Ezber bozan ittifak: Türkiye-Afrika hattında yeni bir çağ

Yirminci yüzyıl boyunca uluslararası ilişkiler literatüründe ve küresel güç dengelerinde Afrika kıtası, ekseriyetle büyük güçlerin jeopolitik nüfuz mücadelelerinin, tek taraflı kaynak aktarımlarının ve paternalist “yardım” söylemlerinin nesnesi konumuna indirgendi. Sömürgecilik sonrası dönemde dahi kıtaya dayatılan ekonomik reçeteler ve asimetrik ilişkiler ağı, Afrika halklarının kendi kaderini tayin etme ve kendi kalkınma modellerini üretme arzusunu uzun yıllar boyunca gölgede bıraktı.

Ancak yirmi birinci yüzyılın ilk çeyreğini geride bırakırken, küresel nizamın ağırlık merkezleri doğuya ve güneye doğru kayıyor, uluslararası ilişkilerde hiyerarşik yapıların yerini çok merkezli ve karşılıklı bağımlılığa dayalı yeni modeller alıyor. Bu köklü kırılma sürecinin en dikkate değer, vizyoner ve takdiri hak eden başarı hikâyelerinden biri ise hiç şüphesiz Türkiye ile Afrika kıtası arasında inşa edilen stratejik, çok boyutlu ve dönüşüm odaklı ortaklık modeli.

En güncel dış ticaret verilerinin de açıkça ortaya koyduğu üzere, Türkiye'nin Afrika ülkelerine ihracatının yılın ilk yedi aylık periyodunda çift haneli bir artış göstererek 13,3 milyar dolara ulaşması, basit bir konjonktürel ticaret başarısı olarak açıklanamaz. Bu tablo; sabırla, kurumsal bir iradeyle, insani hassasiyetlerle ve stratejik akılla örülen çeyrek asırlık kapsamlı bir vizyonun sahadaki doğrudan meyvesi. Mısır’dan Güney Afrika’ya, Nijerya’dan Sahel coğrafyasına uzanan bu yükseliş, Türkiye ile Afrika arasındaki bağların klasik bir alıcı-satıcı ilişkisi olmanın çok ötesine geçtiğini; yerel kalkınmayı, eşitliği ve ortak refahı hedefleyen devrim niteliğinde bir zihniyet değişimini temsil ettiğini gösteriyor.

İnsani diplomasiden stratejik kurumsallaşmaya

Türkiye’nin modern Afrika politikası, 1998 tarihli “Afrika’ya Açılım Eylem Planı” ile filizlenen ve 2005 yılının Türkiye’de “Afrika Yılı” ilan edilmesiyle ivme kazanan köklü bir stratejik dönüşümün ürünü. Türkiye’nin 2008 yılında Afrika Birliği tarafından “Stratejik Ortak” ilan edilmesi, bu ilişkinin geçici bir heves değil, uzun vadeli bir devlet politikası olduğunu tescillemişti.

Bu sürecin en ayırt edici niteliği, Türkiye’nin kıtaya yaklaşımında sergilediği samimi ahlaki ve insani duruş. Türkiye, Afrika’ya hiçbir zaman sömürgeci bir geçmişin bagajıyla veya kibirli bir öğreticilik edasıyla yaklaşmadı. Aksine, “Afrikalı sorunlara Afrikalı çözümler” ilkesini samimiyetle benimsedi; kıtanın zenginliklerini sömürmek yerine kıtayla birlikte büyümeyi, kıtanın egemenliğine ve kültürel kodlarına tam saygı duymayı temel prensip edindi.

Bu felsefi yaklaşım, zaman içinde sahada muazzam bir kurumsal ağ ile tahkim edildi. 2000’li yılların başında kıtada yalnızca 12 olan Türkiye büyükelçiliği sayısı bugün 44’e yükseldi. Bu ağ, Türkiye’yi kıtada en yaygın diplomatik temsile sahip ilk ülkelerden biri konumuna taşıdı. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), kıtanın dört bir yanında yerel üretimi, sağlık altyapısını ve mesleki eğitimi destekleyen yüzlerce sürdürülebilir kalkınma projesine imza attı. Yunus Emre Enstitüleri kültürel bağı güçlendirirken, Türkiye Maarif Vakfı okulları ve her yıl binlerce Afrikalı gence kapılarını açan Türkiye Bursları, kıtanın geleceğini inşa edecek nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine doğrudan katkı sunuyor. Bu insani ve diplomatik zemin, Türkiye ile Afrika arasındaki güven sermayesini en üst seviyeye taşıdı, ekonomik ve ticari atılımların üzerine inşa edileceği sarsılmaz bir temel oluşturdu.

