Protestanlık Osmanlı’ya neden borçlu?

Martin Luther'in hayatını kurtaran adam bir Alman prensi değildi. Ne de bir İngiliz kralı. O, İstanbul'dan tüm Avrupa'yı titreten bir padişahtı: Kanuni Sultan Süleyman…

Bugün dünyada yaklaşık 900 milyon Protestan var. Bunların önemli bir kısmı, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde, "Evangelist" olarak bilinen hareketin takipçileri. Pazar günleri kiliselere dolduran bu milyonlar, kendilerini "İncil'i yaşayan Hristiyanlar" olarak tanımlıyor. Siyasi güçleri, medya imparatorlukları ve küresel misyon ağlarıyla modern dünyanın en etkili dini akımlarından birini oluşturuyorlar.

Ama işin tuhaf yanı şu: Bu devasa hareket, belki de hiç var olmayacaktı. Eğer 16. yüzyılda Osmanlı orduları Viyana önlerine dayanmasaydı, eğer Kanuni'nin askerleri Macaristan ovalarında ilerlemeseydi, Martin Luther'in fikirleri muhtemelen Roma'nın engizisyon mahkemelerinde boğulup gidecekti. Evet, yanlış okumadınız. Protestanlık ve onun mirasçısı modern Evangelizm, varoluşunu bir Müslüman imparatorluğa borçlu. Bu, tarihin yazılmamış en büyük ironilerinden biri.

1521 yılıydı. Almanya'nın Worms kentinde, Kutsal Roma İmparatoru V. Karl (bizim tarihimizdeki adıyla Şarlken), Martin Luther'i mahkemeye çıkarmıştı. Luther'in yazılarını reddetmesini istiyordu. Luther meşhur sözünü söyledi: "Burada duruyorum, başka türlü yapamam." Şarlken'in cevabı sert oldu: Luther yasaklandı, sürgüne gönderildi. Ama idam edilmedi. Neden? Çünkü aynı yılın Ağustos ayında, Belgrad düştü. Osmanlı ordusu, Kanuni Sultan Süleyman'ın komutasında Avrupa'nın kalbine doğru yürüyordu. Şarlken'in tüm dikkati doğuya kaydı. Luther'in peşine düşecek zamanı, askeri gücü ve siyasi iradesi kalmamıştı. Bu, tarihin akışını değiştiren bir andı.

Osmanlı tehdidi büyüdükçe, Şarlken'in elleri daha da bağlandı. 1526'da Mohaç'ta Macar ordusu yok edildi. Kral öldü. Avrupa'nın gözünde tek soru vardı: "Sırada Viyana mı var?" Şarlken'in Protestan prenslere ihtiyacı vardı. Onların askerine, onların parasına muhtaçtı. Protestan prensler ise bu durumu fırsata çevirdi. "Türkler'e karşı size asker göndeririz," dediler, "ama karşılığında Luther'in takipçilerini rahat bırakacaksınız."

Bugünün dilinde buna "şantaj" denebilir. Ama 16. yüzyıl Avrupa'sının acımasız gerçekliğinde buna "diplomasi" deniyordu. 1532 yılında Kanuni'nin devasa ordusu tekrar Viyana üzerine yürüdüğünde, Şarlken çaresizce masaya oturdu. Sonuç: Nürnberg Dini Barışı. Protestanlara ilk resmi tolerans. Bu, hareketin yasal zırhını giydiği andı. Yani Osmanlı baskısı olmasaydı, Protestanlık büyük ihtimalle Orta Çağ'daki Albigens sapkınları gibi kanlı bir şekilde bastırılacak ve Avrupa tarihinde küçük bir dipnot olarak kalacaktı.

Luther'in ikircikli Osmanlı sevdası

Martin Luther'in kendisi de Osmanlı konusunda ilginç bir ikilem yaşıyordu. Reformun ilk yıllarında, Osmanlı'yı "Tanrı'nın yozlaşmış Papalık'a gönderdiği ceza sopası" olarak görüyordu. Papalığın "Haçlı seferi" çağrılarına karşı çıkıyordu. Bu tutumu, Alman topraklarından Roma'ya akan paraları kesiyor, Papalık'ın gelirlerini azaltıyordu. Ama Osmanlı orduları Viyana kapılarına dayandığında, Luther'in söylemi değişti. "Tamam," dedi, "dini savaş olmaz ama imparator halkını korumak zorunda." Hatta bazı yazılarında daha da ileri gitti. Alman prenslerinin halkını sömürmesinden şikâyet ederken, Osmanlı idaresindeki adaleti ve düzeni överek şöyle dedi: "Türk'ün yöneticileri bizimkilerden daha iyi." Bu, Luther'in eleştirmenlerinin hiç affetmediği bir sözdü.

Osmanlı'nın doğrudan kontrol ettiği topraklarda, özellikle Macaristan'da ise Protestanlık bambaşka bir serüven yaşadı. Osmanlı yönetimi, Katolik Habsburg etkisini kırmak için Protestanları korudu, kolladı, hatta destekledi. Macaristan'da Kalvinizm öylesine hızlı yayıldı ki, Katolik rakipleri bu durumu aşağılamak için "Kalvino-Türkizm" diye bir tabir uydurdu. 1548 yılında Tolna kasabasında yaşanan olay, Osmanlı'nın pragmatik hoşgörüsünün en çarpıcı örneğidir. Katolik yetkililer bir Protestan vaizi idam etmek istiyordu. Osmanlı kadısı, asker gönderip vaizi korudu ve Katoliklere "Bu adam benim himayemde" dedi.

