Objektifin ardında: Gerda Taro

1935 yılında bir Paris akşamı... Hitler’in Almanya’da gücü ele geçirmesinin üzerinden henüz iki yıl geçmiş ve Avrupa’nın kalbinde faşizm sinsi bir kanser gibi yayılmaya başlamıştı. Sahte bir kimlikle, yeni bir yurt arayan Yahudiler, solcular, komünistler ve entelektüeller için Paris hem bir sığınak hem de yarınları belirsiz bir araftı. Şehrin kıyılarına mülteci dalgaları vururken; Montparnasse’ın Le Dôme, La Closerie des Lilas ya da Saint-Germain’in Café de Flore gibi mekânları birer kamusal oturma odasına dönüşmüştü. Bu kafeler, yaşadıkları getto mahallelerinde ısınma imkânı bulamadığı için soğuktan kaçan, ceplerindeki tek bir kahve parasıyla bütün günü geçirdikleri masalarda dünyanın sanat ve düşünce zeminine yeni bir boyut kazandıran sürgünlerin entelektüel sığınağıydı. Arka planda ise korku, umutsuzluk ve ekonomik krizin sohbetleri bölen uğultusu yükseliyordu.

O akşam, Montparnasse’ın kalbindeki Café du Dôme’un hararetli sohbetlerin yükseldiği masalarından birinde Henri Cartier-Bresson ve David “Chim” Seymour oturuyordu. Karşı sokaktaki köhne otel odasında, derme çatma bir karanlık odada fotoğrafları birlikte banyo ettikleri yol arkadaşları Endre Friedmann’ı bekliyorlardı. Çok geçmeden Endre, yanında zarif ve göz alıcı bir misafirle çıkageldi:

Gerta Pohorylle

Gerta Pohorylle’in yaşamı, 1 Ağustos 1910’da Stuttgart’ta bir masal gibi başlamıştı. Doğu Avrupa’dan gelip kök salmış varlıklı bir Yahudi ailenin kızıydı. Babası Heinrich Pohorylle, sanata ve özgür düşünceye aşık vizyoner bir tüccardı. Onun sayesinde Gerta; İsviçre’nin elit yatılı okullarında kusursuz bir diksiyonla Fransızca ve İngilizce cümleler kuran, kortlarda tenis raketi sallayan, Paris modasını günü gününe takip eden o göz alıcı genç kıza dönüştü. Weimar Cumhuriyeti’nin sunduğu kırılgan ve kısa ömürlü özgürlük lüksünün tam kalbinde açan bir çiçek gibi...

Fakat tarihin değişen iklimleri arasında kopan fırtınalar en güzel çiçekleri bile köklerinden koparıp savururdu. 1929’un o uğursuz sonbaharında, Büyük Buhran’ın tüm dünyayı kıskacına aldığı karanlık eşikte Pohorylle ailesi Leipzig’e taşındı. Bu taşınma, Gerta’nın sosyolojik ve politik uyanışının miladı oldu. Stuttgart'ın sakin sokaklarından sonra, caddelerinde Nazi Hücum Kıtaları ile komünist işçilerin kıyasıya, kan revan içinde çatıştığı barut kokulu bir Leipzig gelmişti. Gerta, ipek elbiselerinin ve aristokrat zarafetinin altında, haksızlığa karşı kor gibi yanan bir öfke taşıyordu. Işıltılı bir hayatın sahte huzurunu elinin tersiyle itti. Geceleri, bodrum katlarında gizlice toplanan sosyalist ve komünist gençlerin sigara dumanıyla taşan hararetli tartışmalarında, Gerta keskin zekasıyla en ön saftaydı.

1933 yılı geldiğinde, Almanya’nın ve insanlık tarihinin üzerine hiçbir zaman silinmeyecek kara bir leke bulaştı; Hitler artık şansölyeydi. Nazi diktatörlüğü sokakları esir alırken, 23 yaşındaki Gerta korkuya teslim olmayı reddetti. Şık mantosunu adeta kamuflaj gibi kullanıp, ceplerine doldurduğu Nazi karşıtı illegal bildirilerle Leipzig sokaklarında bir hayalet gibi dolaşıyor, direniş hücreleri arasında kuryelik yapıyordu. Ta ki Mart ayının o soğuk gününe kadar... Cebindeki antifaşist broşürlerin hışırtısı, arkasından gelen postalların sesiyle kesildi. Gerta, Gestapo tarafından gözaltına alınmıştı.

