Taşlara kazınan, karelerde yaşayan Kudüs

Anadolu Ajansı’nın haberine göre, Filistinli tarihçi Dr. Mohammed Hashim Ghosheh’nin uzun yıllar süren araştırmalarıyla oluşturduğu “Kudüs’ün Hafızası” adlı fotoğraf koleksiyonu, AA Arşivi üzerinden kamuoyunun erişimine açılıyor. Beş ciltten oluşan çalışmadan seçilen fotoğrafların açıklamaları da Arapça orijinalinden Türkçeye çevrildi. Koleksiyon, 1800’lerin sonundan itibaren Osmanlı dönemini, İngiliz Mandası yıllarını, Ürdün yönetimi dönemini ve Filistin direnişini kapsayan geniş bir tarihsel panorama sunuyor.

Bu arşiv, geçmişe ait görüntüleri bir araya getirmekten daha fazlasını yapıyor: Kudüs’ün değişimini, kayıplarını ve sürekliliğini fotoğraflar üzerinden izlemeye imkân veriyor.

Fotoğrafların anlattığı şehir

Koleksiyonda yer alan 1898 tarihli Kubbetü’s-Sahra görüntüsü, 1900’deki Mağribiler Kapısı ve Burak Duvarı fotoğrafı, 1906’da Hanü’z-Zeyt Çarşısı’nın girişi ve 1908’deki Kurban Bayramı kutlamaları, Kudüs’ün geçmişine açılan pencereler niteliğinde. Bu kareler, şehrin dinî ve mimari kimliğiyle beraber gündelik hayatını da görünür kılıyor. Çarşılar, kütüphaneler, okullar, sebiller ve mahalleler; Kudüs’ün yaşayan bir şehir olarak tarihini anlatıyor. Osmanlı askerlerini, öğretmenleri, öğrencileri, dinî hayatın temsilcilerini ve sokaklardaki insanları kaydeden fotoğraflar, geçmişin soyut tarihlerden ibaret olmadığını hatırlatıyor. Örneğin 1911 tarihli bir karede, İslam Millî Maarif Derneği ve Yetimhanesi’nin kurucusu Şeyh Muhammed Salih, öğrenciler ve öğretmenlerle birlikte okul avlusunda görülüyor. Başka bir fotoğraf, 1900 yılında Halidiyye Kütüphanesi’ni ve dönemin ilim çevrelerini belgeliyor. Bu görüntüler, Kudüs’ün tarihini eğitim ve kültür hayatı üzerinden de okumayı mümkün kılıyor.

Ghosheh, "Kudüs ve Filistin yalnızca vatanımız değildi; geleceğimizdi, geçmişimizdi, kalbimizdi. 1994 yılına kadar Kudüs'e ve Filistin'e geri dönmemiz yasaktı. Kudüs'teki her bir tarihi eseri belgelemeye yönelik bir araştırma yürütmeye ve yaptığım saha araştırmaları ile üzerinde çalıştığım birincil kaynaklardan hareketle Kudüs ve Filistin tarihini yeniden yayımlamaya başlayarak yeni hayatımı kurdum" ifadelerine de yer veriyor.

Silinen mahallelerin izinde

Koleksiyonun en çarpıcı bölümünde Kudüs’ün eski mahallelerine ait görseller bulunuyor. Mescid-i Aksa’nın batı surları çevresinde yer alan Mağribiler Mahallesi, geçmişle bugün arasındaki kopuşu resmediyor. Yaklaşık 800 yıllık geçmişe sahip bu tarihî Müslüman yerleşkesi, Mescid-i Aksa’nın batı surları ve Burak Duvarı çevresinde bulunuyordu. İsrail’in 1967’de Doğu Kudüs’ü işgal etmesinin ardından Mağribiler Mahallesi yıkıldı ve bölge bugün “Ağlama Duvarı Meydanı” olarak bilinen alana dönüştürüldü. Bir mahallenin taşları sökülebilir ancak o mahallenin varlığına ilişkin belgeler, geçmişin silinmesini zorlaştırır.

