Artist: James Dean

Sadece üç filmle bir çağın duygusal haritasını yeniden çizen, beyaz perdede güzel görünmek yerine yaralı ve savunmasız kalmayı seçen o hırçın ruh; sinemada oyunculuğun, sokakta ise gençliğin tanımını sonsuza dek değiştirdi. Kurallara sığmayan varoluşu, hız tutkusu ve 24 yaşında yarım kalan hikâyesiyle Hollywood’da zamanın ötesinde bir efsaneye dönüştü. Sinemanın ve kültür tarihinin akışını değiştiren eşsiz yaşamın izinde:

James Dean

Takvim yaprakları 1931 yılının Şubat ayından düşerken, Indiana’nın Marion kasabasında sessiz sedasız dünyaya geldi James Byron Dean. Hayata attığı ilk adımlarla birlikte, trajedinin ve çocuksu bir kırılganlığın gölgesi peşini bırakmadı. Küçük James için dünya, annesi Mildred Marie’den ibaretti. Kızılderili köklerinden gelen sezgisel karakteriyle Mildred; oğlunun içindeki hırçın, coşkulu ve bir o kadar da ürkek ruhu kimsede olmayan bir incelikle anlar, kollardı. Sevdiğimiz insanların vedası hep erkendir şüphesiz. James ise henüz dokuz yaşındayken, annesini rahim kanserinin ellerine teslim etti. Hayattaki tek limanının böyle apansız yıkılması, küçük bir çocuğun ruhunda bir daha kapanmayacak bir yara açtı. O gün kalbine çöken kimsesizlik ve öksüzlük duygusu, yıllar sonra spot ışıklarının altında bile gözlerinden okunacak o derin yalnızlığın nüvesi oldu.

Annesinin yokluğuyla darmadağın olan küçük James’i babası Winton yanına alamadı; elinden tutarak, Indiana’nın Fairmount kasabasındaki teyzesi Ortense ile amcası Marcus Winslow’un çiftliğine bıraktı. Resmî din adamlarını ve ritüelleri reddedip Tanrı ile bireysel ve doğrudan bir ilişkiyi savunan Quaker inancının hâkim olduğu bu evde zaman; toprağın dinginliği, koyu bir sessizlik ve katı bir disiplinle akıyordu. Kimsesizliğini bu sessizliğe gömen James, aradığı o ilk sıcak rehberliği kasabanın Metodist papazı James DeWeerd’in yanında buldu.

Papaz DeWeerd, bu çekingen çocuğun içindeki potansiyeli hemen fark etti. Ona felsefenin derin koridorlarını açarken; boğa güreşlerinde adrenalin tutkusunu ve motor gürültülerine karışan hız sevdasını da ruhuna işledi. Yıllar sonra biyografi yazarlarının üzerine çokça spekülasyon üreteceği bu karmaşık ve yakın dostluk, James’in hayatı boyunca sürecek olan kimlik arayışının ve sığınak arayışının ilk durağı olacaktı.

Fairmount Lisesi koridorlarında, kısa boyuna tezat bir hırsla koşuyordu James. Basketbol sahasındaki hırçınlığı, spordaki dur durak bilmeyen azmi ve tiyatro sahnesine adım attığı andaki o patlamaya hazır enerjisi, içindeki fırtınaların dışa vurumuydu. Sahnenin o tozlu ışığı altında, hayatında ilk kez anlaşıldığını hissetti. 1949’da diplomasını eline aldığında, yıllardır mesafeli kaldığı babasıyla yeniden bir bağ kurabilme umuduyla California’nın yolunu tuttu. Babasının arzusuyla Santa Monica College’da hukuka başladı ama ruhu o soğuk kanun maddelerine sığmıyordu. İçindeki sahne tutkusu galip geldi; radikal bir kararla UCLA’in tiyatro bölümüne geçiş yaptı.

