O şarkı: Hotel California

Müzik tarihi; notaların arasına sızmış sırlar, yarım kalmış itiraflar ve toplumsal cinnetlerin yankılarıyla örülü devasa bir mezarlıktır. Fakat bu mezarlıktaki hiçbir anıt, The Eagles’ın 1976’da dünyaya bıraktığı Hotel California kadar görkemli ve ürkütücü değildi. Bu şarkı, sıradan bir rock baladı olmanın çok ötesinde; bir devrin cenaze marşı, can çekişen bir medeniyetin otopsi masasındaki çıplak görüntüsüydü. Kendi hırslarımızla tuğla tuğla ördüğümüz o altın hapishanenin mimari projesiydi. Felsefi bir aynada bakıldığında ise insanın kendi elleriyle yonttuğu tanrılara tapınışının ve bu sadakatin bedeli olan o kaçınılmaz, o ebedî tutsaklığın melankolik destanıydı.

Tam 50 yıl önce…

1976

Şarkının yazıldığı 1976 yılı, tesadüfi bir tarih değildi. Amerika Birleşik Devletleri, kuruluşunun 200. yılını kutlamaya hazırlanırken, 1960’ların "çiçek çocukları" hareketi yerini 1970’lerin materyalist ve narsist "Ben Nesli"ne (Me Generation) bırakmıştı. Don Henley ve Glenn Frey, bu şarkıyla aslında bir medeniyetin yorgunluğunu resmetmişlerdi. Hotel California, Los Angeles’ın -yani vaatler ülkesinin- kendisidir. Şehir, dünyanın her yerinden insanları bir mıknatıs gibi çeker; onlara şöhret, para ve sonsuz eğlence vaat eder. Ancak bu vaatler, Hegel’in "efendi-köle diyalektiği"nde olduğu gibi, insanı arzuladığı şeyin kölesi hâline getirir. Şarkıyı dinlerken bir yandan Dante’nin İlahi Komedya’sını hatırlarız:

“Yaşam yolumuzun ortasında
Karanlık bir ormanda buldum kendimi,
Çünkü doğru yol yitmişti.”

The Eagles ise bu tekinsiz atmosferi kendi sözleriyle tanımlamıştı:

“Karanlık bir çöl otoyolunda, serin rüzgâr saçlarımda...”

Gitarın o ilk, puslu tınıları kulaklara çalındığında; dinleyici kendini Kaliforniya’nın sadece coğrafi değil, ruhsal bir ıssızlığında bulur. Şarkının kahramanı, sadece yolları değil, kendi anlamını da tüketmiş yorgun bir göçebedir. Felsefede ve mistik geleneklerde çöl; fazlalıkların atıldığı, ruhun çıplak kaldığı ve insanın kendi hakikatiyle o en vahşi yüzleşmeyi yaşadığı bir arınma mabedidir.

Fakat bu yolcu, çölün o kutsal sessizliğinde kendi iç sesini dinlemek yerine, ufukta titreyen bir ışığa zihnine fısıldayan o parıltılı vaade kanar. Bir kelebeğin ölüme uçuşu, bir bedevinin susuzluğunu dindireceğine inandığı o amansız seraba koşuşu gibi; o da sükûneti terk edip ışıltılı bir tuzağa doğru sürüklenir. Otoyolun karanlığında beliren o ışık, bir kurtuluş değil; insanın kendi yalnızlığından kaçarken sığındığı o görkemli yanılgının ilk kıvılcımıdır.

Havanın göğsüne asılı kalan o ağır colitas (esrar bitkisinin tomurcukları) kokusu, sadece bir bitkinin rayihası değil; nesnel gerçekliğin son bulduğunun ve zihnin öznel bir sanrıya teslim olduğunun puslu habercisidir. Yolcu, otelin eşiğinden içeri adımını attığında; elinde titrek bir mumla beliren o kadın, Dante’nin İlahi Komedya’sındaki kutsal rehberlerin karanlık bir yansıması gibidir. Ancak bu rehber, ruhları ışığa ve kurtuluşa değil; koridorlarında belirsiz çığlıkların yankılandığı o ebedi arafa hapsetmeye kararlıdır.