Rutubet ve döküntü içindeki küçücük bir sorgu odasında günlerce süren psikolojik bir savaş başlamıştı. Karşısındaki acımasız müfettişlerin bağırışlarına, tehditlerine karşı Gerta, o çok iyi bildiği burjuva terbiyesinin arkasında gizlendi. İyi eğitimli, siyasetten anlamayan ve sadece yanlış zamanda yanlış yerde olmanın şanssızlığını yaşayan elit bir genç kız rolünü kusursuz bir oyunculukla sergiledi. Büyük bir soğukkanlılıkla, günlerce süren sorgularda tek bir arkadaşının bile adını vermedi. Nazi ajanları, bu kibar kadının arkasındaki militan ruhu çözemediler ve onu serbest bırakmak zorunda kaldılar.

Fakat Leipzig, artık Gerta için bir hapishaneden farksızdı. Hem bir Yahudi hem de fişlenmiş bir muhalif olarak her köşe başında ölüm onu takip ediyordu. 1933’ün sonbaharında, bir tren garında Gerta; arkasında ailesini, gençliğini ve çok sevdiği Stuttgart’ı bıraktı. Elinde tek bir bavulla Paris’e giden mülteci trenine binerken karanlığın usul usul çöktüğü Almanya’ya son bir kez daha baktı. Tren hareket ederken Gerta Pohorylle ismi soğuk cama vuran buğular arasında yavaş yavaş kayboluyordu.

Mülteci treni Paris garına yanaşıp da son buharı istasyona üflediğinde, Gerta perona adım atan yüzlerce göçmenden yalnızca biriydi. Elinde tek bir bavul, cebinde ise onu birkaç günden fazla idare etmeyecek birkaç frank vardı. Paris, dışarıdan bakanlar için ışıkların ve özgürlüğün başkentiydi fakat mülteciler için acımasız, yabancı ve soğuk bir labirentten farksızdı. Gerta ise bu labirentin içinde çalışma izni bile olmayan sıradan bir sürgündü.

Gerta kalbinde taşıdığı, Leipzig hücrelerinde bilenmiş bir isyanla, ilk aylarda hayatta kalabilmek için ne iş bulursa yaptı. Almanya’dan kaçan panik içindeki entelektüellere daktilo başında sekreterlik yaptı, diller arası çevirilerle günü kurtardı, ünlü psikanalist René Spitz'in yanında randevuları düzenledi. Kazandığı birkaç kuruşla Montparnasse’ın tavanı akan yoksul otel odalarında kalsa da sokağa adım attığı an, İsviçre okullarından kalma zarafetini ve şık mantosunu bir zırh gibi kuşanıyordu. Kimse ilk bakışta onun aç olduğunu, o akşamı sadece bir kahveyle günü geçireceğini tahmin edemezdi.

Gerta için kırılma, 1934 yılında yaşandı. Dönemin en prestijli bağımsız fotoğraf ajansı olan Alliance Photo’da sekreterlik ve satış temsilciliği işini kapmayı başarmıştı. Burası onun için sıradan bir iş yeri değildi. Modern medyanın mutfağı olan bu ajansta, gazete editörlerinin hangi fotoğraflara avuç dolusu para ödediğini, bir fotoğrafın altındaki imzanın ve yaratılan algının, gerçeğin kendisinden daha güçlü olabileceğini burada keşfetti. Fotoğraf çekmeyi henüz bilmiyordu ama fotoğrafın sosyolojisini ve pazarını çoktan çözmüştü.

Tam da o günlerde, Parc de Montsouris'nin sonbahar yapraklarıyla kaplı banklarından birinde, hayatının rotasını kökten değiştirecek o adamla karşılaştı: Endre Friedmann. Endre; saçları darmadağın, eski ceketinin kolları yıpranmış, açlıktan midesi kazınan, gözlerinde ise hırsla örülü bir deha taşıyan Macar bir mülteciydi. Harika fotoğraflar çekiyordu ama o paspal mülteci kimliğiyle Paris’in kibirli editörlerinin kapısından bile geçemiyordu. Gerta, bu ham elmastaki ışığı ilk bakışta gördü. Masalsı bir ittifak kurdular: Endre ona kameranın dilini, ışığı ölçmeyi ve karanlık odanın gizemlerini öğretecek; Gerta ise Endre’yi adeta yeniden yontacaktı.