UCLA yıllarında oda arkadaşı olan ve hayatının son beş yılına tanıklık eden senarist William Bast, bu karmaşık iç dünyaya en yakın isimlerdendi. James, o yıllarda oyuncu Beverly Wills ve sınıf arkadaşı Jeanette Lewis ile flört ediyordu. Ancak Wills ile ilişkisi, genç kadını bir davette dansa kaldıran adama karşı fırlattığı kontrolsüz kıskançlık öfkesiyle bir anda küle döndü. Bast, onun ölümünden sonra kaleme aldığı Surviving James Dean kitabında, dostluklarının ötesinde paylaştıkları gizli anları anlatırken James’in sınır tanımayan duygusal dinamiğine ışık tutuyordu.

“Garantili ve saygın” bir gelecek hayali kuran babası için tiyatro kararı son damlaydı; aralarındaki zaten zayıf olan ipler tamamen koptu. Sigma Nu kulübünden karıştığı sert bir kavga yüzünden atıldığı, babasıyla bakışlarının bile soğuduğu çalkantılı günlerde, James ne yöne gittiğini gayet iyi biliyordu. Geleceğini ve varoluşunu tek bir cümleyle anlatmıştı: “Oyunculuk kararı bana hiçbir zaman dikte edilmedi; bütün hayatım zaten dramatik bir ifade sergilemekle geçti.”

1951’in başında okulu büsbütün terk ettiğinde, James için artık ne bir korunak ne de tutunacak bir dal kalmıştı; geriye sadece hayatta kalma ve kendini dünyaya kanıtlama kavgası kaldı. Cebinde beş kuruş olmadan, rollere ulaşabilmek için stüdyoların, sinema salonlarının kapısında otopark görevlisi olarak sabahladı. Kamera karşısındaki ilk işi Pepsi reklamı, ilk rolü ise bir Paskalya yayınındaki Havari Yuhanna figüranlığıydı. İşte bu kimsesiz ve belirsiz günlerde karşısına çıkan radyo direktörü Rogers Brackett, ona evinin kapılarını açarak; yalnızlıkla boğuşan bu gencin elinden tutup onu sektörün acımasız yollarında eşlik eden bir mentor oldu.

Brackett’ın yönlendirmesi ve usta oyuncu James Whitmore’un “Git ve kaderini orada ara” sözlerinden aldığı motivasyonla James, cebinde umutlarıyla New York’un devasa binalarının arasındaki caddelerinin karmaşasına adım attı. 1952’de New York’a taşındığında hayatına önce oyuncu Liz Sheridan, ardından Martin Landau aracılığıyla tanıştığı Barbara Glenn girdi. Glenn ile yaşadığı fırtınalı aşk, yıllar sonra açık artırmada satılacak mektuplardaki sarsıcı, derin romantizmle ölümsüzleşecekti.

Bulaşıkçılıktan farksız koşullarda televizyon yarışması test görevliliklerinden canlı TV dramalarının küçük rollerine kadar neredeyse aç karınla koşturduğu bu dönemde o imkânsız rüya gerçekleşti: Actors Studio’nun kapıları ona açıldı. Marlon Brando, Julie Harris ve Eli Wallach gibi efsanelerin arasında, kurumun en genç üyelerinden biri olmanın çocuksu gururunu, Fairmount’taki ailesine yazdığı mektupların her satırında büyük bir coşku ve gururla bunu anlattı. Lee Strasberg’in elinde, insan ruhunun karanlık odalarını eşeleyen “metot oyunculuğu” ile pişti. Ama içindeki o hırçın, boyun eğmeyen gurur hep oradaydı; Strasberg’den yediği ağır bir eleştirinin ardından arkasına bile bakmadan sınıfı terk edecek kadar dik başlı, kırılgan ve serkeşti.

İçinde biriktirdiği o hırçın gençlik huzursuzluğunun, yıllardır bastırdığı yalnızlık fırtınalarının sahnede devasa bir kasırgaya dönüştüğü an 1954 yılı oldu. André Gide’in L'Immoraliste (Ahlaksız) eserinden uyarlanan oyunda canlandırdığı “Bachir” rolüyle Broadway sahnelerine adım attığında, salondakiler sıradan bir oyun yerine, kendi varlığını sahne tozuyla yeniden yaratan bir ruhun sergilediği çıplak ve gürültülü çırpınışı izlediler. Tiyatro eleştirmenleri bu genç adamın karşısında büyülenmişti.

