Op. Dr. Ahmet Kaplan: “Diyet ve egzersiz lipödemi ortadan kaldırmaz”

Lipödemi tıbbi açıdan nasıl tanımlıyorsunuz? Yağ dokusunun dağılımındaki bu bozukluk vücudun hangi bölgelerini etkiliyor? Hastalığın ortaya çıkmasında genetik ve hormonal faktörlerin rolü konusunda bugün ne biliyoruz? Ergenlik, gebelik veya menopoz gibi hormonal değişim dönemlerinde lipödemin başlaması ya da belirginleşmesi neden sık görülüyor?

Lipödem, yağ dokusunun kendisini etkileyen, kronik ve ilerleyici bir hastalıktır. Hastaların neredeyse tamamı kadındır. Yağ birikimi çoğunlukla kalça, uyluk ve bacaklarda görülür; bir kısım hastada kollar da tutulur. Eller ve ayaklar ise genellikle korunur. Bu nedenle bacaklar belirgin şekilde kalınlaşırken ayak bileği hizasında keskin bir sınır oluşabilir. Hastalık yalnızca görünümle ilgili değildir; etkilenen bölgelerde ağrı, dokunmaya karşı hassasiyet ve kolay morarma sık karşılaşılan şikâyetlerdir.

Hastalığın nedeni henüz tam olarak aydınlatılamamıştır. Bununla birlikte, hastaların önemli bir kısmında anne, teyze veya kız kardeşte benzer bir tablonun bulunması, genetik yatkınlığın belirleyici olduğunu göstermektedir. Hormonların rolü de dikkat çekicidir. Lipödemin neredeyse yalnızca kadınlarda görülmesi ve sıklıkla ergenlik, gebelik veya menopoz döneminde başlaması ya da belirginleşmesi bu açıdan anlamlıdır. Östrojen düzeyinin değiştiği bu dönemlerde, yatkınlığı olan kişilerde yağ dokusunun hastalık yönünde değişime uğradığı düşünülmektedir.

“Lipödem, tek bir uzmanlık alanının sınırları içinde değerlendirilebilecek bir hastalık değildir”

Toplumda lipödem çoğu zaman "kilo veremeyen bacaklar" ya da "inatçı yağlanma" şeklinde değerlendiriliyor. Peki bir kişinin sahip olduğu yağlanmanın lipödemden mi, obeziteden mi, lenfödemden mi kaynaklandığı nasıl anlaşılır? Bacaklarda orantısız yağ birikimi, ağrı, hassasiyet, kolay morarma, gün içinde şişlik ve ayakların genellikle etkilenmemesi gibi bulgular tanı açısından ne kadar belirleyici? Hastaların evde fark edebileceği hangi işaretler doktora başvurma açısından önem taşıyor?

Lipödem, obezite ve lenfödem sıklıkla birbiriyle karıştırılmaktadır; üstelik aynı kişide birden fazlası birlikte bulunabilir. Obezitede yağ dokusu vücuda daha dengeli dağılır, gövde de etkilenir ve genellikle ağrı eşlik etmez. Kilo kaybıyla birlikte vücudun tüm bölgelerinde incelme görülür. Lenfödemde ise şişlik çoğunlukla tek taraflıdır ve ayak sırtı ile parmakları da içine alır. Ayak parmağının üzerindeki derinin tutulamaması, yani Stemmer bulgusu, lenfödem lehine önemli bir işarettir. Lipödemde ise tutulum iki taraflı ve simetriktir, ayaklar korunur ve etkilenen bölgeler ağrılıdır.

Söz konusu belirtilerin hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. Ancak orantısız yağ birikimi, ağrı, kolay morarma, gün içinde artan şişlik ve ayakların korunması bir arada bulunduğunda lipödem güçlü bir olasılık olarak değerlendirilmelidir. Kişinin kendisinde fark edebileceği işaretler de bunlardır. Üst beden ile alt beden arasında belirgin bir beden farkı bulunması, diyetle üst bedenin incelmesine rağmen bacakların değişmemesi ve bacaklarda nedeni bilinmeyen morlukların oluşması durumunda bir hekime başvurulması önerilir.

Lipödemin tanısında kullanılan belirli bir kan testi veya görüntüleme yöntemi var mı, yoksa tanı daha çok klinik değerlendirmeyle mi konuluyor? Tanı sürecinde hangi uzmanlık alanlarının değerlendirmesi gerekebiliyor ve plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi bu sürecin neresinde yer alıyor? Uzun yıllar "fazla kilolu", "selülitli" veya "diyet yapmıyor" şeklinde değerlendirilen hastaların doğru tanıya ulaşmasının gecikmesi ne gibi sonuçlar doğurabiliyor?

