Stop-motion’dan clay-motion’a: Kilin hareketi

Görsel teknolojilerin pürüzsüz pikseller, algoritmik simülasyonlar ve yapay zekâ tabanlı üretimlerle sinema endüstrisini domine ettiği modern çağda, stop-motion animasyonun en köklü alt türlerinden biri olan kil animasyonu, maddesel varlığın ve dokunsal sıcaklığın estetik bir direniş alanı olarak öne çıkar. Kil animasyonunda illüzyonun ardında, bir sanatçının parmak izlerini taşıyan, her bir karesine insan nefesinin, sabrının ve terinin sindiği mucizevi bir zanaat yatar. Karakterlerin ya da arka planların şekil değiştirebilir, son derece esnek plastisin veya kil benzeri bükülebilir malzemelerden üretildiği bu teknik, her bir sinematik parçanın elle milimetrik olarak ayarlanıp tek kareler hâlinde fotoğraflanması prensibine dayanır.

Kil animasyonunu diğer dijital animasyon disiplinlerinden ayıran en temel unsur, yazılımlarla taklit edilmesi neredeyse imkânsız olan insan dokunuşu ve bu dokunuşun fiziksel dünyada arkasında bıraktığı mikro kusurlardır. Bu yazıda size clay-motion tekniğini, sinema tarihinde kazandığı yeri anlatmak istiyorum. Wallace & Gromit’ten Tavuklar Firarda’ya, Gumby’den Mary ve Max’e uzanan geniş bir evreni mercek altına alırken, tekniğin neden hâlâ canlı ve ilham verici olduğunu da birlikte anlamaya çalışacağız.

Sessiz dönemin ilk deneyleri

 Kil benzeri bükülebilir malzemelerin sinematik illüzyon potansiyeli, sinema tarihinin emekleme dönemi olan 20. yüzyılın hemen başında keşfedilir. Bilinen en eski örneklerinden biri, 1897 yılında Albert E. Smith ve J. Stuart Blackton tarafından Vitagraph Stüdyoları için çekilen The Humpty Dumpty Circus olarak kabul edilir. Edwin S. Porter'ın 1902 tarihli Fun in a Bakery Shop adlı kısa filmi, tek bir çekimde bir fırıncının elindeki hamuru hızla farklı yüz biçimlerine dönüştürmesini göstererek bu malzemenin potansiyelini ortaya koyan ilk sinematik deneme olarak kabul edilir. Asıl atılım ise 1916 yılında, Amerikalı yönetmen Helena Smith Dayton’ın çalışmalarıyla gerçekleşir. Dayton, çeşitli kısa filmlerinde kil figürleri tutarlı biçimde kullanarak tekniğin sanatsal potansiyelini ortaya koyar. Ardından 1920’lerde Art Clokey’nin öncüleriyle birlikte clay-mation kavramı yavaş yavaş belirginleşmeye başlar. Dayton, William Shakespeare'in ünlü trajedisinden uyarladığı, tamamı kilden üretilmiş karakterlerden oluşan tek makaralık Romeo and Juliet (1917) filmini yayınlanır. Dönemin basınında "kesinlikle yeni bir şey" olarak büyük bir şaşkınlıkla karşılanır.

Kil animasyonu tarihinde bir kırılma noktası söz konusuysa, bu kırılma Art Clokey’nin 1953 yılında yarattığı “Gumby” karakteriyle başlar. Yeşil, insansı bir kil figür olan Gumby, televizyon dünyasına adımını 1955 yılında atar ve hızla ikonik bir kültür sembolüne dönüşür. Gumby, kil animasyonunun popülerleşmesini sağlar ancak bu sanatı bir tekniğin adıyla özdeşleştiren kişi Will Vinton olur. 1970’lerin sonunda Vinton, heykeltıraş Bob Gardiner ile birlikte Closed Mondays (1974) adlı kısa filmi yaparak En İyi Kısa Animasyon Oscar’ını kazanır. Vinton, stop-motion’da kullanılan yağ bazlı modelleme hamurlarıyla yaptığı çalışmaları tanımlamak için “clay-mation” terimini tesciller ve bu kelime zamanla tüm dünyada türün jenerik adı hâline gelir.

Kil nasıl canlanır?

Peki, bu büyü perde arkasında nasıl gerçekleşiyor? Kil animasyonu, görsel sihrin arkasındaki yorucu emeği en fazla gizleyen animasyon biçimlerinden biridir. Yüzeyde basit bir “oyun hamuru oynatma” eylemi gibi görünse de mühendislik, heykeltıraşlık ve sinematografinin harmonik bir birlikteliğidir. Her şey armatür ile başlar. Armatür, kuklanın iskeletidir ve genellikle alüminyum tel, bilyeli mafsallar ya da çelik konstrüksiyonlardan oluşur. Tıpkı bir insan vücudundaki kemikler gibi, armatürün eklem yerleri kuklanın hareket kabiliyetini belirler. Nick Park ve Aardman Animations gibi stüdyolar, karmaşık Gromit ya da Wallace figürleri içinde birden fazla eklem noktası barındıran titiz armature sistemleri geliştirir. Sonrasında sıra iskeleti kaplayacak yumuşak dokuya gelir. Geleneksel kil animasyonunda “kas”, doğrudan yağ bazlı plastilin hamurudur. Plastilin, kurumaz ve tekrar tekrar şekillendirilebilir; bu özellik, animatörlerin figürler üzerinde defalarca ince düzeltmeler yapmasına olanak tanır. Diyalogların canlandırılmasında, her karede ağzı elle yeniden şekillendirmek aşırı zaman kaybına ve görsel titremeye yol açar. Bu sebeple plastilin ve balmumu karışımından üretilen "değiştirilebilir ağız parçaları" kullanılır. Karakterlerin konuşma ritmine göre bu ağız kalıpları yüz üzerine yapıştırılıp sökülür.  Stop-motion animasyonun teknik temeli, hareket yanılsamasının nasıl oluşturulduğunda yatar.