Sahne ışıklarının altında hem yırtıcı bir serkeş hem de dokunsan kırılacak bir çocuk gibi duran bu büyüleyici yetenek, o sırada New York’ta taze kan arayan Hollywood’un efsanevi yönetmeni Elia Kazan’ın da gözünden kaçmayacaktı. Kazan, o sahnede iyi bir oyuncudan çok daha fazlasını; yaklaşmakta olan bir çağı, bir neslin giderek büyüyen çığlığını görüyordu. Elia Kazan, bu genç yeteneği büyülü fenerle aydınlatacaktı:

East of Eden (Cennetin Doğusu)

1953 yılında Elia Kazan, John Steinbeck’in devasa eseri Cennetin Doğusu’nu (East of Eden) sinemaya uyarlamaya karar verdiğinde, beyaz perdede güzel bir yüzün ardında; ekranı yakıp yıkacak, içindeki fırtınayla seyirciyi darmadağın edecek bir “Brando ruhu” arıyordu. Senarist Paul Osborn’un aklına tek bir isim geldi: Israrla kapıları zorlayan o genç adam, James Dean. Dean, usta yazar Steinbeck ile yüz yüze geldiğinde aralarında soğuk bir rüzgâr esti; Steinbeck bu garip, huzursuz çocuktan kişisel olarak pek hoşlanmadı. Ama içten içe gerçeği biliyordu: Cal Trask’in o sevgisizlikle kavrulan, karmaşık ve çaresiz ruhu sanki bu gencin bedeninde can bulmuştu. 8 Nisan 1954’te Los Angeles trenine binen James için artık geri dönüş yoktu; Hollywood efsanesine giden yol açılmıştı.

Salinas Vadisi’nin tozlu topraklarında şekillenen hikâyede Cal, babası Adam’ın (Raymond Massey) dindar, katı ve bir türlü razı gelmeyen soğuk duvarlarına çarpan yaralı bir çocuktu. Öldü bilinen annesinin yanı başlarındaki bir genelevi işlettiğini öğrenmesi, Cal’in ruhundaki o derin terk edilmişlik yarasını iyice kanatıyordu. James Dean bu rolde oyunculuğun ötesine geçerek; Cal’i kendi kayıp çocukluğuyla, kendi yaralarıyla yeniden yarattı. Yönetmen Kazan, onun kurallara sığmayan, anlık içgüdülerle coşan dehasına izin verdi. Cal’in yeşil fasulye tarlasındaki o çaresiz, hüzünlü dansı; annesinin kapısından döndükten sonra tren vagonunun tavanına büzülüp aldığı unutulmaz ana rahmi pozisyonu, senaryo metinlerinden değil, doğrudan James’in kendi kalbinden sızan anlık haykırışlardı.

Ama sinema tarihinin kalbini durduran o asıl kırılma anı, Cal’in binbir emekle kazandığı 5000 doları babasına bir doğum günü hediyesi, bir “beni sev” çığlığı olarak sunduğu sahnede yaşandı. Kâğıt üzerindeki plana göre, hediyesi reddedilen Cal’in öfkeyle arkasını dönüp kaçması gerekiyordu. Fakat çekim anında James Dean, o korkunç reddedilme acısına dayanamadı. Senaryoyu bir kenara fırlattı; gözyaşları içinde aktör Raymond Massey’nin boynuna sarıldı, ona bir çocuk gibi sığındı ve hıçkırıklara boğuldu. Massey’nin yüzündeki o gerçek, dondurucu şaşkınlık ve Dean’in içinden taşan bu ham sığınma arzusu, Kazan tarafından hiç dokunulmadan filmin görsel dokusuna işlendi.

