Ölümün en güzel elbisesi: Sonbaharı başrole alan 5 başyapıt

Toprağın yazdan kalma son sıcaklığını göğe doğru bir buğu halinde saldığı, yaprakların yeşilden kızıla, altından toprağa döndüğü o kırılgan eşikte; doğa son bir nefesle en görkemli elbisesini giyer ve usulca veda eder. Albert Camus’nün “Sonbahar, her yaprağın bir çiçeğe dönüştüğü ikinci bir ilkbahardır” deyişi, tam da bu mevsimin barındırdığı tekinsiz güzelliği ve gizemli çelişkiyi fısıldar. Ölümün yaklaştığı an, neden evrenin en büyüleyici manzarasına dönüşür? Neden insan ruhu en çok bu sarı saatlerde içine çekilir, neden aşk en derin sızısını tam da ağaçlar soyunurken bırakır göğsümüze?

Sinema sanatı, zamanın akışını durduramamanın hüznünü en iyi sonbaharın o kehribar rengi, buğulu ve kırılgan ışığında yakalar. Güz, perdede yalnızca bir takvim yaprağı ya da meteorolojik bir geçiş dönemi değildir; kaybetmenin, kabullenişin, geç kalmışlığın ve ölümlülüğün en saf görsel şiiridir. Yönetmenler kamerayı kuru yaprakların hışırtısına, siste kaybolan siluetlere ve boyunlara dolanan yün atkılara çevirdiğinde, aslında insanın fanilikle kurduğu o kadim bağı anlatırlar.

Gümüş perdede rüzgârın uğultusunu, dökülen yaprakları ve insan kalbinin melankolisini ölümsüz birer başyapıta dönüştüren beş eşsiz anlatı, bizi güz mevsiminin labirentlerinde derin bir felsefi ve edebi yolculuğa çıkarıyor.

Autumn in New York (2000): Central Park’ın Amber Kubbesi ve Ölümlü Aşkın Trajedisi

Joan Chen’in yönettiği Autumn in New York, adının vadettiği coğrafi ve zamansal atmosferi bir arka plan olmaktan çıkarıp anlatının bizzat atan kalbi haline getirir. Film, New York’un o ikonik sonbaharını, özellikle de Central Park’ın göğe uzanan yaşlı ağaçlarının kızıla ve altın sarısına büründüğü günleri bir tuval gibi kullanır. Karşımızda çapkın, yaşlanmaktan ve bağlanmaktan korkan orta yaşlı bir restoran sahibi olan Will Keane ile hayat dolu fakat ölümcül bir kalp hastalığıyla yaşayan genç Charlotte Fielding’in imkânsız aşkı vardır.

Bu ilişki, İngiliz Romantik şairi John Keats’in Güz’e Ağıt şiirindeki o meşhur dizeyi akla getirir: “Sisler ve olgun meyveler mevsimi...” Keats, ölümünden hemen önce yazdığı bu şiirde nasıl doğanın en bereketli ve güzel anının aslında onun sonuna işaret ettiğini söylediyse, Autumn in New York da Charlotte’ın narin varlığını aynı metaforda eritir. Charlotte’ın boynundaki dökümlü atkılar, sararmış yaprakların göle düşüşü ve akşamüstü Manhattan gökdelenlerinin camlarına vuran bakır rengi güneş ışığı; aşkın zamana karşı verdiği nafile ama asil savaşı resmeder.

Güz mevsimi burada bir teselli değil, bilakis elden kayıp gitmekte olan gençliğin, tazeliğin ve kaçınılmaz vedanın acımasız bir tanığıdır. İki aşığın parktaki yaprak yığınları arasında yürürken paylaştıkları her tebessüm, kışın dondurucu soğuğunun yaklaşmakta olduğunu hatırlatan birer hüzün damlasına dönüşür. Film, aşkın ömrünün mevsimin kısalığıyla yarıştığı, sonbaharın hüznüyle mayalanmış modern bir trajedi sunar.

Dead Poets Society (1989): Welton’ın taş duvarlarında yankılanan kızıl isyan

Peter Weir’ın yönettiği sinema tarihinin bu anıtsal eseri, New England’ın erken sonbaharında, kırmızı tuğlalı, gotik kemerli ve sarmaşıklarla kaplı Welton Akademisi’nin görkemli ama boğucu avlusunda açılır. Filmde sonbahar; okulların açıldığı dönemle birlikte Amerikan edebiyatının ve Transandantalizm akımının en güçlü damarını temsil eder. Ralph Waldo Emerson’ın doğa felsefesi ve Henry David Thoreau’nun Walden gölü kıyısındaki o yalın, bilgece yalnızlığı; filmin nehir boylarında, puslu sabahlarında ve yaprak döken ormanlarında hayat bulur.

