Avrupa yapay zekâ savaşlarında da mı kaybediyor?

Yapay zekâ, insanlık tarihinin gördüğü en radikal kırılma noktalarından biri olarak, Sanayi Devrimi’nden bu yana gelen tüm ekonomik ve toplumsal paradigmaları kökten sarsıyor. Tarihsel seyrine bakıldığında bu teknolojik dönüşüm, laboratuvarlarda doğan masum birer kod dizisi veya mühendislik başarısı olmadı, her dönemde büyük güçlerin (hâkimiyet, sermaye ve jeopolitik üstünlük) kavgasının ana sahası niteliğini taşıdı. Buhar gücünün ilk defa İngiltere'de fabrikaların çarklarını döndürmesiyle başlayan mekanize çağ, elektrik enerjisinin küresel bir şebekeye dönüşmesi ve nihayetinde yirminci yüzyılın son çeyreğinde silikon vadilerinde doğan internet ve dijitalleşme devrimi, hep aynı kuralı işletti. Teknolojiyi ilk üreten, kuralları yazar; geriden gelenler ise ya bu kurallara boyun eğmek ya da dışlanma riskiyle yüzleşmek zorunda kalır.

Bugün içine girdiğimiz yapay zekâ çağında da bu kural değişmedi, aksine oyunun sertliği ve tarafların oluşturduğu riskler katlanarak arttı. Bir zamanlar matbaanın, ardından buharın ve kitle üretiminin merkezinde yer alan Eski Dünya, yani Avrupa, dijital devrimde olduğu gibi yapay zekâ çağında da bir tür “gecikmişlik sendromu” ile malûl. Avrupa Merkez Bankası Başkanı Christine Lagarde’ın Viyana’da yaptığı tarihî uyarılar, kıtanın karşı karşıya olduğu yapısal çıkmazı en çıplak hâliyle gözler önüne seriyor. Peki gerçekten de Avrupa, asrın en büyük ekonomik ve teknolojik savaşında kaybeden taraf mı oluyor? Bu sorunun cevabını aramak, bugünün bilanço defterlerini okumanın yanında tarihsel tecrübeleri ve önümüzdeki dönemin acı gerçeklerini masaya yatırmakla mümkün.

Teknolojinin hegemonya araçları

Tarih boyunca hiçbir büyük teknolojik devrim tarafsız kalmadı ya da kalamadı. 19. yüzyıldaki demir yolu ve kömür hamleleri nasıl İngiliz İmparatorluğu’na küresel bir ticaret üstünlüğü kazandırdıysa, 20. yüzyılın sonlarındaki bilgi teknolojileri devrimi de ABD’yi küresel ekonomi tablosunun tepesine yerleştirmişti. İnternet protokolleri, arama motorları, sosyal medya ağları ve bulut bilişim altyapıları hep Amerikan merkezli bir ekosistemde doğmuş, büyümüş ve dünyaya ihraç edilmişti. Bu süreçte Avrupa, tüketici pazarı olarak bu yenilikleri kucaklamış olsa da kurucu akıl ve altyapı sağlayıcısı olma vasfını yavaş yavaş kaybetmişti.

Yapay zekâ evrimi de benzer kümülatif hat üzerinde ilerliyor. İlk teorik temelleri Alan Turing’in makinelerin düşünebileceği fikrine kadar uzanan yapay zekâ, onlarca yıl boyunca akademik bir merak unsuru veya kısıtlı algoritmik çalışmalar olarak kalmıştı. Ne zaman ki devasa veri havuzları (big data) toplandı ve grafik işlem birimleri (GPU) bu verileri işleyebilecek kapasiteye ulaştı, yapay zekâ teoriden pratiğe, fütürizmden ise acımasız bir pazar rekabetine dönüştü. Bugün gelinen noktada yapay zekâ ekosisteminin iki dev aktörü bulunuyor. Amerika Birleşik Devletleri ve Çin. Küresel model üretim kapasitesine bakıldığında uçurumun boyutu netleşiyor. Yalnızca geçtiğimiz yıl ABD 59 önemli yapay zekâ modeli üretirken, Çin 35 modelle bu yarışı takip etmişti. Buna karşılık Avrupa’nın dev ekonomileri olan Fransa ve İngiltere (İngiltere'nin AB dışı konumu ayrı bir parantez olsa da kıtasal coğrafya adına) sadece birer model üretebildiler. Hesaplama gücünün kalbi olan veri merkezleri açısından da tablo Avrupa aleyhine korkutucu. Küresel yapay zekâ hesaplama kapasitesinin %75’i ABD’de barınırken, tüm Avrupa kıtasının payına düşen oran %5. Bu rakamlar, Avrupa’nın sadece geride kaldığından ziyade kendi dijital kaderini yazma yeteneğinden hızla uzaklaştığını gösteriyor. 