Aynı dönem, James’in adının sinema tarihine geçen İtalyan aktris Pier Angeli ile yaşadığı trajik aşkının hikâyesi başladı.1954’te stüdyo setlerinde başlayan bu yakınlaşma, Angeli’nin deyimiyle gözlerden uzak, saklı sahil kaçamaklarına dönüştü. Birbirlerinin sığınağı oldular. Ancak Angeli’nin dindar Katolik annesinin James’in hırçın tavırlarına karşı çıkması, stüdyoların evlilik baskısı ve James’in kendi içsel gelgitleri bu aşkın ipini çekti. Arkadaşı Lew Bracker, James’in ölümünden sonra dairesinde bulduğu resmî evlilik rehberinde, gelin için ayrılan her boşluğa kurşun kalemle hafifçe “Pier” yazıldığını fark edecekti. 1954 Ekimi’nde Angeli’nin aniden şarkıcı Vic Damone ile evlenmesi, James’in kalbinde derin bir yara açtı. Angeli, 1971’de kendi hayatına son vermeden önce dostlarına, hayatının tek gerçek aşkının daima James Dean olduğunu anlatacaktı.

1954 yılında Cennetin Doğusu’nun çekimleri biter bitmez, perdedeki o durdurulamaz enerjisini yolların rüzgârına katmak istedi James. Önce bir Triumph Tiger T110 motosiklet aldı, ardından Mart 1955’te tutkusunu bir üst seviyeye taşıyıp Porsche 356 Super Speedster’ın direksiyonuna geçti. Pistlerdeki başarısı da tıpkı oyunculuğu gibi hızlı ve çarpıcıydı; Palm Springs Yol Yarışları'nda çaylaklar kategorisini birincilikle göğüslerken genel klasmanda ikinciliğe adını yazdırdı.

Mart 1955’te perde açıldığında Hollywood sallandı. Dönemin amansız yazarı Hedda Hopper, sinema tarihinde hiçbir yeni yüzün ortalığı böyle bir yangın yerine çevirmediğini itiraf etmek zorunda kaldı. Cennetin Doğusu, James’in yaşarken kendi gözleriyle görebildiği ilk ve tek zaferi oldu. Tarihçi David Halberstam bu etkileyici çıkışı anlatırken, eleştirmen Pauline Kael’in şu unutulmaz cümlesine sığınır: “Amerikan sinemasında artık yepyeni bir imge var: Güzel ve huzursuz bir hayvan olarak genç adam.”

Cennetin Doğusu ile sinema dünyasını kasıp kavuran James, 1956’daki 28. Akademi Ödülleri’nde En İyi Erkek Oyuncu dalında Oscar’a aday gösterildi. Vakit kaybetmeden sinema tarihinin en ikonik karakterlerinden birine hayat vermek üzere yeniden kamera karşısına geçti:

Rebel Without a Cause (Asi Gençlik)

Üzerinde kırmızı ceketi, gözlerinden okunan içe dönük öfkesi ve bir türlü kelimelere sığmayan derin hüznüyle Jim Stark; II. Dünya Savaşı’nın ardından yetişkinlerin o riyakâr, soğuk dünyasına uyum sağlamayı reddeden bir kuşağın sesi hâline geldi. Sinema araştırmacısı Claudia Springer’ın da dediği gibi James, o dönem gençliğinin boğazında düğümlenen ama bir türlü dışarı çıkaramadığı “ifade edilemeyen sancının” efsanevi yüzüne dönüştü. Drama profesörü Kenneth Krauss, onun savaş sonrası gençlik buhranını perdede ete kemiğe büründüren ilk dev figür olduğunu söylerken; David Halberstam ise Jim Stark’ı, dünyadaki tüm adaletsizliklerden anne babalarını sorumlu tutan “yabancılaşmış gençliğin prototipi” olarak tanımlar. Sosyolog Terence Pettigrew’un vurguladığı gibi, ekonomik refahın ortasında varoluşsal bir boşluğa düşen binlerce genç, kendi içsel fırtınalarını ve öfkelerini Dean’in o kırılgan bakışlarında buldu.