1935 yılına geldiklerinde, Paris basınının mülteci fotoğrafçılara üç kuruş fırlatmasından bıkmışlardı. Gerta, Alliance Photo’da öğrendiği büyük sırrı devreye soktu ve dünya basın tarihinin en büyük yalanını kurguladı. Editörlerin kapısını çalıp, kibirli bir dille konuyu anlattı: “Elimde çok zengin, çok ünlü ve son derece gizemli bir Amerikalı fotoğrafçının, Robert Capa’nın özel kareleri var. Kendisi Paris’e yeni geldi ama kimseyle doğrudan görüşmez, işlerini sadece ben yürütürüm. Fiyatı da oldukça tuzludur.”

Yalan kusursuz işledi. Endre sokaklarda gizlice deklanşöre basıyor, Gerta ise o fotoğrafları “Amerikalı Robert Capa” markasıyla Fransız dergilerine üç katı fiyatına satıyordu. Bir süre sonra bu hayali karakter o kadar büyüdü ki Endre Friedmann kendi yarattıkları yalanın içinde kayboldu ve bizzat Robert Capa’nın kendisine dönüştü.

Gerta ise bu dâhiyane markanın arkasındaki gölge kadın olarak kalmak niyetinde değildi. Kendi vizörünün yönünü seçmiş, eline ağır Rolleiflex kamerayı almıştı. O da kendi ismini, kendi kimliğini yaratmalıydı. Bir mülteci olarak doğduğu Gerta Pohorylle adını geride bıraktı; sinemanın ikonik yüzü Greta Garbo ve Japon ressam Tarō Okamoto’dan ilhamla kendine keskin, fonetik ve akıllarda kalacak bir isim seçti:

Gerda Taro

1936’nın ilk aylarında, artık Paris sokaklarında boynunda kamerasıyla dolaşan, kendi adına basın kartı olan bağımsız ve özgür bir kadındı. İki mülteci, açlıktan geldikleri Paris’te dünyayı parmaklarında oynatmış, yoktan iki efsane var etmişlerdi. Ve tam o günlerde, güneyden, İspanya sınırından ilk barut kokuları gelmeye başlıyordu.

Temmuz ayına gelindiğinde, İspanya semalarında patlayan faşist General Franco’nun isyan dalgası, Paris’teki kafelerin hararetli uğultusunu bıçak gibi kesti. Gerda Taro ve Robert Capa için bu savaş; Almanya’da ve Macaristan’da kendilerini yurtsuz bırakan faşizmle, göğüs göğse hesaplaşma vaktiydi.

Aşklarını, paha biçilemez kameralarını ve antifaşist inançlarını yanlarına alarak, Fransız sol dergisi Regards adına cepheye koştular. Barutun kan kokusuyla karıştığı siperlerinde İspanya cephesi, alışılagelmiş savaş alanlarına hiç benzemiyordu. Gerda ve Capa, siperlerin arkasında korkarak bekleyen eski kuşak muhabirlerden değillerdi. Capa’nın o dönem tarihe kazınacak olan meşhur mottosu, tam da bu siperlerde doğmuştu: “Fotoğrafların yeterince iyi değilse, yeterince yakın değilsindir.”

İkisi de ölümle adeta dans ederek, kurşunların vızıltısı altında milislerin yanına uzanıyor, çocukların gözlerindeki korkuyu ve barikatlardaki haklı gururun fotoğraflarını tarihin görsel hafızasına kazıyorlardı. Gerda, boynundaki ağır Rolleiflex kamerasıyla cephenin en tehlikeli noktalarında, erkek meslektaşlarının cesaret edemediği en ön saflarda gezinirken, kısa sarı saçları, şık deri ceketi ve gözlerindeki o Leipzig sorgusundan kalma metanetiyle, İspanyol milisleri arasında bir efsaneye dönüşmüştü. Ona “El Pequeño Rubio” (Küçük Sarışın) adını takmışlardı.

Ancak bu ateş çemberinde, sadece vizörleri değil, ilişkileri de büyük bir sınavdan geçiyordu. Capa, bu tehlikeli topraklarda Gerda’ya derinden bağlanmış ve ona evlenme teklif etmişti. Fakat Gerda, bir erkeğin eşi olarak anılmayı, onun gölgesinde erimeyi bir kez daha reddetti. O, Robert Capa'nın sevgilisi ya da menajeri değil; kendi vizörüne sahip bağımsız bir savaş muhabiri, Gerda Taro’ydu. Nitekim çektikleri fotoğrafların altına artık ortak “Capa” imzasını değil, kendi adını gururla basmaya başlamıştı. Dünyanın önde gelen gazeteleri artık doğrudan “Taro” imzalı fotoğrafların peşindeydi.

