişir, sonraki yüzyıllarda yerleşimin ağırlığı giderek azalır. Özellikle 16. yüzyıldan itibaren görülen nüfus kaybı ve 20. yüzyılda kale içindeki yaşamın sona ermesi, kentin günümüze ulaşan tarihî dokusunun biçimlenmesinde etkili olur. Sürekli ve yoğun bir modern yerleşime dönüşmemesi, Orta Çağ kent düzeninin pek çok unsurunun korunmasına katkıda bulunur. Beçin’in 2012’de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınması da bu mimari ve tarihsel bütünlüğün uluslararası ölçekte tanınması bakımından önem taşır.

Kızılhan’ın mimari kimliği, arkeolojik araştırmalar ve restorasyonun anlamı

Kızılhan, Beçin’in surlarla çevrili dış yerleşim kesiminde, Ahmed Gazi Medresesi ve Orhan Camii gibi önemli yapıların yakınında bulunur. Bu konum, hanın kent yaşamındaki işlevini değerlendirirken dikkate alınmalıdır. Yapının Menteşe Beyliği döneminde, muhtemelen 14. yüzyılın son çeyreğinde inşa edildiği düşünülür ancak günümüze ulaşan bir inşa kitabesi bulunmadığından kesin tarihlendirme yapılamaz. Bazı değerlendirmelerde 14. ve 15. yüzyıllar genel bir tarih aralığı olarak verilir. Kızılhan’ın alt katta tek sahınlı, üst katta üç bölümlü düzeni ve iki katlı kuruluşuyla Anadolu Türk mimarisinde ayırt edici bir örnek olduğu belirtilir. Bu özellikler, yapıyı dönemin han mimarisi içinde özel bir yere yerleştirir.

Kızılhan’ın mimari düzeni, geçmişteki kullanımına ilişkin ipuçları da barındırır. Moloz taşla örülen duvarlarda, taç kapıda ve bazı mimari ayrıntılarda kesme taş kullanılması, yapı malzemelerinin farklı işlevlere göre seçildiğini gösterir. Alt kattaki beşik tonoz, dört sivri kemerle desteklenir. Bu bölümün yolcuların hayvanlarını veya eşyalarını korumak için kullanılmış olabileceği düşünülür. Üst kattaki odalarda yer alan ocak ve dolap nişleri, konaklama işlevini destekleyen mimari ayrıntılardır. Odaların kubbeli bir örtü sistemine sahip olduğu, geçiş elemanlarından anlaşılır. Hanın resmî görüşmelerde ve üst düzey konukların ağırlanmasında kullanılmış olabileceği yönündeki yorumlar ise yapının konumu, planı ve çevresindeki anıtsal yapılarla ilişkisi üzerinden değerlendirilir. Bunlar kesinliği kanıtlanmış kullanım kayıtlarından çok, mimari verilerle desteklenen tarihsel yorumlardır.

Beçin’deki sistematik arkeolojik kazılar 1972’den bu yana sürerken çalışmalar zaman içinde kazı, belgeleme, koruma ve onarım aşamalarını bir araya getiren geniş bir araştırma programına dönüşür. Kazıların İstanbul Medeniyet Üniversitesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı adına Prof. Dr. Kadir Pektaş yönetiminde yürütülmesi, 2018’de üniversitenin duyurusuyla kamuoyuna açıklanır. İç kale ve farklı yerleşim kesimlerinde ortaya çıkarılan seramikler, sikkeler ve mimari kalıntılar, kentin farklı dönemlerine ait yaşam izlerini görünür kılar. UNESCO kayıtlarında da yer verilen 2000 yılı sikke buluntusu, yaklaşık 60 bin İslam sikkesi ve 850 Avrupa sikkesiyle Beçin’in ticari ve ekonomik tarihini araştırmak bakımından dikkat çekici bir örnektir.