Edebiyat öğretmeni John Keating’in öğrencilerine fısıldadığı o meşhur “Carpe Diem” (Günü yakala) çağrısı, doğrudan sonbaharın sunduğu fanilik dersinden beslenir. Keating, genç öğrencilerini geçmiş yılların mezuniyet fotoğraflarına baktırırken, o siyah-beyaz fotoğraflardaki gençlerin şimdi toprak altında olduğunu ve aynı sonbahar yaprakları gibi çürüyüp gittiklerini hatırlatır. Gençliğin sınırsız gibi görünen zamanı, aslında dalından kopmak üzere olan bir yaprak kadar kırılgandır.

Genç öğrencilerin sonbahar rüzgârına karşı koştukları, gizli “Ölü Ozanlar Derneği” mağarasına doğru kuru dalları çıtırdatarak ilerledikleri her kare, Walt Whitman’ın dizeleriyle yoğrulmuş bir ölümsüzlük arayışıdır. Welton’ın soğuk taş duvarlarına inat, dışarıdaki doğanın kızıla bürünen yaprakları gençlerin içindeki isyan ateşini körükler. Filmde sonbahar; gençliğin henüz kışın dondurucu gerçekleriyle (toplumsal baskılar, katı kurallar, intihar ve trajedi) tamamen karşılaşmadığı, fakat yazın kaygısız çocukluğunu da ebediyen geride bıraktığı o eşsiz, sancılı ve şiirsel olgunlaşma evresini simgeler.

Late Autumn (Manchu, 2011): Sis, yağmur ve üç günlük yalnızlığın şiiri

Kore sinemasının usta yönetmenlerinden Kim Tae-yong’un imzasını taşıyan Late Autumn, sonbaharın parlak sarılarını ve romantik kızıllarını bir kenara iterek, mevsimin en kederli, en puslu ve en içe işleyen yüzünü perdeye yansıtır. Mekân olarak dünyanın en sisli ve yağmurlu şehirlerinden biri olan Seattle seçilmiştir. Cezaevinde yedi yıl geçirdikten sonra annesinin cenazesi için yalnızca yetmiş iki saatlik özel bir izinle dışarı çıkan Anna ile peşindeki alacaklılardan kaçan Güney Koreli bir göçmen olan Hoon’un yolları bir otobüs yolculuğunda kesişir.

Bu film, Japon estetiğinde ve felsefesinde merkezi bir yer tutan mono no aware kavramının sinemadaki en kusursuz tezahürlerinden biridir. Mono no aware, varlıkların geçiciliğine, şeylerin faniliğine duyulan derin, kırılgan ve zarif bir hüzün anlamına gelir. Tıpkı dökülen son yapraklar gibi, Anna’nın özgürlüğü ve bu iki yabancının birbirine tutunma çabası da sayılı saatlere bağlıdır.

Filmdeki renk paleti neredeyse monokromdur; solgun griler, ıslak kahverengiler, yağmurla yıkanmış asfaltlar ve camları buğulanan belediye otobüsleri atmosferi domine eder. Karakterlerin uzun trençkotları ve sessizlikleri, T.S. Eliot’ın Çorak Ülke ve Dört Kuartet şiirlerindeki o zamansız boşluğu ve varoluşsal yalnızlığı çağrıştırır. İki yaralı insanın, yaklaşan kışın dondurucu fırtınasından hemen önce, geç kalmış bir sonbahar ikindisinde birbirlerinde buldukları o kırılgan sığınak, sinemanın en dokunaklı veda sahnelerinden birine zemin hazırlar.

Autumn Sonata (Höstsonaten, 1978): Kuzey rüzgârları ve çıplaklaşan ruhların hesaplaşması

İsveçli usta Ingmar Bergman’ın sinema tarihine altın harflerle kazınan başyapıtı Autumn Sonata, sonbaharın melankolisini pastoral bir dinginlikle değil, insanın iç dünyasını darmadağın eden bir fırtına olarak ele alır. Dünyaca ünlü bir piyanist olan bencil anne Charlotte ile yıllardır görmediği, taşrada bir papazla evli olan kızı Eva’nın bir araya geldiği o fırtınalı Norveç sonbaharı; yıllarca bastırılmış nefretlerin, suçlulukların ve sevgisizliklerin volkanik bir patlamasına sahne olur.

