Türk futbolunu nasıl bir ekonomik risk bekliyor?

Geçtiğimiz günlerde, aralarında Merkez Hakem Kurulu (MHK) Başkanı Ferhat Gündoğdu ve Süper Lig’de son yılların en çok derbi yöneten hakemi Yasin Kol’un da bulunduğu bazı şüpheliler “Hakemler Dosyası” adı verilen soruşturma kapsamında tutuklandı. Şüphelilere resmî belgede sahtecilik, eziyet, güveni kötüye kullanma, kişisel verileri hukuka aykırı şekilde ele geçirme veya kaydetme, şike ve teşvik primi ile yasa dışı bahis faaliyetlerine ilişkin suçlamalar yöneltildi.

Tutuklamalardan sonra, geçmiş sezonlarda kazanılan kupaların ve şampiyonlukların gerçekten hak edilip edilmediği tartışmaları spor medyasında ve taraftarlar arasında gündeme geldi. Elbette şike ve teşvik primi iddialarının sportif etkilerinin önemi büyük ama mesele yalnızca geçmişte kimin kazandığı ya da kaybettiği değil. Bu tartışmalar, ne yazık ki yaşananların Türk futbolunun geleceği üzerinde yaratabileceği ekonomik etkilerin arka planda kalmasına yol açıyor. Türkiye’de yaşananlar profesyonel sporda yaşanan ne ilk ne de son olaylar olacak. Avrupa futbolunun geçmişi de benzer krizlerle dolu. Şike, teşvik primi ya da hakem atamalarına müdahale edilmesi futbolun sportif bütünlüğünün her an tehdit altında olduğunu gösteriyor. Ancak bu olayların ekonomik sonuçları en az sportif sonuçları kadar önemli. Hatta birkaç maçın ya da sezonun sonucunun etkilenmesiyle karşılaştırıldığında, toparlanmasının yıllarca sürmesi muhtemel değer kaybının öneminin daha büyük olduğu söylenebilir.

Profesyonel futbol yeşil sahanın sınırlarını aşalı çok oldu. Futbol, sahada yer alan 22 kişiye bağlı bir oyundan ziyade yayıncılar, sponsorlar, taraftarlar ya da yatırımcılar gibi birçok paydaşın bulunduğu bir ekonomik faaliyet. Futbolun ekonomik değerini yaratan unsurlardan biri, müsabakanın sonucunun önceden bilinmemesidir. Maç sonuçlarının bir şekilde manipüle edildiği algısı, aynı zamanda sporun saygınlığına da zarar verir. Bu nedenle bu benzeri olaylar yalnızca belirli karşılaşmaların sonuçlarını değil, futbolun tamamını da tehdit ediyor.

Geçmişte Avrupa futbolunda yaşanan benzer olaylar, Türk futbolunun yaşayacağı değer kaybının hangi ekonomik mekanizmalar üzerinden işleyeceği konusunda yol gösterici olabilir.

İtalya: Calciopoli

2006 yılında İtalya'daki Calciopoli, yakın tarihte Avrupa futbolunda yaşanmış en büyük skandaldır. Başta Juventus yöneticileri olmak üzere, kulüp yetkililerinin maçlarda görev alacak hakemlerin belirlenmesinde etkin rol oynadığı ortaya çıktı. Sürecin sonunda Juventus, 2004/2005 ve 2005/2006 sezonlarında kazandığı iki şampiyonluğu kaybetti ve Serie B’ye düşürüldü. Ayrıca Milan, Fiorentina, Lazio ve Reggina puan silme cezalarına çarptırıldı.