Dean, Asi Gençlik filmiyle kendi evine çıkacak finansal özgürlüğü kazandığında, gecelerini Sunset Strip’teki Googie’s Coffee Shop ve Schwab’s Pharmacy gibi salaş mekânlarda geçirmeye başladı. Kendilerine “Gece Devriyesi” (Night Watch) diyen; televizyonun ünlü “Vampira” karakteri Maila Nurmi, oyuncu Jack Simmons ve motosiklet sevdalısı John Gilmore gibi toplum dışına itilmiş, uyumsuz bir grupla sabahlara kadar vakit geçiriyordu. James Dean, spot ışıklarının sahte parlaklığından kaçıp gecenin karanlığında kendi gibi yaralı ruhlarla buluşarak Hollywood’un ebedî “asi” kimliğini tamamlıyordu. Hayatının bu son döneminde İsviçreli aktris Ursula Andress ile yan yana görülüyordu.

Hollywood'un dikte ettiği tüm kalıpları yıkan James, sınırları reddeden deneysel yaşamıyla ebedî bir ikona dönüştü. Cinsel yönelimi sorulduğunda verdiği o meşhur yanıt, aslında onun hayata karşı duruşunun özetiydi: “Hayır, gey değilim. Ama hayatı arkamda tek elim bağlı şekilde yaşayacak da değilim.” Asi Gençlik’in yönetmeni Nicholas Ray, onun hiçbir kalıba sığmayan akışkan bir ruha sahip olduğunu söyler. Dostları Martin Landau ve Elizabeth Taylor, James’in kadınlarla olan tutkulu ve keşfe açık yapısını anlatırken; William Bast ve John Gilmore, onun eril ve dişil enerjileri birleştiren androjen doğasına dikkat çekti. Biyografi yazarı Joe Hyams ve akademisyen Marjorie Garber da onun hem erkekler hem de kadınlar için çekici kılınan o tanımlanamaz aurasını vurgular. Nitekim Gay Times tarafından “Tüm Zamanların En Büyük Erkek Gey İkonu” seçilen James, bu çift kutuplu cazibesiyle toplumsal cinsiyet normlarını altüst eden ilk büyük Hollywood yıldızı oldu.

Fakat James, Hollywood’un onu tek bir kalıba sokmasına, sonsuza dek “öfkeli, asi bir genç” olarak etiketlemesine direndi. Oyunculuk sınırlarını zorlamak arzusuyla Edna Ferber’ın dev eserinden uyarlanan projesine sarıldı:

Giant (Devlerin Aşkı)

Jett Rink rolüyle Elizabeth Taylor ve Rock Hudson’ın yanında, Teksas’ın kızgın topraklarında hırslarıyla boğuşan fakir bir çiftlik işçisinden, bulduğu petrolle devasa bir servete konan ama o servetin içinde yapayalnız kalan bir adama dönüştü. Karakterin yıllar içindeki çöküşünü inandırıcı kılmak için saçları griye boyandı, şakakları kazınarak seyreltildi; James perdede adım adım yaşlandı ve yalnızlaştı.

Devlerin Aşkı, onun bu dünyadaki son sahnesi oldu. Filmin sonlarına doğru, Jett Rink onuruna verilen o ziyafette sarhoşça nutuk attığı sahne, yazarlarca karakterin “son akşam yemeği” olarak anıldı. James, o anın çaresizliğini ve sarhoşluğunu tam manasıyla hissetmek için kamera karşısına geçmeden önce alkol aldı. Ancak bu durum, kelimelerinin peltekleşip neredeyse anlaşılamaz hâle gelmesine yol açtı.

Devlerin Aşkı setinde yönetmen George Stevens, bu hırçın gencin hayatını riske atmasından korkarak ona kesin bir yarış yasağı koymuştu. Çekimler boyunca pistlerden uzak kalmak James’in içindeki hız ateşini sadece daha da körükledi. Set biter bitmez gözünü daha yırtıcı, daha tehlikeli bir makineye dikti: 1955 model Porsche 550 Spyder.

