Acı çekmek normalleştiğinde

19 Ağustos, tüm dünyada Dünya İnsani Yardım Günü olarak anılıyor. Savaş, doğal afet veya zorunlu göç nedeniyle hayatı altüst olmuş insanlara el uzatmak için canlarını ortaya koyan yardım çalışanlarına teşekkür ediliyor; onların cesareti haklı bir saygıyla selamlanıyor. Ancak her yıl olduğu gibi bu anmanın ardından hızla günlük hayatımıza geri dönüyoruz.

Belki de bizi asıl endişelendirmesi gereken nokta tam olarak burası.

Çağımız, bir acı gösterisine dönüşmüş durumda. Görüntüler ve haberler öylesine yüksek bir hızla akıyor ki artık "görmeden bakmayı" kanıksadık. Enkaz altından çıkarılan bir çocuk, savaştan kaçmak için günlerce yalınayak yürüyen bir aile, tabelasında "hastane" yazan ama içinde tek bir ağrı kesici dahi bulunmayan harabeler, kalıcı bir şehre dönüşen mülteci kampları ya da hayat kurtarmaya çalışırken hedef alınan bir insani yardım görevlisi… Birkaç saniyeliğine sarsılıyor, daha bunu sindiremeden bir sonraki felaketin bildirimini alıyoruz. Ve önceki acı, ekranlarımızdan bir daha dönmemek üzere kaybolup gidiyor.

Alışkanlığın getirdiği büyük tehlike

Bugün insani yardım çalışanlarının yaşadığı tükenmişlikten çok daha az konuşulan bir başka tehlike var: Dünyanın geri kalanının duyarsızlaşma yorgunluğu.

O kadar çok krize tanıklık ettik ki artık onları zihnimizde kategorize etmeye başladık. Bazıları "acil", bazıları ise "kronik"… Kimi krizler manşetlere taşınırken kimi haber bültenlerinde yalnızca birkaç saniye yer bulup siliniyor. Örneğin Sudan’da, çatışmaların başlangıcından bu yana milyonlarca insan yerinden edilmiş olmasına rağmen trajedi çoğu kişi için "sıradan bir kriz" haline geldi. Sahel bölgesi güvenlik ve terör raporlarında düzenli olarak geçiyor; fakat bu istatistiki ifadelerin ardında okulları, pazarları, tarlaları ve gelecekleri yok edilmiş toplumlar var. Dünyanın birçok noktasında yıllara yayılan çatışmalar, uluslararası toplum tarafından adeta acil durum olmaktan çıkarılmış durumda.

Asıl mesele, her yere ve herkese aynı anda yetişemiyor oluşumuz değildir. Asıl sorun; belirli insanların sürekli ve kesintisiz bir felaket hali içinde yaşamalarını olağan karşılamaya başlamamızdır.

Peki, dikkatimizi kimler hak ediyor? Bu soru rahatsız edici olduğu kadar kaçınılmazdır.

Neden bazı krizler uluslararası kamuoyunu anında harekete geçirirken diğerleri derin bir sessizliğe ve ilgisizliğe terk ediliyor? Neden bazı mağdurlar gazetelerde isimleri ve hikâyeleriyle yer bulurken diğerleri sadece soğuk birer rakamdan ibaret kalıyor? Kuşkusuz bu tabloyu sadece medyaya bağlamak sığ bir yaklaşım olur. Medya; mensubu olduğu toplumların siyasi önceliklerini, jeopolitik hesaplarını ve kültürel yakınlıklarını da yansıtır. Ancak insani yardım söyleminin dürüstlükle yüzleşmesi gereken temel prensip şudur: Bütün hayatların değeri eşittir.

Teoride kimsenin itiraz etmediği bu ilke, ne yazık ki pratikte kolektif bilincimizin işleyişine yansımıyor.

Afrika yalnızca “kurtarılmayı” beklemiyor

Bu çelişki, özellikle Afrika kıtası söz konusu olduğunda daha da belirginleşiyor. On yıllardır süregelen uluslararası anlatı neredeyse tek bir şablon üzerinden kuruldu: Afrika sürekli kriz üreten bir coğrafyadır; dünyanın geri kalanı ise orayı kurtarmaya giden taraftır. Kuraklık, kıtlık, savaş, mülteciler ve yoksulluk…

Hemen ardından sahneye giren uluslararası kuruluşlar, uzmanlar, fon sağlayıcılar ve yardım kampanyaları… Kuşkusuz bu yardımlar hayatidir ve birçok noktada doğrudan hayat kurtarmaktadır. Ancak göz ardı edilen kritik bir gerçek var: Afrikalılar yalnızca pasif yardım alıcıları değildir. Kameralar bölgeden ayrıldığında dahi sahada kalıp hayatı örgütleyen ve mücadeleyi sürdürenlerin başında bizzat yerel halk gelir.

Pek çok krizde ilk müdahaleyi yapanlar daima o toplumun kendi fertleridir. Evini yerinden edilmiş bir aileye açan bir komşu, kısıtlı imkânlarla gıda dağıtan yerel bir inisiyatif ya da tüm güvenlik risklerine rağmen görev yerini terk etmeyen bir hekim… Uluslararası heyetler tahliye edilirken sahada kalan ve çarkı döndürenler yerel aktörlerdir. Ne var ki bu isimsiz kahramanlar nadiren manşetlere çıkar veya uluslararası yardım zirvelerinde kürsüye davet edilir. Oysa onlar olmadan sahadaki insani mücadelenin sürdürülebilmesi imkânsızdır.

