Bu yazı bir insan tarafından yazıldı

İnternette bot trafiği insan trafiğini geçti. Yeni içeriğin dörtte üçüne yapay zekâ dokunuyor. Ancak mesele makinelerin insanlaşması mı, insanın çoktan makineleşmiş olması mı bilemiyorum. Yapay zekâ, robot gibi yaptığımız işleri devralırken bize kritik bir konuyu, insanın biricik, özgün ve özge olması konusunu miras bırakıyor. Buradan sonrasında işin felsefesinin ve psikolojisinin konuşulması gerekir ama benim oraya girmeye cesaretim yok.

Tercüman'da yayımlanan önceki yazılarımızda yapay zekânın karar süreçlerimize ortak olan otonom bir aktöre dönüştüğünden, bu konforun bilişsel bir borç ve kolektif bir bilgi çöküşü riski doğurduğundan bahsetmeye çalışmıştım. Son iki haftada yaşanan iki gelişme, meseleyi yeni bir aşamaya taşıdı. 2 Ağustos'ta Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası'nın 50. maddesi yürürlüğe girdi; artık ticari olarak yayımlanan yapay zekâ üretimi görsel, video ve sesin ilk bakışta sentetik olduğunun belirtilmesi gerekiyor ve uymamanın bedeli 15 milyon euro'ya veya küresel cironun yüzde 3'üne kadar çıkabiliyor. 11 Ağustos'ta ise Spotify, insan gibi görünen ama gerçek bir kişiye karşılık gelmeyen sanatçı profillerine "AI Persona" rozeti takacağını duyurdu. Yani dünya, neyin insandan neyin makineden çıktığını etiketlemek için seferber olmuş durumda. Peki bu etiket seferberliği neden gerekli oldu? Bence cevap, makinelerde değil, insan psikolojisinde ve anlam arayışında saklı.

Makineler insanlaşmadan önce insan makineleşti

Imperva'nın 2026 Bad Bot Raporu'na göre otomatik bot trafiği 2025'te tüm web trafiğinin yüzde 53'üne ulaştı. Ahrefs'in 900 bin yeni web sayfası üzerinde yaptığı analiz ise yayımlanan sayfaların yüzde 74,2'sinde yapay zekâ üretimi içerik bulunduğunu gösteriyor. Başka bir ifadeyle yeni içeriğin yalnızca dörtte biri tamamen insan elinden çıkıyor. Bu tabloya bakan bazı yorumcular, internetin çoktan öldüğünü savunan "Ölü İnternet Teorisi"nin (Dead Internet Theory) doğrulandığını ilan ediyor.

Ancak burada rahatsız edici bir soruyu sormamız gerekir: Yapay zekâ bu içerik selini üretmeyi kimden öğrendi? Arama motoru için yazılmış şablon metinlerden, birbirinin kopyası kurumsal yazışmalardan, bant usulü üretilmiş sosyal medya gönderilerinden. Yapay zekâ insanı taklit etmedi; insanın robotlaşmış hâlini taklit etti: Aslında robotlaşmış insanın bir imitasyonu. Charlie Chaplin'in Modern Zamanlar filminde bant başında vidaları sıkmaktan kolları otomatikleşen Şarlo neyse, ekran başında aynı e-postayı, aynı raporu, aynı içeriği çoğaltan modern çalışandan farklı değildir. Basit bir mantık kuracak olursak makineler insanlaşmadan çok önce, insan makineleşmişti. Yapay zekânın bu işleri bizden hızlı yapıyor olması bir skandal değil; bu işleri onca yıl insanlara yaptırmış olmamız bir skandaldır.

Antropolog David Graeber, yıllar önce “tırışkadan işler” (bullshit jobs) kavramıyla modern ekonominin sırrını anlatmıştı.  Çalışanların önemli bir kısmı, kendi işinin bile bir anlam taşımadığını düşünüyor olabilir. Robotik Süreç Otomasyonu (RPA) literatürü de aynı gerçeğe işaret eder; ekran başındaki mesainin büyük bölümü kendini tekrar eden, kural tabanlı, mekanik görevlerden oluşur. Bu görevlerin tabiatı robotiktir ve robota devri, teknik olarak da ahlaki olarak da doğrudur. Faturalama, veri girişi, belge tarama, kod yazma gibi işlerin makineye geçmesi, insanın elinden işinin alınması değil; insanın, tabiatına aykırı bir işten azat edilmesidir.

Dünya Ekonomik Forumu'nun Geleceğin Meslekleri Raporu, 2030'a kadar 92 milyon işin ortadan kalkacağını ancak 170 milyon yeni işin doğacağını öngörüyor. Elbette bu net rakamın iyimser bir projeksiyon olduğunu, geçiş sürecinin bölgeler ve sınıflar arasında eşit yaşanmayacağını belirtmek gerekir. Zaten insan nüfusu da ortada. Ancak asıl mesele rakamların kendisi değil, işlerin doğru dağılımıdır.  Kötü senaryo, robotların iş yapması değildir; insanın robot işlerine hapsolmaya devam ederken, insana özgü işlerin de makineye devredilmesidir. Yani şiiri yapay zekâya yazdırıp bulaşığı insana yıkatmak; teknolojinin değil, önceliklerin iflasıdır.