Üzerine özenle “Little Bastard” (Küçük Piç) adını kazıdığı bu gümüş canavarla, 2 Ekim’deki Salinas Yol Yarışı’na katılmak üzere yola koyuldu. Yanında Alman fabrika mekanikeri Rolf Wütherich, arkadaki takip aracında ise dublör koordinatörü Bill Hickman ve o anları ölümsüzleştiren fotoğrafçı Sanford Roth vardı.

Son viraj: 30 Eylül 1955

30 Eylül 1955 Cuma günü, gün batımına doğru... Cholame yakınlarındaki U.S. Route 466 otoyolunda saatler 17.45’i gösterdiğinde, karşı yönden gelen genç bir öğrencinin sürdüğü Ford marka araç ansızın sol şeride, James’in yoluna kırdı. Kaçınılmaz ve korkunç bir metal sesi bozkırın ortasında çınladı. Mekanik alanı Wütherich çarpışmanın şiddetiyle araçtan fırlayarak ağır yaralandı. Henüz 24 yaşındaki James Dean ise hurdaya dönen direksiyonun başında, kırılan boynu ve ağır iç yaralarıyla son nefesini verdi.

Ölümünün ardından, yarım kalan sahneleri için kurgu masasına oturulduğunda yönetmen George Stevens, Devlerin Aşkı’ndaki ziyafet sahnesinin sesini yeniden kayda almak (overdubbing) zorunda kaldı. Fakat James artık yoktu; dublaj stüdyosunda sesini onun yerine, filmde küçük bir rolde yer alan yakın dostu Nick Adams tamamladı.

Ölümün haberiyle birlikte tüm dünyayı ağır bir sessizlik kapladı. 8 Ekim günü, çocukluğunu geçirdiği Indiana’daki Fairmount kasabası, onu son yolculuğuna uğurlamak için toplanan 3000 kişilik sessiz bir kalabalığa ev sahipliği yaptı. Dualar ve gözyaşları arasında Park Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Hız, kırılgan bir gençlik, devasa bir yetenek ve trajik bir son... James Dean, Porsche 550 Spyder’ın direksiyonunda geçirdiği o birkaç saniyelik kâbusun ardından, geriye hiç yaşlanmayacak ebedî bir efsane bıraktı.

James’in ardından…

James Dean, Devlerin Aşkı’ndaki etkileyici oyunculuğuyla 1957’deki 29. Akademi Ödülleri’nde ölümünden sonra ikinci kez Oscar’a aday gösterildi. Sinema tarihine ölümünden sonra aday gösterilen ilk aktör olarak geçti. Kazadan hemen önce, boksör Rocky Graziano’nun hayatını anlatacak olan Somebody Up There Likes Me (1956) filmi için el sıkışmıştı ancak ölümünün ardından bu rol Paul Newman’a geçecekti. Zihninde yönetmen Nicholas Ray ile hayata geçireceği Heroic Love projesi vardı. Ancak hayat, bu hırçın yeteneğin geleceğe dair tüm planlarını bir eylül akşamında, o ıssız otoyolda yarım bıraktı.

1960 yılında Hollywood Şöhret Yolu’na adı kazınan James Dean, Amerikan Sinema Enstitüsü tarafından klasik dönemin en büyük efsaneleri arasına dâhil edildi. O kısacık ömrüne sığdırdığı topu topu üç film de ABD Kongre Kütüphanesi tarafından “kültürel ve estetik birer miras” sayılarak koruma altına alındı. Dev aktör Humphrey Bogart, onun zamansız gidişinin yarattığı bu kırılması imkânsız efsaneyi şu sözlerle özetleyecekti: “Dean tam zamanında öldü. Arkasında öyle devasa bir miras bıraktı ki yaşasaydı medyanın üzerine yıktığı o ezici beklentinin altında kalmadan nefes alamazdı.”