Lipödemin tanısını doğrudan koyduran bir kan testi veya görüntüleme yöntemi bulunmamaktadır. Tanı, ayrıntılı bir hasta öyküsü ve dikkatli bir fizik muayene ile konulur. Laboratuvar ve görüntüleme tetkikleri daha çok benzer tabloları dışlamak amacıyla kullanılır. Bu kapsamda tiroit, böbrek ve karaciğer fonksiyonlarına bakılır; venöz sistemin değerlendirilmesi için doppler ultrason, lenfatik sistemden şüphelenildiğinde ise lenfosintigrafi gibi yöntemlerden yararlanılabilir.

Lipödem, tek bir uzmanlık alanının sınırları içinde değerlendirilebilecek bir hastalık değildir. Tanı ve tedavi sürecinde kalp ve damar cerrahisi, fiziksel tıp ve rehabilitasyon, endokrinoloji ve beslenme uzmanlarının değerlendirmesine ihtiyaç duyulabilir. Plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi ise hem tanı aşamasında hem de konservatif tedaviye yeterli yanıt alınamayan hastalarda cerrahi tedavinin planlanması ve uygulanmasında görev almaktadır.

Tanının gecikmesinin sonuçları oldukça ağırdır. Uzun yıllar boyunca yeterince özen göstermemekle suçlanan hastalarda ciddi bir psikolojik yük ve özgüven kaybı gözlemlenmekte, bazı hastalarda bu durum yeme bozukluklarına kadar ilerleyebilmektedir. Fiziksel açıdan ise hastalık ilerlemeye devam eder; doku sertleşir, eklemlere binen yük artar ve hareket kısıtlılığı gelişir. İleri evrelerde lenfatik sistemin de etkilenmesiyle tabloya lenfödem eklenebilir.

“Egzersiz olarak özellikle yüzme ve su içi hareketleri öneriyorum”

Lipödemli kişilerde diyet ve egzersizle vücut ağırlığı azalırken bazı bölgelerdeki yağ dokusunun dirençli kalabildiği söyleniyor. Bu durum fizyolojik olarak neden ortaya çıkıyor? Beslenme düzeni, fiziksel aktivite, kompresyon giysileri ve kilo kontrolünün hastalığın ilerlemesi veya şikâyetlerin azaltılması üzerindeki etkisi nedir? Bu konuda hastaların diyet ve egzersizle ilgili bilmesi gereken temel noktalar nelerdir?

Lipödemli bölgelerdeki yağ dokusu, vücudun diğer bölgelerindeki yağ dokusundan farklı davranır. Yağ hücreleri büyümüştür, dokuda kronik ve düşük dereceli bir iltihabi süreç bulunur, küçük damarların geçirgenliği artmıştır ve bağ dokusunda yapısal değişiklikler gelişmiştir. Bu nedenle vücut diyete genel olarak yanıt verse de etkilenen bölgeler direnç gösterir. Hastalar sıklıkla kilo verdikçe üst bedenlerinin inceldiğini, bacaklarındaki orantısızlığın ise daha belirgin hâle geldiğini ifade etmektedir.

Bununla birlikte, beslenme ve egzersizin önemsiz olduğu sonucuna varılmamalıdır. Kilo kontrolü sağlanamadığında lipödeme obezite eklenir ve hem şikâyetler hem de hastalığın seyri olumsuz etkilenir. İşlenmiş gıdalardan ve şekerden uzak, iltihabi süreci desteklemeyen dengeli bir beslenme düzeni önerilmektedir. Aşırı kısıtlayıcı diyetlerin ise uzun vadede fayda sağlamadığını vurgulamak gerekir. Egzersiz olarak özellikle yüzme ve su içi hareketleri öneriyorum; suyun basıncı bacaklar üzerinde doğal bir kompresyon etkisi oluşturmaktadır. Yürüyüş ve bisiklet de uygun seçeneklerdir. Kompresyon giysileri ve manuel lenf drenajı ise şişlik, ağrı ve ağırlık hissinin azaltılmasında belirgin fayda sağlar.

Hastalarımızın bilmesi gereken temel nokta şudur: Diyet ve egzersiz lipödemi ortadan kaldırmaz, ancak hastalığın kontrol altında tutulmasının temelini oluşturur. Beklenen sonucun alınamaması, hastanın iradesinden değil hastalığın doğasından kaynaklanmaktadır.

“Lipödem cerrahisinde amaç hastalıklı dokunun mümkün olduğunca uzaklaştırılmasıdır”

Plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi açısından baktığınızda, hangi aşamadaki ve hangi özelliklere sahip hastalar lipödem cerrahisi için değerlendirilebilir? Lipödem tedavisinde kullanılan liposuction teknikleri klasik estetik liposuctiondan nasıl ayrılıyor? Cerrahinin hastalar açısından hedefleri ve beklenen sonuçları neler? Cerrahiye karar verirken hastanın kilosu, hastalığın evresi, cilt ve bağ dokusunun durumu gibi hangi kriterleri göz önünde bulunduruyorsunuz?