İnsan yapımı yeniden kıymet kazanıyor

Peki insan neyi daha iyi yapar? 2030'un en değerli becerileri listesinde özgünlük, eleştirel düşünme ve empati gibi insani yetkinlikler, yapay zekâ ve veri becerilerinin dahi önünde, ilk sırada yer alıyor. Otomasyon yayıldıkça insani olanın piyasa değeri düşmüyor; tersine yükseliyor. Tüketici verileri de aynı yöne işaret ediyor: Üretken yapay zekâ ile hazırlanmış içeriği tercih edenlerin oranı 2023'te yüzde 60 iken bugün yüzde 26'ya geriledi. İnsanların yüzde 55'i, Z kuşağında ise üçte ikisi, insan üretimi içerik yayımlayan markalara daha fazla güveniyor. iHeartMedia'nın kendi dinleyicileri üzerinde yaptığı araştırmada, yapay zekâ araçlarını aktif kullananlar dahil, katılımcıların yüzde 90'ı dinledikleri içeriğin insanlar tarafından üretilmesini istediğini söylüyor. Apple TV'nin bir dizisinin jeneriğine "Bu dizi insanlar tarafından yapıldı" ibaresinin konulması tesadüf değil; "insan yapımı" etiketi, tıpkı "el dokuması halı" gibi bir kalite ve kıymet işaretine dönüşüyor.

Bu tercihin altında duygusal bir mekanizma var. Journal of Business Research'te yayımlanan bir çalışma, tüketiciler bir metnin yapay zekâ tarafından yazıldığına inandığında, metin birebir aynı olsa bile onu daha az sahici bulduklarını ve satın alma niyetlerinin zayıfladığını gösteriyor. Benzer şekilde, hakemli bir müzik araştırması dinleyicilerin "yapay zekâ üretimi" etiketli müzikle, müzik aslında insan bestesi olsa dahi, daha az derin ilişki kurduğunu ortaya koyuyor. Demek ki insanın aradığı şey teknik kusursuzluk değil; eserin arkasında bir niyetin, bir emeğin, bir hayat hikâyesinin, yani bir öznenin var olduğu bilgisidir. Makine kusursuz üretebilir ama bir şeyi kastedemez. Sanatın ve iletişimin özü de tam olarak budur, ya da bu mudur?

İnsanlık kendi damgasını arıyor

Toplumun bu içgüdüsel tepkisi kendini iki biçimde gösteriyor. Birincisi, hakikat altyapısı kurma çabası. VML'nin küresel araştırmasına göre insanların yüzde 71'i yapay zekânın neyin doğru olduğunu anlamayı imkânsızlaştırdığını, yüzde 81'i hakikatin nesli tükenmekte olan bir kavram hâline geldiğini düşünüyor. Bu kaygı; fotoğrafı çekim anında kriptografik olarak imzalayan C2PA standardından, ABD Yazarlar Birliği'nin kitap kapaklarına koyduğu "İnsan Yazımı" (Human Authored) mühürüne, Sam Altman'ın iris taramasıyla insanlık kanıtı (proof of humanity) dağıtan Orb cihazına kadar uzanan bir doğrulama ekonomisi doğurdu. Orta Çağ loncalarının ustaları eserlerine damga vururdu; şimdi insanlık, türünün damgasını arıyor. ChatGPT'yi dünyaya getiren isim, şimdi insanlara insan olduklarını kanıtlayacak cihaz satıyor.

İkincisi ise fiziksel olana, orjinale dönüş. ABD'de plak satışları 2025'te 1 milyar doları aşarak üst üste 19. yılında da büyüdü; dünyadaki 42 milyon film kamerası kullanıcısının yüzde 35'i artık 30 yaşın altında; küresel konser katılımı 159 milyon kişiyle rekor kırdı. Aslında dijitalden analoğa dönüş var ve insanlar orijinali arıyor. Mevcudiyeti, dokunuşu, aynı salonda nefes almayı, aynı ufka bakmayı, kendini keşfetmeyi ve hakikati bulma yollarını arıyor.

Önümüzdeki dönemin asıl mühendislik problemi işleri ve geliri doğru dağıtmaktır. Tekrarlayanı, mekanik olanı, ruh törpüsü olanı gönül rahatlığıyla makineye devretmeli; muhakemeyi, şefkati, özgünlüğü ve anlam üretimini ise insanın tekel alanı olarak tahkim etmeliyiz. Bu, eğitim sistemimizden iş tasarımına kadar her şeyi "İnsan neyi daha iyi yapar?" sorusu etrafında yeniden kurmayı gerektiriyor. Çünkü yapay zekâ çağında insanın en büyük riski işini makineye kaptırmak değil; kendini makine sanmaya devam etmektir.