Bu nedenle insani yardımı "yerelleştirmek", uluslararası raporları süsleyen popüler bir kavramdan ibaret kalmamalıdır. Yerel dinamikleri gerçekten tanıyan, ihtiyaçları doğru okuyan ve uluslararası ekipler çekildiğinde geride kalanları sahiden güçlendiren somut bir mekanizmaya dönüşmelidir.

İnsani müdahale siyasetin alternatifi değildir

Bununla birlikte, insani eylemin sınırlarını da net bir şekilde çizmek zorundayız.

Bir yardım görevlisi bir canı kurtarabilir ama bir savaşı bitiremez. Bir kuruluş binlerce kişiye sıcak yemek sağlayabilir fakat bir ordunun veya silahlı bir örgütün tarım arazilerini ve altyapıyı yok etmesine engel olamaz. Bir sivil toplum kuruluşu çadır kurabilir ancak kendi yurttaşını korumaktan aciz ya da imtina eden bir devlet mekanizmasının yerini dolduramaz.

İşte insani yardım söyleminin ikiyüzlülüğe sürüklendiği eşik tam burasıdır. Bir felaketin ardından bölgeye koşan yardım görevlilerini alkışlarken, o felaketin koşullarını yaratan siyasi aktörleri ve sorumluları sorgulamaktan kaçınıyoruz. Sivilleri korumakla yükümlü uluslararası hukuk ayaklar altına alındığında sessiz kalıp sadece yardım çalışanlarının fedakârlığını övmekle yetiniyoruz. Kendi almadıkları siyasi kararların yıkıcı bedellerini ödemeleri için yardım kuruluşlarından her geçen gün daha az bütçeyle imkânsızı başarmalarını bekliyoruz.

İnsani yardım, krizin yarattığı yıkımı hafifletebilir; ancak o krizin yinelenmesini önleyecek siyasi irade ve eylemin yerini asla tutamaz.

Ya yardım edenleri koruyanlar?

19 Ağustos tarihi, aynı zamanda küresel insani yardım tarihinin en karanlık sayfalarından biridir. 19 Ağustos 2003’te Bağdat’taki Birleşmiş Milletler Karargâhı’na düzenlenen bombalı saldırıda, BM Irak Özel Temsilcisi Sergio Vieira de Mello ile birlikte 22 insani yardım çalışanı hayatını kaybetti. Bu trajedi, yardım görevlilerinin krizleri tribünden izleyen gözlemciler değil, doğrudan ateş hattında yer alan hedefler olduğunu tüm dünyaya acı bir şekilde gösterdi.

O günden bu yana dünyanın dört bir yanında benzer saldırılarda yüzlerce yardım görevlisi katledildi. Hayatını kaybeden her bir insani yardım çalışanıyla birlikte yalnızca bir can yitirilmiyor; binlerce insana ulaşabilecek bir yardım köprüsü de yıkılıyor. İlaç ulaştıracak bir el, şiddet mağduru bir çocuğu koruyacak bir kalkan, yerinden edilmiş bir ailenin sesini dünyaya duyuracak bir tanık daha eksiliyor. Dolayısıyla yardım görevlilerini korumak devletler için bir lütuf veya cömertlik değil; hem uluslararası insancıl hukukun hem de vicdanın kaçınılmaz bir yükümlülüğüdür.

Kayıtsızlığı reddetmek bizim tercihimiz

Kuşkusuz dünyadaki tüm krizlere aynı ölçüde müdahale edilmesini beklemek gerçekçi bir yaklaşım değildir. Kaynaklar kısıtlıdır, devletlerin jeopolitik öncelikleri vardır ve kurumlar belirli tercihler yapmak zorunda kalır. Fakat "her şeye yetişememek" ile "bazı insanların acısını görmezden gelmeyi kanıksamak" arasında derin bir ahlaki uçurum vardır. İlki bir imkânsızlık veya kapasite sınırıdır; ikincisi ise açık bir tercihtir.

Dünya İnsani Yardım Günü’nün bize hatırlatması gereken en temel gerçek şudur: Cesur kadın ve erkekler sadece hayat kurtarmak için canlarını ortaya koymuyor; krizlerin çoğaldığı, bütçelerin kısıldığı ve ilginin saniyeler içinde başka bir yöne kaydığı kayıtsız bir dünyada insan onurunu ayakta tutmaya çalışıyorlar.

Bütün savaşları durduramayabilir, bütün felaketleri engelleyemeyebiliriz. Ancak insan acısının günlük hayatın gürültüsü içinde kaybolup giden bir fon sesine dönüşmesine itiraz edebiliriz. Yaşananların takipçisi olmayı sürdürebilir, sorumlulardan hesap sorulmasını talep edebilir, hayat kurtaranları koruyabilir ve her yaşamı eşit derecede değerli görme kararlılığımızı koruyabiliriz.

Zira insanlığımızın gerçek sınavı; kaç kişiyi kurtarabildiğimizden ziyade, dünyanın bakmaktan vazgeçtiği insanlara karşı vicdani sorumluluğumuzu koruyup koruyamadığımızla ölçülecektir.