1937 yılının Temmuz ayı, Madrid’in batısındaki Brunete Cephesi’ne korkunç bir sıcakla birlikte geldi. Bu cephe, iç savaşın en kanlı, en acımasız çarpışmalarına sahne oluyordu. Capa, işleri nedeniyle geçici olarak Paris’e dönmüştü; Gerda ise tarihe geçecek o büyük taarruzu kaçırmamak için tek başına Brunete’de kalmayı seçti. Gökyüzünden ölüm yağdıran Alman Condor Lejyonu’nun uçakları, siperleri aralıksız bombalıyordu. Herkesin kaçıştığı o cehennemde Gerda, sanki ölüme meydan okur gibi siperin üzerine çıkıyor, düşen bombaları ve yaralı askerleri bir deklanşör sesiyle ölümsüzleştiriyordu. O gün, bir kadın fotoğrafçının savaş meydanında tek başına ulaştığı en yüksek cesaret eşiğiydi.

25 Temmuz akşamı, taarruz tam bir bozguna dönüştü. Cumhuriyetçi askerler ve yaralılar panik içinde geri çekiliyordu. Gerda, üzerinden uçan uçakların yaylım ateşi altında, yaralı askerleri taşıyan bir askeri aracın basamağına tutunarak bölgeden kaçmaya çalıştı. Tam o kaosun ortasında, kontrolünü kaybetmiş bir Cumhuriyetçilere ait bir T-26 tankı, Gerda’nın bindiği araca yan taraftan hızla çarptı.

Küçük Sarışın, tankın paletleri ile kamyonun arasına sıkışarak ağır yaralandı. Kameraları ve o gün çektiği, faşizmin vahşetini belgeleyen son rulo filmleri ise o toz dumanın içinde, darmadağın olan çantasında kalmıştı. Ertesi gün sabaha karşı, 26 Temmuz 1937'de, henüz 26 yaşındayken Madrid yakınlarındaki El Escorial Hastanesi’nde son nefesini verdi. Son sözleri, bir hemşirenin aktardığına göre, yatağının ucunda duran kamerasına bakarak fısıldadığı şu soru oldu: “Kameralarımı kurtarabildiler mi?”

Gerda’nın ölüm haberi Paris’e ulaştığında, Robert Capa hayatının en büyük yıkımını yaşadı. Onu o ateş çemberinde tek başına, vizörünün insafına bırakmış olmanın yakıcı suçluluğu, Capa’nın yüreğinde ömür boyu taşıdığı asla bir sönmeyen kor gibi yanmaya devam etti. Dünyanın en tehlikeli cephelerinde ölümün üzerine yürüyen o korkusuz adam, Madrid’den gelen o tek cümleyle paramparça olmuştu. Capa, Gerda’dan sonra hayatına giren hiçbir kadına o odanın kapısını açmadı; kalbinin deklanşörünü kilitledi ve asla evlenmedi.

Fransız Komünist Partisi, Gerda Taro için Paris’te görkemli bir cenaze töreni düzenledi. 1 Ağustos 1937’de, yani tam da 27. doğum gününde, Paris sokaklarında yüz binlerce insan arkasından yürüdü. Tabutunun üzerinde kızıl bayraklar ve kameralar vardı. O, Père Lachaise Mezarlığı’na, insanlığın özgürlük mücadelesinin kalbine gömülen ilk kadın savaş muhabiri olarak tarihe geçti.

Mülteci treniyle geldiği Paris, onu bir kahraman gibi uğurluyordu; arkasında, ölümün bile silemediği o muazzam dehasını ve vizörünü bırakarak...

Kaynakça

Irme Schaber. “Gerda Taro: With Robert Capa as Photojournalist in the Spanish Civil War”. Edition Axel Menges, 2019.

Marc Aronson & Marina Budhos. “Eyes of the World”. Henry Holt & Company / Macmillan, 2017.

Jane Rogoyska. “Gerda Taro: Inventing Robert Capa”. Jonathan Cape / Random House UK, 2013.

Richard Whelan. “Robert Capa: A Biography”. University of Nebraska Press, 1994.

Gerda Taro. “Gerda Taro”. Steidl / ICP, 2017.