Bugün hâlâ Macaristan'ın bazı bölgelerinde Kalvinist kiliselerin varlığını sürdürmesinin ardında, 16. yüzyılda Osmanlı'nın sağladığı bu koruma vardır.

"Papa yerine Türk" sloganı ve Hollanda isyanı

Osmanlı'nın etkisi sadece Orta Avrupa'yla sınırlı kalmadı. Batıda, Hollanda'da da kendini gösterdi. Hollandalılar, İspanyol Katolik baskısına karşı ayaklandıklarında, kullandıkları slogan akıl almazdı: "Liever Turks dan Paaps." Yani "Papa yerine Türk olmayı yeğlerim." Deniz dilencileri (Gueux), üzerlerinde ay-yıldız sembolleri taşıyan gümüş madalyalar taktılar. İspanya'ya karşı Osmanlı'dan destek istediler. Osmanlı donanması, Akdeniz'de İspanyol gemilerini oyalayarak, dolaylı yoldan Hollandalı asilere yardım etti. İngiltere Kraliçesi I. Elizabeth de aynı yolu izledi. Osmanlı Padişahı III. Murad'a mektuplar yazarak, Katolik "putperestliğine" karşı ittifaz teklif etti.

İşin en ilginç kısmı ise 19. yüzyılda yaşandı. 16. yüzyılda Osmanlı sayesinde hayatta kalan Protestanlık, 300 yıl sonra "Evangelizm" adı altında Osmanlı topraklarına geri döndü. Amerikalı ve İngiliz misyonerler, Osmanlı'nın Tanzimat'la birlikte sağladığı dini serbestlik ortamında, Anadolu ve Orta Doğu'da bir okul, hastane ve kilise ağı kurdular.

Robert Kolej, Beyrut Amerikan Üniversitesi, Merzifon Anadolu Koleji... Bugün Türkiye ve Lübnan'daki pek çok köklü eğitim kurumu, işte bu Evangelist misyonerlik dalgasının mirasıdır. Osmanlı, kendi himayesinde hayat bulan bir hareketin, yüzyıllar sonra kendi topraklarında örgütlenmesine izin vermişti. Tarihin bu ironisi, belki de Osmanlı'nın "böl ve yönet" stratejisinin ne kadar pragmatik olduğunu gösteriyor.

Peki bugünün Evangelistleri bu tarihsel bağlantının farkında mı? Çoğu değil. Onlar için Osmanlı, genellikle "İslami bir tehdit" olarak öğretilir. Ama akademik araştırmalar, modern Evangelist hareketlerin genetik kodlarının 16. yüzyılda hayatta kalan Protestan geleneğine dayandığını açıkça ortaya koyuyor. Eğer Kanuni'nin orduları Viyana önlerinde Şarlken'i meşgul etmeseydi, eğer Osmanlı baskısı Habsburgların iki cepheli savaş vermesine neden olmasaydı, Luther'in hareketi muhtemelen engizisyonun elinde yok olacaktı.

Bugün Teksas'ta mega kiliselerde vaaz veren Evangelist papazlar, aslında farkında olmadan, 500 yıl önce İstanbul'dan yönetilen bir imparatorluğun stratejik hamlelerine borçlu olduklarını bilmiyorlar.

Beklenmedik ittifakın dersleri

Tarih, beklenmedik aktörlerin birbirlerinin kaderini nasıl şekillendirdiğinin en çarpıcı örneklerinden birini bu hilal ve haç arasındaki stratejik dengede sergiliyor. Osmanlı İmparatorluğu, kendi çıkarları peşinde koşarken, Protestan hareketin hayatta kalması için gereken stratejik alanı yarattı. Katolik monarşinin Avrupa üzerindeki mutlak hâkimiyetini kırdı. Farkında olmadan, bugün dünya genelinde 900 milyon insanın inancının temelini oluşturan bir süreci tetikledi.

Bu, dinler arası bir iş birliği elbette değildi. Tam tersine, her iki taraf da diğerini düşman olarak görüyordu. Ama jeopolitik çıkarlar, dini düşmanlıklardan daha ağır bastı. Belki de tarihin bize öğrettiği en önemli ders şu: İttifaklar bazen en umulmadık yerlerde kurulur. Bir hareketin hayatta kalması, bazen ona en uzak görünen aktörlerin stratejik hamlelerine bağlı olabilir.

Modern Evangelistlerin bunu bilip bilmemesi, tarihsel gerçeği değiştirmez. Onların varoluş koşulları, on altıncı yüzyılın Türk seferlerine ve bu seferlerin yarattığı jeopolitik kırılmalara dayanıyor. Hilal, farkında olmadan, haçın hayatta kalmasını sağladı. Ve bu beklenmedik ittifak, modern dünyanın en etkili dini hareketlerinden birinin doğmasına zemin hazırladı. Tarih, gerçekten de en iyi romanlardan daha ilginç hikâyeler yazıyor.