Ru Ceylan: “Amacımız, insanın iç mimarisini görünür kılmak”

⁠“Inside Humanity”, insan zihninin görünmeyen katmanlarını teknolojiyle somutlaştırıyor. Nörobilim ve dijital sanatı aynı düzlemde buluşturma fikrinin tohumları ilk olarak nasıl atıldı?

Aslında bu fikir nörobilimle değil, insanı anlama merakıyla başladı. Yıllardır sanat üretirken hep aynı soruya geri dönüyordum: Bir insanı insan yapan şey nedir? Bir tabloya baktığımızda sonucu görüyoruz ama o sonucun arkasındaki düşünceyi, hafızayı, duyguyu ve zihinsel süreçleri göremiyoruz.

Daha sonra yürüttüğümüz NeuroSanatKod araştırmalarıyla sanatın insan üzerindeki etkilerini EEG verileri üzerinden incelemeye başladık. O noktada şunu fark ettim; beyin verileri benim için teknik bir çıktı değil, insanın görünmeyen hikâyesinin izleriydi.

“Inside Humanity” tam olarak bu farkındalıktan doğdu. Nörobilim, veri ve sanatı bir araya getirme amacımız; teknolojiyi göstermek değil, insanın iç mimarisini görünür hâle getirmekti. Bu nedenle projeyi bir sanat sergisinden çok, insan deneyimini araştıran disiplinlerarası bir platform olarak görüyorum.

“İnsan anlamı üretiyor, teknoloji ise o anlamın görünmeyen katmanlarını görünür kılıyor”

⁠“Neural Echo” bölümünde canlı müzik ve resim, anlık EEG verileriyle dijitale dönüşüyor. Bu "eş zamanlı" üretim sürecinde, insan bilinci ile algoritmanın rol dağılımını nasıl tanımlarsınız?

"Neural Echo"da merkezde algoritma değil, insan var. Algoritma, burada yaratıcı özne değil; görünmeyeni görünür hâle getiren bir çevirmen gibi çalışıyor. Performans sırasında müzisyen ve ressam olarak bizler duyguyu, sezgiyi, hafızayı ve yaratıcı kararı üretiyoruz. EEG sistemleri ise bu süreçlerin nörofizyolojik izlerini kaydediyor. Ardından algoritmalar bu verileri görsel bir dile dönüştürüyor. Bu nedenle ben bunu insan ve makine iş birliği olarak tanımlıyorum.

İnsan anlamı üretiyor, teknoloji ise o anlamın görünmeyen katmanlarını görünür kılıyor. Bence geleceğin en önemli sorularından biri de bu olacak: Yapay zekâ insanın yerine ne yapacak değil, insanın görünmeyen potansiyellerini nasıl görünür hâle getirecek?

“Benim hayalim yaşayan bir bilinç arşivi oluşturmak”

Türkiye'nin ilk yaratıcı bilinç arşivi olan “The Neural Dramaturgy Archive” projesini başlattınız. Bu arşivi gelecekte farklı disiplinlerle de genişleterek nasıl konumlandırmayı hedefliyorsunuz?

"The Neural Dramaturgy Archive"ı yalnızca oyunculuk araştırması olarak görmüyorum. Bu aslında yaratıcı zihinlerin çalışma biçimlerini anlamaya yönelik uzun soluklu bir arşiv projesi.

Bugün oyuncularla başladık. Çünkü karakter yaratımı son derece kompleks bir zihinsel süreç içeriyor. Ancak gelecekte bu yapıyı müzisyenlere, yazarlara, yönetmenlere, bilim insanlarına, girişimcilere, sporculara ve farklı yaratıcı disiplinlere taşımayı hedefliyoruz.

Benim hayalim dünyanın farklı alanlarından insanların düşünme biçimlerini, yaratıcılık modellerini ve zihinsel mimarilerini belgeleyen yaşayan bir bilinç arşivi oluşturmak. Çünkü gelecekte en değerli bilgi, insanların ne ürettiği değil; nasıl düşündüğü olacak.

“İlgilendiğimiz şey rakamlar değil, rakamların arkasındaki insan hikâyesi”

⁠İnsanların beyin dalgalarını estetik bir forma dönüştürürken, bilimsel verinin soğuk nesnelliği ile sanatın sıcak öznelliği arasındaki dengeyi kurarken en çok zorlandığınız nokta ne oldu?

En büyük zorluk, veriyi bir dekorasyon unsuruna dönüştürmemekti. Bilimsel veri kendi başına çok değerli ama aynı zamanda oldukça teknik. Sanat ise duygusal ve öznel bir alan. Eğer veriyi olduğu gibi bırakırsanız izleyiciyle bağ kurmak zorlaşıyor; aşırı sanatsallaştırırsanız da verinin anlamını kaybetme riski doğuyor.

Biz bu dengeyi şu soruyla kurmaya çalıştık: "Bu veri bize insan hakkında ne söylüyor?" Çünkü ilgilendiğimiz şey rakamlar değil, rakamların arkasındaki insan hikâyesi. Bu nedenle eserlerde veriyi merkeze değil, insanı merkeze koyduk. Veri bizim için amaç değil, insanı anlamaya yardımcı olan bir araç.

“Sürekli birbirimizi etkileyen görünmez ağların içindeyiz”

⁠“Human Network” enstalasyonunda bireysel bilinçten "kolektif hafızaya" uzanan bir deneyim sunuyorsunuz. Ziyaretçiler bu ağın bir parçası olduklarında kendi zihinlerine dair nasıl bir farkındalıkla alandan ayrılmalarını bekliyorsunuz?

"Human Network"ün çıkış noktası şu düşünceydi: Biz kendimizi bireysel varlıklar olarak görüyoruz ama aslında sürekli birbirimizi etkileyen görünmez ağların içindeyiz. Düşüncelerimiz, duygularımız, anılarımız ve deneyimlerimiz yalnızca bize ait değil. İçinde yaşadığımız toplumun, kültürün ve insan ilişkilerinin de bir parçası.

Bu bölümde ziyaretçilerin fark etmesini istediğim şey şu: İnsan zihni izole bir yapı değil. Hepimiz büyük bir insanlık ağının düğümleriyiz. Bir anı, bir fikir, bir duygu ya da bir hikâye bir insandan diğerine aktarılıyor ve zamanla kolektif hafızanın parçası hâline geliyor.

Bu nedenle sergiden çıkarken insanların sadece kendi zihinlerini değil, birbirleriyle olan görünmez bağlarını da düşünmelerini istiyorum. Çünkü “Inside Humanity”nin merkezindeki soru aslında şu: İnsan zihni nerede biter ve insanlık hafızası nerede başlar? Belki de ikisi sandığımız kadar ayrı değildi.