Ligin en büyük ve ekonomik açıdan en değerli kulüplerinden biri olan Juventus'un küme düşürülmesi, yalnızca Juventus'u değil, Serie A'nın tamamını olumsuz etkiledi. Deloitte Futbol Para Ligi raporlarına göre, Juventus bir sezonda 100 milyon avro civarında gelir kaybı yaşarken, Serie A’nın toplam gelirinde ise 230 milyon avrodan fazla düşüş yaşandı. Juventus'un bir sezon sonra Serie A'ya dönmesiyle lig gelirleri toparlanmaya başlasa da skandalın İtalyan futbolunun uluslararası itibarı ve ticari gücü üzerindeki etkileri kalıcı oldu. Yaşanan itibar kaybı yerel ölçekte de etkili oldu ve skandalın etkileri tribünlerde de hissedildi. Serie A'da seyirci sayıları gerilerken, akademik araştırmalar taraftarların skandala karışan kulüpleri cezalandırdığını ortaya koyarak Calciopoli nedeniyle cezalandırılan kulüplerin seyirci sayılarının ligin geri kalanına kıyasla anlamlı ölçüde daha fazla düştüğünü gösterdi.

Almanya: Robert Hoyzer skandalı ve Bochum Savcılığı soruşturması

2005 yılında hakem Robert Hoyzer'in bahis organizatörü Ante Šapina ile iş birliği yaparak bazı karşılaşmaların sonuçlarını manipüle ettiği ortaya çıktı. Bu süreçte en dikkat çekici maç, Hamburg'un Almanya Kupası'nda Paderborn'a 4-2 yenildiği karşılaşmaydı. Hoyzer'in tartışmalı penaltı ve kırmızı kart kararlarıyla sonucu etkilediği belirlenirken, bahis organizatörlerinin bu maçtan yüz binlerce avro kazandığı ortaya çıktı. Hoyzer iki yıl beş ay, Šapina ise iki yıl on bir ay hapis cezasına çarptırıldı. Alman Futbol Federasyonu, karşılaşma nedeniyle mağdur olan Hamburg'a 500 bin avro tazminat ödemeyi kabul etti.

2009 yılında ise Bochum Savcılığı tarafından yürütülen soruşturma çok daha geniş çaplı bir uluslararası şike ağının ortaya çıkmasını sağladı. Almanya, Belçika, İsviçre, Hırvatistan, Slovenya, Türkiye, Macaristan, Bosna-Hersek ve Avusturya liglerinde oynanan yaklaşık 200 karşılaşma incelendi. Şüpheli maçlar arasında Şampiyonlar Ligi ve Avrupa Ligi karşılaşmaları da yer alıyordu. Bahis piyasalarından kazanç elde etmek amacıyla futbolcuların, hakemlerin ve diğer görevlilerin kullanıldığı organizasyonun önemli isimlerinden Ante Šapina, 2011 yılında 51 maçın manipülasyonuyla bağlantılı olarak beş yıl altı ay hapis cezasına çarptırıldı. O dönemde yayımlanan haberlerde Šapina'nın yaklaşık 2,4 milyon avro kazanç elde ettiği iddia edildi.

Calciopoli’de İtalyan kulüpleri hakem atama sistemini etkileyerek kendilerine avantaj yaratmaya çalışırken, Almanya’da yaşananların sebebi bahis piyasalarından finansal kazanç elde etmekti. Bunun için yalnızca hakemler değil, futbolcular da hedef alınabiliyordu. Ayrıca bahis organizasyonları Avrupa'daki maçları Asya merkezli bahis piyasalarında değerlendirerek ulusal denetim sınırlarının ötesinde faaliyet gösterebiliyordu.

Portekiz: Apito Dourado

Portekiz'de 2008 yılında sonuçlanan Apito Dourado (Altın Düdük) soruşturması kapsamında, Porto'nun 2003/04 sezonunda iki karşılaşmada hakemlere rüşvet vermeye teşebbüs ettiği gerekçesiyle kulübe altı puan silme ve 150 bin avro para cezası verildi. Aynı soruşturma kapsamında Boavista ikinci lige düşürüldü ve 180 bin avro para cezasına çarptırıldı. Porto Başkanı Jorge Nuno Pinto da Costa'ya iki yıl, Boavista'nın eski başkanı João Loureiro'ya ise dört yıl men cezası verildi.

