İzlanda AB’ye girerse ne olur?

Bir ülkenin Avrupa Birliği’ne girip girmemesi genellikle bir ekonomi sorusu gibi görünebilir: Daha zengin olur mu? İhracatı artar mı? Avrupa’dan para gelir mi? Peki, egemenlik ne olacak?

Fakat İzlanda söz konusu olduğunda bu mesele o kadar da basit olmuyor. Kuzey Atlantik’in ortasında, nüfusu İstanbul’un bir semtinden bile az olan İzlanda’nın Avrupa Birliği’ne üyeliği, aslında küçük bir ülkenin büyük bir dünyada nasıl ayakta kalacağına dair son derece ilginç bir tartışmadır. Çünkü İzlanda’nın önünde iki farklı Avrupa modeli duruyor: Avrupa’nın karar masasında oturmak mı, yoksa o masanın aldığı kararları dışarıdan takip etmek mi?

İşte tartışmanın kalbi tam buradadır.

İzlanda, Avrupa’nın dışında değildir

İzlanda Avrupa Birliği üyesi değildir fakat Avrupa’dan kopuk da değildir. Ülke, Avrupa Ekonomik Alanı sayesinde Avrupa’nın tek pazarına büyük ölçüde erişiyor. Schengen sistemi içinde yer alıyor. Avrupa ülkeleriyle ticari ve siyasi ilişkileri de oldukça güçlüdür.

İzlanda’nın bugünkü modeli kabaca şöyledir: Avrupa pazarının kapısı açık fakat Avrupa Birliği’nin karar mekanizmasının içinde değildir. Bu durum ilk bakışta oldukça akıllıca görünebiliyor. Avrupa pazarından yararlanırken, bazı önemli alanlarda kendi kararlarını koruyabiliyor. Fakat burada küçük bir problem bulunuyor: Kurallara etki edemeden, onları uyguluyor.

Bir ülke, ticaret yaptığı devasa bir pazarın kurallarını büyük ölçüde kabul ediyor ama o kurallar hazırlanırken masada yeterince söz sahibi olamıyorsa, uzun vadede bu ne kadar avantajlıdır?

AB üyeliğinin en büyük artısı: Masada sandalye

İzlanda AB’ye girerse, en önemli kazanımlarından biri yalnızca ekonomik olmayacaktır. Siyasi olacaktır. Çünkü Avrupa Birliği kurumlarında karar alma süreçlerine doğrudan katılabilecektir. Bugün Avrupa pazarının kurallarının önemli bir bölümüne uyan bir ülke olarak düşünürsek, üyelikle birlikte “Kurallara uyuyorum” demekten “Kurallar hazırlanırken ben de söz sahibiyim” noktasına geçebilecektir. Bu küçük bir fark gibi görünebilir. Ama çok büyük bir farktır. Dünyada güçlü olmak her zaman büyük bir orduya veya kalabalık bir nüfusa sahip olmak anlamına gelmiyor. Bazen güçlü olmak, doğru masada oturmak demektir.

İzlanda’nın nüfusu az olabilir ama AB içinde bir üye ülke olduğunda, Avrupa’nın ortak karar mekanizmalarının parçası olacaktır. Bu da özellikle ticaret, çevre, enerji, ulaştırma ve ekonomik düzenlemeler açısından önem taşıyacaktır.

Peki, faturası? Her güzel şeyin bir bedeli vardır.

AB üyeliğinin İzlanda açısından en hassas konusu ise büyük ihtimalle balıkçılık olacaktır. Çünkü İzlanda için balık sadece sofradaki yemek değildir. Ekonomidir, ihracattır, kültürdür, tarihtir. Ve bir bakıma ulusal egemenliğin sembolüdür.

İzlanda’nın deniz kaynakları üzerindeki kontrolü, ülkenin siyasi tarihinde son derece önemli bir yere sahiptir. Dolayısıyla Brüksel’de alınabilecek ortak balıkçılık kararları, İzlanda’da sıradan bir tarım veya ticaret düzenlemesi gibi algılanmayabilecektir.

Bir İzlandalı için mesele şu hâle gelecektir: “Kendi denizimizde ne kadar balık tutacağımıza neden başkaları da karar verecek?” İşte AB üyeliğinin karşısındaki en güçlü duvarlardan biri de budur.

Para meselesi

İzlanda’nın kullandığı para birimi İzlanda kronudur. AB üyeliği ise uzun vadede euro meselesini de gündeme getirecektir. Euro kullanan bir ekonomik sistemin parçası olmak, kur riskini azaltabilecek ve Avrupa ticaretini kolaylaştırabilecektir.

Ancak ulusal para birimini korumak da İzlanda’ya kendi ekonomik politikalarını belirleme konusunda önemli bir esneklik sağlar. Özellikle küçük ve dış şoklara açık ekonomiler için kendi para politikasına sahip olmak önemli bir araçtır.

Dolayısıyla soru aslında; “Euro iyi mi, kron kötü mü?” değildir. Asıl soru şudur: “İzlanda, ekonomik bağımsızlık için kendi parasına mı, yoksa Avrupa bütünleşmesinin sağlayacağı istikrara mı daha fazla ihtiyaç duymaktadır?” Ve bunun tek bir doğru cevabı da yoktur.