Düşüncelerin arasından çıkıp gelen “Cennet de olabilir, cehennem de” sözleri Jean-Paul Sartre’ın “Cehennem başkalarıdır” (L'enfer, c'est les autres) önermesinin yerine, “Cehennem kendimiz için inşa ettiğimizdir” sözlerinin geçmesidir. Otel, dışarıdan bakıldığında çölde parıldayan bir vaha illüzyonu sunsa da eşiği geçenler için artık arzularla örülmüş, çıkışı olmayan bir aynalar labirentidir. Burada her yansıma bir esaret, her parıltı ise ruhun hürriyetinden çalınan bir parçadır.

Şarkının puslu melodileri arasında salınan o “Mercedes'li kadın”, bu yapay cennetin baş rahibesidir; o, ihtişamın sunağında kendi ruhunu kurban etmiş bir tiran figürüdür. Çevresindeki o “pek çok yakışıklı çocuk”, birer özne olmaktan çoktan feragat etmiş, arzunun vitrininde donup kalmış birer nesne, birer “eşya” hükmündedirler. Burada trajik bir yer değiştirme yaşanır: İnsan, sahip olduğu nesnelere hükmettiğini sanırken, aslında o nesnelerin mülkiyetine girer. Bu kadın artık eşyalarının sahibi değil, onların sadık muhafızıdır ve çoktan sahip olduğu şeylere ait olmuştur.

Sonra bu yaldızlı hapishanenin hakikatini o buz gibi itirafla mühürler:

“Biz burada sadece kendi icadımızın mahkûmlarıyız.”

Bu dize, modern insanın kendi elleriyle ördüğü o konforlu hücrenin epik bir özetidir. Kendi zekamızla inşa ettiğimiz teknolojiler, hırslarımızla yarattığımız sistemler ve narsisizmimizle beslediğimiz bu hayat tarzı; sonunda bizi içine alan, dışarıyı unutturan ve bizi kendi icadımıza secde ettiren görkemli bir kafese dönüşür. Artık özgürlük; kapıları ardına kadar açık bırakılmış fakat kanatları bizzat kendi elleriyle kırılmış bir kuşun titrek illüzyonundan ibarettir. İnsan, kendi hırslarından yonttuğu o sahte tanrıların önünde bir kez diz çöktüğünde ve ruhunu o pırıltılı esarete teslim ettiğinde, ufkun ötesinde aranacak başka bir gökyüzü, yaşanacak başka bir hayat kalmamıştır.

Hemen ardından bahsedilen ziyafet sahnesi, şarkının en vurucu anlarından biri gelir:

"Tavanda aynalar, pembe şampanya buzda..."

Aynalı tavanlar, kişinin sürekli kendi yansımasına, yani kendi narsisizmine hapsolduğunun göstergesidir. İnsanlar lüksün içinde yüzerken, kendi doğalarındaki vahşeti unutmaya çalışırlar. Ancak o ünlü dize araya girer:

"Ziyafet için toplandılar, onu çelik bıçaklarıyla deşiyorlar ama canavarı bir türlü öldüremiyorlar."

Bu canavar, insanın doymak bilmeyen nefsi ve kapitalist sistemin durdurulamaz tüketim çarkıdır. Canavar öldürülemez; çünkü o artık dışarıda değil, ziyafet masasında oturanların tam içindedir.

Şarkının kalbinde yatan ve en çok tartışılan dize, kaptanla yapılan o meşhur diyalogdur:

"‘Lütfen bana şarabımı getirin’ dedim. O ise ‘1969'dan beri o ruhu (spirit) buraya çağırmadık’ dedi.”

Buradaki "spirit" kelimesi hem yüksek alkollü içkilere hem de bir dönemin ruhuna (Zeitgeist) yapılan dahiyane bir kelime oyunudur. Vietnam Savaşı’nın toplumu üzerinde yarattığı travmanın, ırkçılığın ve toplumsal gerilemenin zirveye ulaştığı bir dönemde, 1969 yılında düzenlenen Woodstock Müzik ve Sanat Panayırı Jimi Hendrix, Janis Joplin, Joe Cocker, Santana, The Who ve daha nice sanatçının katılımıyla idealizmin ve saf masumiyetin doruk noktasına ulaştı. Yaklaşık 500.000 genç hiçbir büyük güvenlik olayı, kavga veya şiddet yaşanmadan bir araya gelmişti. Organizasyon için aslında 50-100 bin kişi bekleniyordu. Yarım milyon insan gelince yiyecek, su ve barınak yetersiz kaldı. Ancak insanlar şikâyet etmek yerine her şeylerini paylaştılar. Şiddetli yağmur sonrası her yerin çamura bulanması, "doğaya ve öze dönüş"ün bir sembolü hâline geldi.