Porto, puan silme cezasına rağmen lig şampiyonluğunu koruyarak Şampiyonlar Ligi'ne katılma hakkı kazandı. Ancak UEFA, müsabaka sonuçlarını etkilemeye yönelik faaliyetlerde bulunan kulüplerin organizasyona katılımını yasaklayan düzenleme kapsamında Porto'yu 2008/09 Şampiyonlar Ligi'nden men etti. Kulübün itirazı üzerine karar kaldırıldı ve Porto turnuvaya katıldı. Böylece Porto, ulusal düzeyde puan silme ve para cezasıyla karşılaşmasına rağmen Avrupa kupalarından elde edebileceği gelirlerden mahrum kalmamış oldu.

Polonya: Geniş çaplı yolsuzluk soruşturması

Polonya'da 2005 yılında başlayan soruşturma, tek bir kulübün veya hakemin ötesine geçen, sistematik bir krizdi. Avrupa Komisyonu’nun desteğiyle hazırlanan hukuki inceleme raporuna göre soruşturma, 68 kulüple ilişkili 638 manipüle edilmiş maç iddiasını kapsadı. Süreç boyunca aralarında hakemlerin, yöneticilerin, antrenörlerin ve futbolcuların yer aldığı 525 kişi suçlandı ve 448 kişi mahkûm edildi.

Polonya futbolunu sarsan devasa şike skandalında; Zaglebie Lubin, Gornik Leczna, Arka Gdynia, Korona Kielce ve Zaglebie Sosnowiec doğrudan alt liglere düşürülürken, Jagiellonia Bialystok ve Cracovia takımlarına ise tarihi para cezaları ve puan silme yaptırımları uygulandı.

Polonya Spor Bakanlığı, şike soruşturmasında yetersiz kaldığı gerekçesiyle futbol federasyonu yönetimini görevden alarak başına devlet kontrolünde bir kayyum atadı. Ancak futbolda siyasi müdahaleye kesinlikle izin vermeyen FIFA ve UEFA bu kararı tanımayarak Polonya hükûmetine açık bir ültimatom verdi. FIFA, devletin atadığı kayyumun derhâl geri çekilmesini ve şikeye göz yummakla suçlanan eski seçilmiş yönetimin aynen koltuğuna iade edilmesini talep etti. Millî takımın yer aldığı turnuvalardan ihraç edilmesi ve Euro 2012 ev sahipliğinin ellerinden alınması tehditleri karşısında geri adım atan Polonya hükûmeti, verilen sürenin dolmasına saatler kala kayyumu tasfiye edip eski yönetimin göreve dönmesini kabul etmek zorunda kaldı.

Yolsuzluğun ekonomik maliyeti

Avrupa'daki örnekler birlikte değerlendirildiğinde, futbolun kurumsal güvenilirliğinin zedelenmesinin ekonomik etkileri dört temel mekanizma üzerinden açıklanabilir. Birincisi, doğrudan sportif yaptırımların maliyetidir. Küme düşürülme, puan silme ve Avrupa kupalarından dışlanma gibi cezalar kulüplerin gelirlerini doğrudan etkiler. İkincisi, tüketici talebinin değişmesidir. Calciopoli üzerine yapılan akademik araştırma, yolsuzluk nedeniyle cezalandırılan kulüplerin seyirci kaybına uğradığını gösteriyor. Bu bulgu özellikle önemlidir; çünkü taraftar davranışının yalnızca takımların sportif başarısından değil, rekabetin güvenilirliğinden de etkilenebileceğini ortaya koyuyor. Üçüncüsü, sponsorluk ve yayın haklarının ticari değeridir. Sponsorlar bir kulübe veya lige yalnızca sportif başarı nedeniyle yatırım yapmaz. Marka görünürlüğü, erişim, tüketici algısı ve itibar da sponsorluk anlaşmalarının ekonomik değerini belirler. Dolayısıyla güvenilirliğin kaybolması sponsorların ödeme istekliliğini azaltabilecek bir mekanizmadır. Dördüncüsü, negatif dışsallıklardır. Bir kulübün veya federasyonun karıştığı skandal, olayla doğrudan ilgisi olmayan kulüpleri de etkiler. Büyük bir kulübün küme düşürülmesi, rakiplerin maç günü gelirlerini ve ligin genel çekiciliğini azaltır. Lig düzeyindeki itibar kaybının yayın gelirleri ve sponsorluk gelirleri üzerinde olumsuz etkisi kaçınılmazdır.