Zor bir seçim ve statik bağımlılık

Christine Lagarde’ın Viyana’daki ses getiren konuşmasında vurguladığı gibi, Avrupa bugün tarihin en keskin kavşaklarından birinde “garip ve zor bir seçim” ile baş başa. Kıta ya verilerini koruyamayacağı endişesiyle yapay zekâyı benimsemeyi geride tutacak ve küresel büyüme dalgasından tamamen mahrum kalacak ya da bu teknolojiyi hızla benimseyip dışarıya yüksek derecede bağımlı hâle gelecek ve ekonomisini kendi insani değerlerine göre organize etme özgürlüğünü tehlikeye atacak.

Bugün Avrupa'daki şirketler yapay zekâ teknolojilerine milyarlarca euro akıtıyorlar ancak bu yatırımların ezici bir çoğunluğu yerli teknolojilerin geliştirilmesine değil, ABD merkezli dış araçların lisanslanmasına gidiyor. Bu durum, Avrupa ekonomisini dışarıdan gelebilecek herhangi bir politik kısıtlamaya veya erişim kesintisine karşı korumasız bırakıyor. Lagarde’ın haklı olarak dikkat çektiği üzere, önümüzdeki birkaç yıl içinde yapay zekâ modelleri hayatın her alanını doğrudan yönetecek mekanizmaların merkezine yerleşecek. Sınır kapılarında malları tarayacak, hangi vergi beyannamelerinin denetleneceğine karar verecek, tren seferlerini sevk ve idare edecek. Hastanelerdeki hastaların durumunu izleyecek ve bankacılık sistemindeki trilyonlarca liralık ödemeleri saniyeler içinde onaylayacak.

Böyle bir ekosistemde, dışarıdan temin edilen yapay zekâ teknolojilerine olan bağımlılık, herhangi bir ticaret ortağına tarihte eşi benzeri görülmemiş bir siyasi ve ekonomik kaldıraç gücü verecek. Amerika veya Çin gibi aktörlerin, siyasi anlaşmazlıklar veya ticari çıkarlar doğrultusunda bu modellere erişimi kısıtlaması ya da kullanım şartlarını tek taraflı değiştirmesi, Avrupa’nın tüm sektörlerini aynı anda felç edebilecek yıkıcı bir etkiye sahip. Transatlantik ilişkilerde son dönemde yaşanan gümrük vergisi gerilimleri, Washington yönetiminin Avrupalı müttefiklerine yönelik baskıları ve jeopolitik anlaşmazlıklar göz önüne alındığında, bu senaryo teorik bir ihtimalden çok kapıdaki somut bir tehdit.

Sermaye, veri merkezleri, finansal kırılganlıklar ve tarihî yol ayrımı

Avrupa’nın yapay zekâ savaşlarındaki zafiyeti yazılım ve model üretimiyle sınırlı kalmıyor. Bu teknolojinin fiziksel omurgasını oluşturan altyapıda da kendini gösteriyor. Kıta, kendi iç talebini karşılamaktan fersah fersah uzakta. Mevcut eğilimler devam ettiği takdirde, Avrupa’nın veri merkezi kapasitesi açığı önümüzdeki on yıl içinde altı kattan fazla artacak. Dijital altyapının bu denli yetersiz kalması, kıtayı yabancı bulut sağlayıcılarına ve veri merkezlerine mahkûm ediyor.