Ancak 1970’lerin gelmesiyle o ruh kaybedildi:

Dönüşü olmayan bir yolculuk gibi…

Eserin başarısı, barındırdığı gizemli atmosferin yarattığı şehir efsanelerinden de beslenir. Yıllarca bu şarkının, Anton LaVey tarafından San Francisco’da kurulan Şeytan Kilisesi’ni anlattığı iddia edildi. Albüm kapağındaki o bulanık figürün LaVey olduğu, grubun ruhunu karanlık güçlere sattığı söylentileri, şarkıyı "lanetli" bir marş hâline getirdi.

Ancak gerçek trajedi çok daha derindir. Şeytan, dışarıda bir yerde boynuzlarıyla bekleyen bir figür değil, modernizmin sunduğu o konforlu hayatın bizzat kendisidir. Bir başka teoriye göre otelin bir akıl hastanesi olması fikri de bu felsefeyle örtüşür. Foucault’nun Deliliğin Tarihi’nde anlattığı gibi, modern toplum bireyi "normalleştirmek" için onu görünmez parmaklıklar ardına hapseder. Hotel California, kişinin kendi rızasıyla girdiği, anahtarının ise çoktan unutulduğu bir hapishanedir.

Şarkının o tüyleri diken diken eden finali, aslında hepimizin içinde yaşadığı postmodern durumu özetler:

"Gece bekçisi dedi ki: Rahatla, biz programlanmışız sadece kabul etmeye. İstediğin zaman çıkış yapabilirsin ama asla ayrılamazsın."

Bu, özgürlüğün bir yanılsama olduğunun nihai ilanıdır. Modern insan, sunduğu konfor ve güvenlik karşılığında ruhunu sisteme teslim etmiştir. Şehirleri, işleri, sosyal statüleri fiziksel olarak terk edebiliriz; valizlerimizi toplayıp çıkış yapabiliriz. Ancak o dünyanın kodları, arzuları ve rekabetçi doğası zihnimize bir kez kazındığında, gerçek anlamda "ayrılmak" imkânsızlaşır. Bizler, otoyolda gördüğümüz o ışığa ulaştığımızı düşünürken, aslında ışığın bizi yutan bir kara delik olduğunu fark edemeyiz.

Don Felder ve Joe Walsh’ın o destansı gitar düellosuyla biten şarkı, aslında bir sonuca varmaz; dairesel bir döngüde hapsolur. Gitarlar ağlar, haykırır ve sonunda sessizliğe gömülür. Dinleyici, şarkı bittiğinde sessizliğin içinde şu soruyu sormak zorunda kalır:

"Ben şu an hangi otelin koridorunda yürüyorum?"

Kaynakça

Barney Hoskyns. “Hotel California: The True-Life Adventures of Crosby, Stills, Nash, Young, Joni Mitchell, James Taylor, the Eagles, Jackson Browne and the West Coast Rock Crowd”. John Wiley & Sons, 2006.

David Browne. “Fire and Rain: The Beatles, Simon and Garfunkel, James Taylor, CSNY, and the Lost Story of 1970”. Da Capo Press, 2011.

Don Felder. “Heaven and Hell: My Life in the Eagles (1974-2001)”. Wiley Publishing, 2008.

Rolling Stone Magazine. “The 500 Greatest Songs of All Time”. Rolling Stone LLC, 2004.

Marc Eliot. “To the Limit: The Untold Story of the Eagles.” Da Capo Press, 2004.

Sam Sutherland. “The Eagles: The Authorized Biography”. Bantam Books, 1981.

Don Henley. “Eagles: The Very Best Of”. Warner Music Group, 2003.

Michel Foucault. “Deliliğin Tarihi”. İmge Kitabevi Yayınları, 2020.

Dante Alighieri. “İlahi Komedya”. Oğlak Yayınları. 2021.

Eagles. “Hotel California”. Asylum Records, 1976.