Bahsedilen dördüncü mekanizma, futbol ekonomisinin önemli bir özelliğini ortaya koyar. Kulüpler sahada birbirleriyle rekabet ederken, ekonomik açıdan bir “ortak girişim” gibi hareket ederek ortaya çıkan ürünü birlikte üretirler. Dolayısıyla kulüpler birbirine muhtaçtır.

Türk futbolu nasıl etkilenebilir?

Türkiye'deki soruşturmanın ekonomik sonuçlarını değerlendirirken, Süper Lig'in zaten kötü koşullar altında olduğunu unutmamak gerekiyor. Kulüplerin yaşadığı finansal güçlükler dışında, ligin bütününü etkileyen sistematik problemler de var. Bunlardan belki de en önemlisi, Avrupa'nın önde gelen futbol ligleriyle karşılaştırıldığında oldukça düşük kalan yayın gelirleri. Üstelik günümüzde, aralarında yer almayı umduğumuz Avrupa’nın büyük ligleri yalnızca kendi ülkelerindeki taraftarlara değil, dünyanın dört bir yanındaki izleyicilere de ulaşarak önemli yayın gelirleri elde ediyor. Süper Lig için de uluslararası yayın pazarında büyümek önemli bir hedef. Ancak bu pazarda rekabet edebilmek için yalnızca kaliteli futbolculara ve büyük kulüplere sahip olmak yeterli değil. Müsabakaların adil koşullarda oynandığına duyulan güven, uluslararası izleyicilerin ve yayıncıların ilgisini kazanmanın da temel koşullarından biri. Kendi ülkesindeki taraftarların bile güven duymakta zorlandığı bir organizasyonun yabancı izleyicilere pazarlanması çok daha güç olacaktır.

Sorun yalnızca uluslararası pazarla sınırlı değil. Türkiye'de futbol yayınlarının ya da biletlerinin fiyatları ile sunulan hizmetin kalitesi arasındaki uyumsuzluk uzun süredir tartışılıyor. Buna hakem kararlarına, futbol yönetimine ve rekabetin adilliğine ilişkin güvensizlik de eklendiğinde, taraftarların maçlar için ödeme yapma isteği daha da zayıflayabilir. Kaçak yayın kullanımını ya da düşük stadyum doluluk oranlarını yalnızca fiyatlarla açıklamak mümkün olmasa da tüketicinin ödediği bedel karşılığında elde ettiğini düşündüğü faydanın azalması maç talebini olumsuz etkileyebilecek bir mekanizma.

Güven kaybının olası sonuçları yalnızca gelirlerle sınırlı değil. Süper Lig'de oynamayı değerlendiren yabancı futbolcular açısından ligin sportif kalitesi kadar kurumsal itibarı da önem taşıyabilir. Adil rekabete ilişkin şüpheler nitelikli oyuncuların transfer kararlarını etkileyebilir. Bu durum zaman içerisinde ligin sportif kalitesini, uluslararası görünürlüğünü ve izleyici talebini olumsuz etkileyen bir sürece dönüşebilir. Azalan izleyici ilgisi, yayın haklarının ve sponsorlukların değerini düşürerek kulüplerin gelirlerini azaltacaktır. Dolayısıyla kurumsal güven kaybı, yalnızca bugünü değil geleceği de tehdit eder.

Türkiye'nin 2032 Avrupa Futbol Şampiyonası'na İtalya ile birlikte ev sahipliği yapacak olması, yaşanan gelişmelere ayrı bir önem kazandırıyor. Polonya'da 2005 yılında başlayan şike soruşturmasının ardından hükûmetin attığı adımlar, FIFA ve UEFA'nın sert tepkisiyle karşılanmış ve EURO 2012 ev sahipliğini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalınmıştı. Türkiye açısından da mevcut soruşturmanın kendisi EURO 2032 ev sahipliğini henüz tehlikeye atmamış gibi gözüküyor, fakat hem UEFA hem de FIFA bu süreci yakından takip ediyor. Bu sebeple süreci hassasiyet ve şeffaflıkla yürütmek hayati önem taşıyor.