Tek bir animatör; iyi bir günde, sekiz saatlik çalışmayla ancak 2 ila 5 saniyelik görüntü üretebilir. Standart sinema filmi saniyede 24 kare gösterir; bu, tek bir saniyelik hareketi oluşturmak için 24 ayrı pozisyonun fotoğraflanması anlamına gelir. Çoğu kil animasyonu prodüksiyonu, iş yükünü makul tutmak amacıyla saniyede 12 kare standardını benimser. Bununla birlikte büyük stüdyolar özellikle aksiyon sahnelerinde 24 kare tercih eder; bu da aynı süre içinde iki katı çekim anlamına gelir. Laika stüdyosunun Coraline (2009) filminde bazı sahneler için saniyede 24 tam kare çalışıldığı bilinmektedir; bu da her bir dakikalık sahnenin ardında 1.440 ayrı kare çekimi olduğunu gösterir.

 Günümüzde kil animasyonu stüdyoları, CGI teknolojisini bir düşman olarak görmek yerine, onunla iş birliği kurdukları "hibrit üretim boru hatları" (hybrid pipelines) geliştiriyor. Bu yaklaşıma göre, fiziksel olarak üretilen kil modeller, dijital yeşil/mavi ekran teknikleriyle birleştirilmekte; gökyüzü, su akışları, duman efektleri ve kalabalık sahneler bilgisayar ortamında üretilirken; karakterlerin kendisi ve yakın çevrelerindeki nesneler kilden yapılmaya devam ediyor. Laika Stüdyoları'nın Kubo and the Two Strings (2016) filmi, el yapımı kuklalar ile bilgisayar efektlerinin bu kusursuz birlikteliğinin en önemli sinematik örneklerinden biridir. 

Kilden evrenler

Gelin şimdi, bu tekniğin kullanıldığı efsaneleri tanıyalım, kille işlenmiş evrenlere birlikte dalalım.

Wallace & Gromit (1989–günümüz) – Aardman Animations

Nick Park’ın 1989 yılında yarattığı Wallace ve köpeği Gromit ikilisi, kil animasyonun ulaşabileceği anlatı zenginliğini ve karakter derinliğini tüm dünyaya kanıtlar. A Grand Day Out (1989), The Wrong Trousers (1993) ve A Close Shave (1995) kısa filmleri, üç ardışık Oscar kazanarak kil animasyonu tarihinde eşi görülmemiş bir başarı serisi oluşturur.

Tavuklar Firarda (2000) – Aardman / DreamWorks

Aardman’ın DreamWorks iş birliğiyle gerçekleştirdiği Chicken Run, o güne dek yapılmış en pahalı ve en geniş ölçekli kil animasyon filmi olma unvanını taşır. Filmde, yaklaşık 45.000 değiştirilebilir yüz parçası kullanılır; karakterlerin ağız hareketleri, seslendirme kayıtlarına saniyesi saniyesine senkronize edilir. Prodüksiyon sürecinde çalışan animatör sayısı 30’u aşar ve film iki yılı aşkın bir sürede tamamlanır.

Coraline (2009) – Laika Studios

Henry Selick yönetiminde, Neil Gaiman’ın romanından uyarlanan Coraline, kil animasyonu 3D yazıcı teknolojisiyle buluşturan ilk büyük stüdyo yapımı olur. Film, 3D sinema formatı için özel hazırlanır; iki kamera birbirine yakın konumlandırılarak stereo derinlik etkisi elde edilir. Laika, bu yapım için 200.000’i aşkın bireysel yüz parçası ürettiğini açıklamıştır.

Mary and Max (2009) – Adam Elliot

Avustralyalı yönetmen Adam Elliot’ın kaleme aldığı ve yönettiği Mary and Max ise kil animasyonun yalnızca eğlence için değil, derin duygusal hikâyeler anlatmak için de ne denli güçlü bir araç olduğunu kanıtlar. Kaygı bozukluğu yaşayan bir New Yorklu orta yaşlı adam ile Avustralyalı yalnız bir kız çocuğu arasındaki mektuplaşmayı anlatan film, siyah-beyaz tonlamalar ve yoğun bir kil estetiğiyle benzersiz bir görsel dil kurar.

Yapay zekânın saniyeler içinde foto gerçekçi sahneler üretebildiği bir çağda, bir animatörün bir top kilin başında, bir saniyelik görüntü için saatlerce ter dökmesi akıl dışı bir romantizm gibi görünebilir. Dijital animasyonun mükemmeliyetçi akışkanlığının her şeyi kapsadığı bir çağda, kil animasyonun kasıtlı yavaşlığı, el izinin görünürlüğü ve kilin sıcak imperfeksiyonu bir karşı-kültür estetiği olarak yeniden anlam kazanır. Ve bu anlam, perdede her sahne değişiminde, her yüz ifadesinde, her kil parmaklı jest anında izleyiciye sessizce ama ısrarla şunu fısıldar: “Burada bir insan vardı, bir şeyler yarattı ve o yaratım gerçekti.”

 Will Vinton’ın dediği gibi, “Kil, bir karakterin ruh halini yansıtmak için biçilmiş kaftandır; çünkü o da tıpkı duygular gibi sürekli değişir.”