Dahası, bu durum finansal piyasalara da derin yaralar açıyor. ABD’li teknoloji devlerinin devasa yatırım ihtiyaçları o kadar büyüktür ki bu şirketler finansmanlarının bir kısmını Avrupa piyasalarından borçlanarak karşılıyor. Bu durum, Avrupa’daki diğer yerli girişimleri ve sanayi kollarını borç piyasasında dışlıyor ve sermaye maliyetlerini herkes için artırıyor. Öte yandan, Avrupalı emeklilik fonlarının ve tasarruf sahiplerinin varlıklarının büyük bir kısmı ABD teknoloji hisselerine yoğun bir şekilde yatırılıyor. Bu da Wall Street’te yaşanabilecek olası bir yapay zekâ veya teknoloji düzeltmesinin doğrudan Avrupalı vatandaşların birikimlerini ve emeklilik sigortalarını eritmesi anlamına geliyor.

Tüm bu karamsar tabloya rağmen Christine Lagarde; Avrupa’nın tamamen havlu atmadığını, ancak acilen stratejik bir rota düzeltmesine gitmesi gerektiğini savunuyor. Avrupa’nın OpenAI veya benzeri devasa öncü modellerde Silikon Vadisi ile birebir yarışması şu aşamada zor görünse de kıtanın elinde güçlü kozlar bulunuyor. Lagarde’a göre çözüm, kıtanın çoğu endüstriyel görevi yerine getirebilecek, yerel veri merkezlerinden çalıştırılabilecek ve Avrupa’nın kendi değerleriyle uyumlu “yeterince iyi” yapay zekâ modellerini hızla üretmesinden geçiyor.

Avrupa; otomotiv (Manufacturing-X, Catena-X gibi projeler), sağlık (Avrupa Sağlık Veri Alanı) ve kamu yönetimi gibi alanlarda muazzam anonim veri setlerine ve evrensel kamu hizmeti altyapılarına sahip. Eğer kıta, bu verileri dışarıya bağımlı teknoloji yığınları altında sömürtmek yerine kendi yerel yığınlarında işleyebilir ve yeterli veri merkezi kapasitesini inşa edebilirse, dışarıdan gelebilecek “bağlantının kopması” tehdidini büyük ölçüde etkisiz hâle getirebilir.

Yapay zekânın Avrupa tarafından hızlı ve doğru bir şekilde benimsenmesi, güvenlik meselesinin ötesinde ekonomik can suyu niteliğinde. Yapay zekânın entegrasyonu, ekonomik performansın en temel göstergesi olan verimlilik seviyesini önümüzdeki on yıl içinde %4’e kadar artırabilir. Bu oran, borç kriziyle boğuşan ve yaşlanan nüfusu nedeniyle büyüme modelleri aşınan Avrupa kamu maliyesi için devrim niteliğinde dönüştürücü bir etki yaratacak.

Model üretimindeki gerilik, yetersiz veri merkezi altyapısı, Amerikan ve Çin teknoloji devlerine olan yapısal bağımlılık, Avrupa’yı küresel oyunun kurallarını koyan değil, kurallara uymak zorunda kalan bir “uydu pazar” konumuna itiyor. Eğer Avrupa Birliği liderleri, bürokratik engelleri ve parçalı düzenlemeleri bir kenara bırakıp ortak sermaye piyasalarını entegre edemezse, enerji maliyetlerini rekabetçi seviyelere çekemezse ve kendi egemen veri merkezleri ile yeterince iyi yapay zekâ modellerini acilen hayata geçiremezse, gelecek yüzyılın ekonomik ve siyasi haritasında silinme tehlikesiyle yüzleşecek. Yapay zekâ, Avrupa için ya ekonomik bir Rönesans’ın ya da tarihin en büyük bağımlılık trajedisinin adı olacak. Karar, Viyana’daki uyarılardan ders alıp almamaya bağlı olarak çok yakında verilecek.