Cerrahi tedavi, tanısı kesinleşmiş, belirli bir süre kompresyon, lenf drenajı ve egzersiz gibi konservatif yöntemleri düzenli olarak uygulamasına rağmen ağrı, şişlik ve hareket kısıtlılığı devam eden hastalarda değerlendirilir. Hastanın kilosunun bir süredir stabil olması, genel sağlık durumunun ameliyata uygun olması ve beklentilerinin gerçekçi olması da önem taşır. İleri derecede obezite bulunan hastalarda öncelikle kilo kontrolü hedeflenir; zira bu durumda cerrahinin sağlayacağı fayda azalmakta, riskler ise artmaktadır.

Lipödem cerrahisinde uygulanan liposuction, klasik estetik liposuction'dan amaç ve teknik bakımından ayrılır. Estetik liposuction'da sınırlı bölgelerde kontur düzeltmesi hedeflenirken, lipödem cerrahisinde amaç hastalıklı dokunun mümkün olduğunca uzaklaştırılmasıdır. Bu süreçte lenf damarlarının korunması temel ilkedir. Doku bol miktarda tümesan sıvı ile hazırlanır, lipödeme özgü liposuction teknikleri uygulanır ve kanüller lenf damarlarının seyrine paralel olarak hareket ettirilir. Alınması gereken doku miktarı fazla olduğundan, hasta güvenliği gözetilerek tedavi çoğunlukla birden fazla seansa bölünür.

Cerrahinin öncelikli hedefleri ağrı ve hassasiyetin azalması, şişlik ve morarmanın gerilemesi, hareket kabiliyetinin ve yaşam kalitesinin artmasıdır. Hastaların önemli bir kısmında kompresyon ihtiyacı da azalmaktadır. Vücut oranlarının düzelmesi önemli bir kazanım olmakla birlikte, tedavinin tek amacı değildir.

Cerrahi kararı verilirken hastalığın evresi ve tutulan bölgeler, vücut kitle indeksi ve kilo geçmişi, cilt esnekliği ve bağ dokusunun durumu ile eşlik eden venöz veya lenfatik sorunlar birlikte değerlendirilir. İleri evredeki ve cilt esnekliği azalmış hastalarda, liposuction sonrasında deri sarkması gelişebileceği ve ilerleyen dönemde germe ameliyatlarına ihtiyaç duyulabileceği ilk görüşmede hastayla açıkça paylaşılmalıdır.

“‘Tek seansta kesin çözüm’ gibi vaatlere karşı temkinli olunmalıdır”

Son yıllarda sosyal medyada lipödem konusunda ciddi bir farkındalık oluştu ve bununla birlikte hastalıkla ilgili pek çok farklı bilgi de yaygınlaştı. Bir cerrah olarak bu alanda hastaların size en sık hangi sorularla veya hangi düşüncelerle başvurduğunu görüyorsunuz? Hangi belirtilerde kişinin kendi kendine tanı koymak yerine hekime başvurması gerekir ve hastalar tedavi seçeneklerini değerlendirirken özellikle nelere dikkat etmeli?

Son yıllarda sosyal medyada oluşan farkındalığın önemli bir katkı sağladığını düşünüyorum. Uzun yıllar boyunca yaşadığı sorunun adını koyamayan birçok kadın, bu sayede ilk kez hekime başvurma cesaretini bulmuştur. Ancak bu süreç beraberinde ciddi bir bilgi kirliliğini de getirmiştir. Hastaların en sık yönelttiği sorular; kendilerinde gerçekten lipödem bulunup bulunmadığı, ameliyat sonrasında hastalığın tekrarlayıp tekrarlamayacağı, kaç seans gerekeceği ve ameliyat sonrasında kompresyon kullanımına devam edilip edilmeyeceğidir. Bazı hastaların ise her türlü bacak yağlanmasını lipödem olarak yorumladığını ya da cerrahiyi hızlı bir zayıflama yöntemi olarak gördüğünü gözlemliyoruz.

Hastaların kendi kendilerine tanı koymak yerine mutlaka bir hekime başvurması gerekir. Özellikle tek bacakta aniden başlayan şişlik, kızarıklık, ısı artışı veya baldır ağrısı gibi belirtiler varsa vakit kaybetmeden değerlendirme yapılmalıdır; bu belirtiler damar tıkanıklığı veya enfeksiyon gibi acil müdahale gerektiren durumlara işaret edebilir. Şişliğin ayak ve parmaklara uzanması, ciltte sertleşme veya renk değişikliği görülmesi de uzman değerlendirmesini gerektirir.

Tedavi seçenekleri değerlendirilirken tanının ayrıntılı bir muayeneyle konulmuş olmasına, cerrahın lipödem cerrahisi ve lenf koruyucu teknikler konusundaki deneyimine, işlemin tam donanımlı bir hastane ortamında gerçekleştirilmesine ve ameliyat sonrası takibin planlanmış olmasına dikkat edilmelidir. "Tek seansta kesin çözüm" gibi vaatlere karşı temkinli olunmalıdır. Doğru hastada uygulanan cerrahi, yaşam kalitesini belirgin biçimde artırmaktadır; ancak sağlıklı yaşam alışkanlıklarıyla desteklenmesi gereken bir tedavi sürecinin parçası olarak ele alınmalıdır.