Sinema eleştirmeni David Thomson’a göre James’in perdedeki o ürkütücü gücü; incinebilirliğinden, derin hassasiyetinden ve yetişkinlerden çok daha yaşlı, kederli duran ruhundan besleniyordu. Fransız Yeni Dalga akımının öncüsü François Truffaut ise “James Dean Is Dead” başlıklı o tarihî makalesinde onun varlığını bir sinema ihtilali olarak tanımladı: “James Dean’in oyunculuğu elli yıllık sinema geleneğinin yüzüne atılmış sert bir tokattır. O, insani olmaktan ziyade yırtıcı ve vahşi bir doğallıkla oynar; onu tahmin edilemez kılan da budur. Setlere adım attığı gün, o yapay psikolojik oyunculuk kalıplarını öldürmüştür. Cary Grant ya da Marlon Brando ile değil, James Dean ile özdeşleşmek kolaydır; çünkü onun yarası gerçektir.”

Bu sahici devrim, kendisinden sonra gelen kuşakların yönünü çizdi. Martin Sheen onun sanatını “insan ruhunun en ham hâli” olarak tarif ederken; Johnny Depp, Nicolas Cage, Robert De Niro ve Leonardo DiCaprio gibi devler oyunculuk ateşini ilk kez onunla yaktıklarını itiraf ettiler. DiCaprio, Cennetin Doğusu’nu izlediği anı anlatırken, “Onun o ham gücü, kimlik karmaşası ve sevilmeye olan o çaresiz, aç çırpınışı kalbimi kırdı” diyecekti.

James Dean imgesi, sinema salonlarının dışına taşarak 20. yüzyılın en büyük toplumsal patlamalarından birine dönüştü. Kültür kuramcısı David R. Shumway’e göre o, “gençlik isyanının” ilk gerçek habercisiydi. Asi Gençlik’teki o sessiz çığlığı, rock'n'roll müziğinin yükselişiyle birleşti. Dergiler onu “ilk rock star” ilan ederken, Elvis Presley 1956’da verdiği bir röportajda Dean’i nasıl adım adım izlediğini gizlemedi: “Kızların bizde ne bulduğunu biliyorum. Somurtkanız, kasvetliyiz ve bir tür tehdit oluşturuyoruz. Gülümseyerek çekici, sırıtarak asi olamazsınız.”

Bu duruş; Buddy Holly, Bob Dylan ve David Bowie gibi isimlerin ruhunu şekillendirdi. Bob Dylan, en ikonik albüm kapaklarında bile bilerek onun gibi poz verdi -biyografi yazarı Bob Spitz bu imajı kısaca “gitarı olan bir James Dean” olarak tanımlar. The Beach Boys’tan The Eagles’a, Taylor Swift’ten Lady Gaga, Jay-Z ve Morrissey’ye kadar isimler şarkılarında onu bir duygu sembolü olarak yaşatmaya devam etti.

Bu kültürel etki, sokaktaki insanın üstündeki giysiyi bile değiştirdi. James Dean; sıradan bir işçi kıyafeti olan kot pantolonu, sade beyaz T-shirt’ü ve deri ceketi gündelik giyimin kalbine yerleştirerek sınıfsal sınırları eritti. O kot pantolonlar onunla birlikte otoriteye başkaldırının ve vücudun özgürce sergilenmesinin simgesi oldu. Asi Gençlik’te giydiği o kırmızı ceket ise bir kuşağın üniformasına dönüştü. Reklam dünyasında bu stil hızla kabul gördü; filmde saçını taradığı Ace tarağının satışları patladı, Converse’in onun fotoğrafıyla yaptığı kampanyalar, satışları %50 sıçrattı.

Time dergisi tarafından “Tüm Zamanların En İyi 100 Moda İkonu” arasında gösterilen, Montblanc’ın adına özel kalemler ürettiği James Dean; sergilerden tiyatro oyunlarına, televizyon arşivlerinden günümüz sokak modasına kadar her çağın dondurulmuş, hırçın, güzel ve büyüleyici sembolü olarak aramızda yaşamaya devam ediyor.

Kaynakça

Billy J Harbin, Kim Marra & Robert A. Schanke. “The Gay & Lesbian Theatrical Legacy: A Biographical Dictionary of Major Figures in American Theater in the Pre-Stonewall Era”. University of Michigan Press, 2005.