Lojistik, müteahhitlik ve ticari diplomasi

Kıtaya yönelik ihracatın 13,3 milyar dolar bandını aşarak rekor kırmasında, Türkiye’nin sahada senkronize bir şekilde işlettiği üç ana stratejik sütun belirleyici rol oynuyor. İlk olarak, Türk Hava Yolları’nın kıta genelinde 60’tan fazla destinasyona doğrudan sefer düzenlemesi, bir ulaşım başarısından ziyade Afrika’yı küresel pazarlarla ve Türkiye ile entegre eden devasa bir lojistik köprü niteliği taşıyor. Afrikalı iş insanlarının İstanbul üzerinden dünyaya bağlanması ve Türk ihracatçısının numunesini ve nihai ürününü en ücra pazarlara dahi günler içinde ulaştırabilmesi, ticari akışa eşi görülmemiş bir hız ve dinamizm kazandırdı. Deniz yolu konteyner hatlarının çeşitlenmesi de maliyet ve tedarik güvenliği avantajını beraberinde getirdi.

İkinci olarak, Türk müteahhitlik firmaları Senegal’den Somali’ye, Ruanda’dan Cezayir’e kadar kıtanın çehresini değiştiren dev projelere imza atıyorlar. Havalimanları, uluslararası kongre merkezleri, modern stadyumlar, enerji nakil hatları, demiryolları ve liman projeleri kıtanın altyapı açığını kapatmakla kalmıyor, Türkiye’den demir-çelik, çimento, elektrik-elektronik, makine ve yapı kimyasalları gibi katma değerli ürünlerin ihracatını doğrudan besleyen organik bir mekanizma üretiyor. Türk şirketleri gittikleri yerde yerel iş gücünü istihdam etmekte ve teknoloji transferi sağlayarak kalıcı bir ekosistem kuruyorlar.

Üçüncü olarak, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) bünyesindeki Türkiye-Afrika İş Konseyleri koordinasyonunda yürütülen ticari diplomasi; kamu ile özel sektörün tek bir vücut hâlinde hareket etmesini sağlıyor. Düzenlenen ikili iş forumları, sektörel alım heyetleri ve işletmeler arası doğrudan görüşmeler, geleneksel bürokratik engelleri aşarak ticaretin doğrudan aktörlerini bir araya getiriyor.

İhracat dinamikleri ve bölgesel çeşitlilik

Kıtadaki ekonomik başarının bir diğer dikkat çekici boyutu, ihracatın tek bir coğrafi bölgeye sıkışıp kalmaması; Kuzey, Batı, Güney ve Sahra Altı Afrika’da dengeli bir büyüme trendi yakalamış olması. Ülke bazındaki performanslar incelendiğinde, kıtanın kilit pazarlarındaki güçlü artış açıkça görülüyor.

Türkiye'nin kıtada en büyük ihracat pazarlarından biri olan Mısır'a dış satım, yılın ilk 7 ayında yüzde 26,1'lik bir artış kaydederek 2,3 milyar doların üzerine çıktı. Bu performans kimya, sanayi girdileri, Organize Sanayi Bölgesi yatırımları ve COMESA pazarına erişim gibi alanlarla besleniyor. Kuzey Afrika'nın diğer kritik pazarı Fas'ta ise ihracat 7 aylık dönemde yüzde 11,7 artışla 2,43 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmiş olup otomotiv yan sanayi, tekstil, makine ve çelik sektörleri öne çıktı.

Libya pazarında ihracat yılın ilk 7 ayında yüzde 2,3 artışla 1,59 milyar dolara ulaşırken, enerji, altyapı, müteahhitlik, gıda ve sağlık ürünleri temel itici güç oldu. Tunus’a yapılan ihracat ise 7 aylık dönemde yüzde 9,9 yükselişle 720 milyon doları aşmış; tekstil, teknoloji, kimya ve otomotiv yan sanayi ürünleri belirleyici rol oynadı. Kıtanın en gelişmiş sanayi altyapısına ev sahipliği yapan Güney Afrika Cumhuriyeti'ne yapılan ihracat, 7 aylık periyotta yüzde 31,3 oranında güçlü bir artış göstererek 479 milyon dolara ulaştı. Bu pazarda klasik tüketim ürünleri yerine yüksek teknolojili ekipman, makine, elektronik ve yenilenebilir enerji çözümleri odak noktası oldu.