Film, Rainer Maria Rilke’nin o ölümsüz Sonbahar Günü şiirindeki sarsıcı dizeleri adeta her karesinde yaşatır:

“Tanrım, mevsim tamamlandı. Yaz çok büyüktü... Şimdi evi olmayan, artık bir ev kuramaz. Şimdi yalnız olan, hep yalnız kalacaktır, Uykusuz gecelerde okuyacak, uzun mektuplar yazacak, Ve parkların caddelerinde huzursuzca dolanıp duracaktır, Yapraklar savrulurken rüzgârda...”

Bergman’ın kamerasında dışarıdaki doğa; yapraklarını tamamen dökmüş, çıplak, kuru ve sert dallarıyla rüzgârda sallanan acımasız bir manzaradır. Dışarıdaki bu soyunma hâli, evin içinde anne ve kızın ruhsal olarak birbirlerine karşı soyunmasına paralel ilerler. Frédéric Chopin’in 2 Numaralı La minör Prelüdü piyano tuşlarından dökülürken, karakterlerin yüzlerindeki kırışıklıklar ve gözlerindeki öfke, sonbaharın o kurşuni ışığında parlar. Burada sonbahar bir arınma değil; bütün yaprakların dökülmesiyle ağacın tüm kusurlarının, eğrilerinin ve yalnızlığının çırılçıplak ortaya çıkması gibi, insanın maskelerinden kurtulup kendi karanlık hakikatiyle yüzleştiği acımasız bir aynadır.

Over the Garden Wall (2014): Bilinmeyenin ormanında gotik bir güz masalı

Patrick McHale’in yarattığı on bölümlük bu animasyon harikası, sonbaharı bir arka planın ötesinde mitolojik ve edebi bir araf olarak inşa eder. Kırmızı koni şapkalı melankolik genç Wirt ile neşeli küçük kardeşi Greg’in "Bilinmeyen" (The Unknown) adı verilen karanlık ve tekinsiz bir ormanda kaybolmalarıyla başlayan hikâye; doğrudan Dante Alighieri’nin İlahi Komedya’sının o unutulmaz açılışına selam durur: “Hayat yolumuzun ortasında kendimi karanlık bir ormanda buldum, çünkü doğru yol kaybolmuştu.”

Dizi, 19. yüzyıl sonu Amerikan folk kültürünü, hasat festivallerini, balkabaklarını, kuru mısır tarlalarını ve terk edilmiş değirmenleri Gotik bir masal estetiğiyle harmanlar. Her bölümde hava biraz daha soğur, renk paleti canlı turunculardan çürüyen kahverengilere ve nihayetinde kışın dondurucu kar beyazına doğru evrilir. Ormanın efendisi olan “Canavar” (The Beast), umudunu kaybeden ruhları dökülen yaprakların altında yakalayıp onları birer Edelwood ağacına dönüştürür.

Bu yapıtta sonbahar; çocukluğun o sınırsız masumiyeti ile yetişkinliğin karanlık, korkutucu ve sorumluluk dolu dünyası arasındaki “liminal” -eşikte kalmış- alanı temsil eder. Nostaljik pirinç üflemeli çalgıların ve eski gramofon kayıtlarının eşlik ettiği bu güz yolculuğu; büyümenin, veda etmenin ve kaybolmanın yarattığı o tatlı-acı hissi izleyicinin ruhuna bir sonbahar sisi gibi bırakır.

Sinema perdesinde ve edebiyatın satır aralarında sonbahar, hiçbir vakit yalnızca takvimsel bir dönüşüm olarak kalmamıştır. O, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur romanında derin bir sezgiyle bahsettiği o “ne içindeyim zamanın ne de büsbütün dışında” hissini veren büyüleyici ve askıda kalmış bir ruh hâlidir. Yazın coşkulu vaatleri tükenmiş, kışın mutlak sessizliği henüz yeryüzünü örtmemiştir; insan tam da bu iki zıt uç arasında kendi kalbinin en dürüst atışlarını dinler.

İster New York’un sararmış yaprakları arasında ölüme meydan okuyan kırılgan bir aşkta, ister İsveç’in rüzgârlı gecelerinde birbirini hırpalayan bir anne-kızın dramında, isterse New England’ın taş sınıflarında yankılanan isyankâr bir şiirde olsun; güz mevsimi bize her sonun kendi içinde trajik bir asalet taşıdığını hatırlatır. Doğa bize son bir ihtişam sunarak yok oluşun bile ne kadar estetik olabileceğini gösterir. Çünkü insan ruhu, en çok veda etmeye hazırlandığı o kırılgan anlarda derinleşir ve bunu en iyi, daldan kopup rüzgârda son kez süzülürken altın gibi parlayan o yorgun yaprak bilir.