Claudia Springer. “James Dean Transfigured: The Seductive Power of Video, Images, and Idol Worship”. University of Texas Press, 2007.

Timothy Shary. “Generation Multiplex: The Image of Youth in American Cinema after 1980”. University of Texas Press, 2014.

Michael DeAngelis. “Gay Fandom and Crossover Stardom: James Dean, Mel Gibson, Keanu Reeves”. Duke University Press, 2001.

Lawrence Frascella & Al Weisel. “Live Fast, Die Young: The Wild Ride of Making Rebel Without a Cause”. Touchstone, 2005.

Kenneth Krauss. “The Drama of Fallen Angels: Gothic Theory and the American Musical”. Indiana University Press, 2004.

Mason Wiley & Damien Bona. “Inside Oscar: The Unofficial History of the Academy Awards”. Ballantine Books, 1996.

David R. Shumway. “Modernism, Mass Culture, and the Making of Celebrity”. Carnegie Mellon University Press, 1997.

Peter Winkler. “Real James Dean: Intimate Memories from Those Who Knew Him Best”. Chicago Review Press, 2016.

John Gilmore. “Live Fast, Die Young: Remembering Mark Murphy and James Dean”. Thunder's Mouth Press, 1997.

Paul Alexander. “Boulevard of Broken Dreams: The Life, Times, and Legend of James Dean”. Viking Press, 1994.

Lee Strasberg. “A Dream of Passion: The Development of the Method”. Little, Brown and Company, 1987.

Nicholas Ray. “I Was Interrupted: Nicholas Ray on Making Movies”. University of California Press, 1993.

Joel Dinerstein. “The Origins of Cool in Postwar America”. University of Chicago Press, 2017.

Terence Pettigrew. “The Jagged Orbit: The Film World of James Dean”. Proteus Books, 1984.

Marjorie Garber. “Vested Interests: Cross-Dressing and Cultural Anxiety”. Routledge, 1992.

Greil Marcus. “Mystery Train: Images of America in Rock 'n' Roll Music”. E.P. Dutton, 1975.

George Stevens. “George Stevens: Interviews”. University Press of Mississippi, 2004.

James Laver. “Costume and Fashion: A Concise History”. Thames & Hudson, 2002.

Paul Osborn & John Steinbeck. “East of Eden: The Screenplay”. Viking Press, 1955.

Liz Sheridan. “Dizzy & Jimmy: My Life with James Dean”. HarperCollins, 1996.

David Thomson. “A Biographical Dictionary of Film”. Alfred A. Knopf, 2002.

Pauline Kael. “5001 Nights at the Movies”. Henry Holt and Company, 1991.

Darwin Porter. “Brando Unzipped”. Blood Moon Productions, 2006.

Randall Riese. “The James Dean Story”. Contemporary Books, 1991.

Robert Tanitch. “The Unknown James Dean”. Batsford Books, 1997.

John Howlett. “James Dean: A Biography”. Plexus Publishing, 1997.

Richard Schickel. “Elia Kazan: A Biography”. HarperCollins, 2005.

François Truffaut. “The Films in My Life”. Simon & Schuster, 1978.

Joe Hyams. “James Dean: Little Boy Lost”. Warner Books, 1992.

William Bast. “Surviving James Dean”. Barricade Books, 2006.

Alec Guinness. “Blessings in Disguise”. Alfred A. Knopf, 1985.

David Halberstam. “The Fifties”. Villard Books, 1993.

Bob Spitz. “Dylan: A Biography”. McGraw-Hill, 1989.

George Perry. “James Dean”. DK Publishing, 2005.

John Steinbeck. “East of Eden”. Viking Press, 1952.

Edgar Morin. “The Stars”. Grove Press, 1960.

Elia Kazan. “A Life”. Anchor Books, 1997.

Edna Ferber. “Giant”. Doubleday, 1952.

Fotoğraf: Phil Stern (1955).