Devasa nüfusuyla Batı Afrika'nın ekonomik lokomotifi olan Nijerya'ya yapılan dış satım, ilk 7 ayda yüzde 52,1 gibi dikkat çekici bir sıçrama yaparak 453,2 milyon dolar seviyesine yükseldi. Bu başarıda gıda işleme makineleri, sanayi teçhizatı ve inşaat malzemeleri tedariki başı çekti. Sahel kuşağında yer alan Nijer'e yapılan ihracat ise 7 aylık dönemde yüzde 8 artışla 302 milyon doları geride bıraktı, tarım makineleri, sulama sistemleri, madencilik ve gıda güvenliği projeleri ticarete ivme kazandırdı.

“Mal satma” sığlığından “birlikte üretme” paradigmasına

Klasik ticaret teorileri, gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerin az gelişmiş pazarlara sadece nihai mamul satmasını ve ham madde çekmesini öngörür. Ancak Türkiye'nin Afrika stratejisindeki en devrimci dönüşüm, geleneksel ihracatçılık refleksini terk ederek “birlikte üretme ve yerinde değer yaratma” anlayışına geçiş yapması.

Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Bölgesi (AfCFTA), 1,3 milyar nüfusu ve trilyonlarca dolarlık pazar potansiyeliyle kıta içi sınırları ve gümrük duvarlarını kaldırıyor. Türkiye’nin bu dönüşüme cevabı ise her bölgenin dinamiklerine göre şekillendirilmiş terzi usulü özel stratejiler geliştirmek oldu.

Süveyş Kanalı Ekonomik Bölgesi’nde kurulan ve planlanan Türk Organize Sanayi Bölgeleri, Türk yatırımcısına Mısır iç pazarıyla sınırlı kalmayarak Mısır'ın üyesi olduğu Doğu ve Güney Afrika Ortak Pazarı (COMESA) gibi serbest ticaret mekanizmaları sayesinde kıtanın derinliklerine gümrüksüz erişim imkanı tanıdı. Bu model, Türkiye'de üretip satmak yerine Afrika'da Afrikalı ortakla üretip tüm kıtaya ihraç etme mantığına dayanıyor. Tüketim mallarından ziyade kıtanın en gelişmiş sanayi üssü olan Güney Afrika’ya yüksek teknolojili ekipman, yenilenebilir enerji altyapısı ve ileri mühendislik çözümleri sunulması; Türkiye’nin ticari bir tedarikçi olmanın ötesinde, ileri teknoloji ortağı olduğunu tescilliyor.

Döviz darboğazı ve kur dalgalanmaları yaşayan Nijerya ve Batı Afrika ülkelerinde; yerel para birimleriyle ticaret, takas (barter) mekanizmaları ve esnek finansman modelleri geliştiriliyor. Türkiye, doğrudan tüketim maddesi satmak yerine, Afrika'nın tarımsal ürünlerini işleyebileceği gıda işleme makineleri ve sanayi tezgâhları ihraç ederek kıtanın kendi sanayileşme hamlesine omuz veriyor.

Nijer başta olmak üzere güvenlik riskleriyle mücadele eden Sahel kuşağında Türkiye; tarımsal sulama, gıda güvenliği, enerji ve madencilik projeleriyle yerel halkın refahını artırmayı, böylece istikrarsızlığın kök nedenlerini ortadan kaldırmayı hedefliyor.

Adil bir dünya için yeni bir ortaklık modeli

Türkiye-Afrika ilişkileri, yirmi birinci yüzyılın küresel düzenine sunulmuş çok kıymetli bir birlikte var olma ve birlikte kazanma manifestosu. Batılı güçlerin geçmişten kalan şartlı yardım politikalarına, siyasi vesayet baskılarına veya kıtayı sadece bir hammadde deposu olarak gören tek taraflı yaklaşımlara karşı Türkiye; karşılıklı saygıya, şeffaflığa, yerel istihdama ve eşit paylaşıma dayalı üçüncü ve ahlaki bir yol açtı.

Ulaşılan 13,3 milyar dolarlık yedi aylık ihracat performansı, bir nihai hedef değil; 50 milyar dolarlık ticaret hacmi hedefine giden yolda sağlam bir basamak. Savunma sanayiinden tarımsal teknolojiye, sağlıktan altyapıya ve dijital dönüşüme kadar genişleyen bu ortaklık, yalnızca ekonomik rakamları büyütmekle kalmıyor; küresel sistemde daha adil, dengeli ve çok kutuplu bir nizamın inşasına öncülük ediyor. Türkiye ve Afrika, birbirlerinin potansiyeline inanarak yürüdükleri bu yolda, geleceğin küresel refah eksenini birlikte inşa etmeye devam edecek.