1915’te Cemal Paşa’nın Kudüs’teki görüntüsü, 1917’de Osmanlı ordusunun İngiliz kuvvetleriyle mücadelesini yansıtan kareler ve İngiliz Mandası dönemindeki askerî görüntüler, şehrin tarihindeki büyük kırılmalara işaret ediyor. Osmanlı ordusu, Birinci Dünya Savaşı sırasında yaşanan Kudüs Muharebesi’nin ardından 1917’de şehri tahliye etti ve Kudüs İngilizlerin kontrolüne geçti. Sonraki yıllarda İngiliz Mandası yönetimine ve İngiliz politikalarına karşı düzenlenen Filistinli gösterileri de fotoğraf karelerine yansıdı.

Kudüs’ün hafızası neden önemli?

1935 ve 1937 tarihli protesto görüntüleri, Filistinlilerin dönemin siyasi kararlarına ve göç politikalarına karşı geliştirdiği tepkilerin görsel kayıtları arasında yer alıyor. Böylece koleksiyon, Kudüs’ün tarihini yönetenlerin kararları üzerinden değil, bu kararların karşısında sesini duyurmaya çalışan insanların eylemleri üzerinden de okumaya imkân sağlıyor.

Tarihçilerin gazeteciler ve haber ajanslarıyla ortak değerleri olduğunu belirten Ghosheh; "19. yüzyıldan itibaren seyyahlar Filistin'i ziyaret etmeye geldiklerinde yanlarında fotoğraf makinelerini getiriyorlardı. Onların fotoğraf makineleriyle Filistin'de çektikleri fotoğraflar sayesinde Filistin'i hayal bile edemeyeceğimiz bir şekilde keşfettik. Filistin'deki mimari gelişimi gördük. İnsanların geleneklerini gördük. Dolayısıyla fotoğraflar, Filistin ve Kudüs tarihi ile mirası açısından çok önemli bir kaynaktır. Bir tarihçi olarak fotoğrafları belgelerle birlikte kullanmalıyız" diyerek fotoğrafçılığın insanlık tarihi için ne kadar mühim olduğunu ve muhafazanın önemini vurguluyor.

Ayrıca Ghosheh, Filistinliler ve Kudüslüler için "Onlar, Filistin'i ve Kudüs'ü bilinçlerinde ve duygularında yaşatan insanlardır. Dolayısıyla bütün dünya Filistinlidir. Çünkü dünya, tarihteki son işgali reddediyor" diyerek Filistin meselesinin bütün dünyayı ilgilendirdiğini ve bir uyanışın farkında olduğunu ifade ediyor.

Filistin’in görsel panoraması

Filistin’in toplam yüzölçümü yaklaşık 27 bin kilometrekare. Bu toprakların büyük bölümü İsrail’in kontrolüne geçerken Filistinliler, yaklaşık 6 bin kilometrekarelik bir alanda yaşam mücadelesi veriyor. Bugün bu sınırlı coğrafyada sürdürülen hayat; işgalin, yerinden edilmenin ve ağır insani koşulların gölgesinde şekilleniyor, Filistin halkının karşı karşıya kaldığı zorluklar dünyanın gözleri önünde yaşanıyor.

Kudüs, yüzyıllarca barışın sembolü ve üç semavi dinin merkezi olarak tarihte yerini aldı. Farklı dinlerin kutsal mekânlarını barındırmasının yanı sıra, yüzyıllar boyunca farklı toplulukların bir arada yaşadığı tarihî de bir şehir. Anadolu Ajansı Arşivi’ne kazandırılan bu koleksiyon, Kudüs’ün hafızasını gelecek kuşaklara aktarırken şehrin tarihini bugünün sınırlarına hapsetmeden okuma imkânı sunuyor. Kudüs’ün geçmişine ait bu fotoğraflar, zamanın ve siyasi dönüşümlerin şehirde bıraktığı izleri bugüne taşıyor. 

Kaynaklar

https://www.aa.com.tr/tr/dunya/isgalin-silemedigi-gorsel-panorama-kudusun-hafizasi-anadolu-ajansi-arsivinde/4088178

Doğan, S. (2018). Dünden Bugüne Şarkın Hüzünlü Şehri Kudüs-ü Şerif. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 2(3), 58-66. https://izlik.org/JA29DY29DK