Kızılhan’da bugün yürütülen restorasyonun temel hedefi, yapının ayakta kalan bölümlerini korumak ve çöken örtü sistemini yeniden düzenlemektir. Kazı Başkanı Pektaş’ın Anadolu Ajansı’na verdiği bilgiye göre, üst kattaki kubbelerle alt kattaki tonozda oluşan kayıplar üzerinde çalışılırken çevrede bulunan ve yapıya ait olduğu belirlenen taşlarla tuğlalardan büyük ölçüde yararlanılıyor. Duvarların sağlamlaştırılması, mevcut mimari dokunun korunması ve eksik bölümlerin gelişigüzel tamamlanmasından kaçınılması, restorasyonun tarihî belge niteliğini gözeten yönünü ortaya koyuyor. Aynı haberde, iç kale girişinin karşısındaki mezarlıkta bulunan 1 No'lu Anonim Türbe’nin restorasyonunun tamamlandığı, Kızılhan çalışmalarının ise sürdüğü aktarılıyor. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile Muğla Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı’nın desteklediği çalışmanın 2027 yılının başlarında tamamlanması hedefleniyor.

Korunan bir yapıdan yaşayan bir bilim mekânına

Kızılhan’ın restorasyonu, Beçin’in tarihsel mirasını geleceğe taşıma çabasının önemli bir aşamasını oluşturuyor. Bir yapının korunması, duvarlarının sağlamlaştırılması ve örtü sisteminin onarılmasıyla başlayan teknik bir süreçtir. Ancak bu sürecin kalıcı başarısı, tarihî eserin özgün karakterine zarar vermeden sürdürülebilir bir kullanım biçimi kazanmasıyla da yakından ilişkilidir. Kızılhan’ın mimari özellikleri gözetilerek gerçekleştirilen müdahaleler, geçmişin yapı tekniklerine ve mekân anlayışına ilişkin bilgilerin korunmasına katkı sağlayabilir.

Ayrıca Kızılhan’ın sosyal bilimler alanında yaz okullarına, konferanslara ve sempozyumlara ev sahipliği yapması yönündeki plan, kültürel mirasın günümüzle kurduğu ilişkiyi farklı bir boyuta taşıyor. Tarihçilerin, arkeologların, sanat tarihçilerinin ve diğer araştırmacıların aynı mekânda buluşması, Beçin’in bilimsel açıdan yeniden değerlendirilmesine zemin hazırlayabilir. Kentin mimarisi, yerleşim düzeni, ticari ilişkileri ve toplumsal yaşamı üzerine yapılacak çalışmalar, akademik bilginin yeni kuşaklara aktarılmasına da katkı sunabilir. Bununla birlikte bu hedefin gerçekleşmesi, ziyaretçi ve katılımcı sayısının yanı sıra yapının taşıma kapasitesinin, güvenliğinin ve koruma koşullarının gözetilmesine bağlıdır. Düzenli bakım, bilimsel danışmanlık ve uygun kullanım ilkeleri, restorasyonun uzun vadeli başarısını belirleyecektir.

Beçin’in tarihsel yolculuğu, geçmişin her dönemde farklı biçimlerde yorumlandığını gösteren önemli bir örnektir. Bir zamanlar siyasi yönetimin, dinî hayatın ve kent içi ilişkilerin parçası olan Kızılhan, bugün bilimsel tartışmaların yürütüleceği bir mekâna dönüşme potansiyeli taşıyor. Bu değişim, yapının tarihsel kimliğini ortadan kaldırmak yerine onu yeni kuşakların deneyimine açabilir. Restorasyonun bilimsel koruma ilkelerine uygun tamamlanması ve planlanan akademik faaliyetlerin sürdürülebilir bir programla yürütülmesi hâlinde Kızılhan, Beçin’in kültürel mirasına yönelik ilgiyi güçlendirecektir. Böylece taş duvarlar, kemerler ve kubbe izleri geçmişten kalan tarihî eserler olarak görülmenin ötesine geçerek ait olduğu tarihin üzerine düşünmenin, araştırmanın ve bilgi paylaşmanın bir parçası hâline gelebilir.