İzlanda’nın görünmeyen kozu: Enerji

İzlanda’yı diğer Avrupa ülkelerinden ayıran bir başka önemli unsur bulunuyor: Enerji. Ülke, jeotermal ve hidroelektrik kaynakları sayesinde yenilenebilir enerji konusunda olağanüstü bir konuma sahiptir. Bu durum geleceğin Avrupa’sında İzlanda’nın önemini artırabilecektir. Çünkü Avrupa'nın önündeki en büyük meselelerden biri yalnızca enerji fiyatları değildir. Önemli sorunların başında; enerjinin güvenliği, temiz olması, kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve iklim değişikliği gibi başlıklar geliyor.

İzlanda bu alanlarda sıradan bir ülke değildir. Belki de geleceğin Avrupa’sında İzlanda’nın en büyük stratejik değeri balık kadar enerji olacaktır. Bu açıdan bakıldığında, AB üyeliği İzlanda’ya yalnızca bir pazar değil, Avrupa’nın enerji dönüşümünde daha güçlü bir ortaklık imkânı da sunabilecektir.

Peki, İzlandalılar ne istiyor?

İzlanda uzun yıllar boyunca kendi kararlarını kendileri vermeye önem veren bir siyasi kültüre sahip olmuştur. Nüfusu az, coğrafyası uzaktır. Toplumun kendine özgü bir kimliği bulunuyor. Dolayısıyla Brüksel’de alınan ortak kararların Reykjavik’te uygulanması, bazı insanlar için ekonomik fırsat, bazıları için ise ulusal egemenlikten taviz anlamına gelebiliyor.

AB gibi büyük bir yapının içinde küçük ülkelerin etkisinin sınırlı kalacağı düşünülür. Fakat tam tersine, küçük bir ülke için uluslararası kurumlarda yer almak daha da önemlidir. Çünkü İzlanda gibi çok küçük bir ülke tek başına hareket ettiğinde, pazarlık gücü sınırlı olacaktır. AB içinde hareket ettiğinde ise yaklaşık 450 milyon kişilik devasa bir ekonomik ve siyasi yapının parçası olacaktır.

Söz konusu bu durum, küçük bir ülkenin tüm dünyada kendisine daha güçlü bir alan açması anlamına gelebilecektir. Ama bunun karşılığında karar yetkisinin bir bölümünü de paylaşması gerekecektir. Mesele aslında çok eski bir siyasi ikileme dayanır: Daha fazla güç için daha fazla ortaklık mı, yoksa daha fazla özgürlük için daha fazla bağımsızlık mı?

Belki de cevap “ya hep ya hiç” değildir

Bir tarafta tam üyelik, diğer tarafta tamamen dışarıda kalmak. Avrupa ile ilişkilerde yalnızca iki seçenek varmış gibi düşünmemek gerekir. Oysa İzlanda uzun zamandır bu ikisinin arasında bir model uyguluyor. Tek pazara erişiyor, Schengen'de yer alıyor, Avrupa ülkeleriyle yakın ekonomik ilişkiler kuruyor. Fakat AB üyesi değildir.

Bu modelin en büyük avantajı esnekliktir. En büyük dezavantajı ise karar alma süreçlerinde sınırlı etkisi olmasıdır. Dolayısıyla İzlanda'nın önündeki soru belki de “AB'ye girelim mi?” değildir. Daha doğru soru şudur: “Avrupa ile ilişkimizde ne kadar söz sahibi olmak istiyoruz ve bunun karşılığında ne kadar egemenlik paylaşmaya hazırız?”

Ve işin ironik tarafı... İzlanda AB'ye girerse Avrupa biraz daha büyüyecektir. Ama Avrupa'nın İzlanda'ya etkisi de artacaktır. İzlanda dışarıda kalırsa, ülke daha fazla hareket alanına sahip olacaktır. Ama Avrupa'nın kararları üzerinde etkisi sınırlı kalacaktır. Yani iki seçenekte de kazanç vardır. İki seçenekte de kayıp vardır. Tam da bu yüzden bu konu bir matematik probleminin ötesinde bir tercih meselesidir.

Küçük ülke, büyük karar

İzlanda'nın AB üyeliği tartışması bize aslında daha önemli bir şey anlatıyor. Günümüz dünyasında bağımsızlık ne demektir? Kendi paranı kullanmak mı? Kendi balıkçılık politikana kendin karar vermek mi? Yoksa seni etkileyen kararların alındığı masada oturmak mı? Belki de 21. yüzyılda egemenliğin tanımı değişiyor.

Eskiden güçlü olmak, kendi kararını kendi vermekti. Bugün ise güçlü olmak, kapıyı açık tutarken, masadaki sandalyeni kaybetmemek anlamına geliyor. İzlanda'nın önündeki tercih de tam olarak budur. Bir tarafta bağımsızlığın verdiği özgürlük, diğer tarafta birlikteliğin verdiği güç.

Balıkçılık, enerji, para, ticaret ve egemenlik... Hepsi aynı sorunun etrafında dönüyor. İzlanda Avrupa'nın dışında kalarak, Avrupa'dan ne kadar faydalanabilecektir. Avrupa'nın içine girerek, kendi kimliğinden ne kadar vazgeçmek zorunda kalacaktır?

Belki de İzlanda'nın vereceği kararın asıl önemi buradadır. Çünkü bu yalnızca küçük bir Kuzey Atlantik ülkesinin Avrupa Birliği'ne girip girmemesi değildir. Modern dünyada “bağımsız olmak” ile “birlikte güçlü olmak” arasındaki dengenin nasıl kurulacağını gösteren küçük ama son derece büyük bir deneydir. Ve bazen dünyanın en büyük siyasi sorularını anlamak için haritaya çok uzaktan bakmak gerekmiyor.

Kuzey Atlantik'teki küçük bir adaya bakmak yeterlidir.