Hayal gücünün sınırlarında: “İçses ve İçyapı”

Yoko Ono denildiğinde akıllara çoğunlukla John Lennon ve The Beatles efsanesi gelir. Hâlbuki bu popüler kültür çağrışımlarının ardında, çağdaş sanatın yönünü değiştiren ve sınırları cesurca esneten bir sanatçı duruyor. Popülerliğin ardına gizlenmek ya da bu bilinirliğin gölgesinde kalmak yerine kendi özgün dilini inşa eden Ono; kavramsal sanat ve avangart üretimin en sarsıcı figürlerinden biri olarak sanat tarihindeki yerini çoktan perçinledi. Bugün ise o eşsiz sanatçı kimliğiyle, sınırları nasıl esnettiğini bize yeniden hissettiriyor.

Tokyo’nun geleneksel ve aristokratik ortamından New York’un avangart sahnelerine uzanan bu sanatsal yolculuk, aslında 1960’larda Fluxus akımının merkezinde şekillendi. Ono’yu bu kadar eşsiz bir yere oturtan üslubunun kökleri de biraz bu akımın düşün dünyasına dayanıyor, tabii işin içine aktivizm girince ilerleyen yıllarda ufkunu çok daha ileri boyuta taşıyor. İzleyiciyi giysilerini kesmeye davet ettiği “Cut Piece” gibi performansları ve zihinsel imgelemi sanata dönüştüren “Grapefruit” gibi metinleriyle geleneksel kalıpları esnetirken, sanatı galerilerde sessizce sergilenen cansız nesneler algısından ve hegemonik yapısından çıkarmayı hedefliyor. Görsel sanatların sınırlarını aşan bu vizyon, zihne kazınan melodilere yöneltilen cesur ve deneysel dokunuşlarla müzik evrenine de ulaşıyor. Sonucunda ise deneysel çalışmalar olan “Walking on Thin Ice”, “Kiss Kiss Kiss”, “Mrs. Lennon” ve “Sisters, O Sisters” gibi dönüm noktası niteliğinde şarkılar doğuyor.

Hayatı boyunca resimden heykele, performans sanatından müziğe, barış eylemlerinden büyük ölçekli enstalasyonlara kadar pek çok alanda iz bırakan Ono, bu katılımcı anlayışı onlarca yıl boyunca dünyanın dört bir yanına taşıyor. Bireysel sınırları aşan ve toplumsal empatiye dönüşen bu uzun soluklu sanatsal serüven, en nihayetinde yüzünü yeniden İstanbul’a dönüyor.

2007’deki Kasa Galeri sergisinden yıllar sonra, sanatçının altmış yılı aşan üretimi tekrar İstanbul’la buluşuyor. Sakıp Sabancı Müzesi (SSM), Akbank’ın katkıları ve İspanya’daki MUSAC iş birliğiyle Yoko Ono'nun Türkiye’deki en kapsamlı seçkisine ev sahipliği yapıyor. "Yoko Ono: İçses ve İçyapı" adını taşıyan bu sergi, sanatçının seyahat etmesine engel olan sağlık durumu nedeniyle uzun yıllardır birlikte çalıştığı stüdyo direktörleri Jon Hendricks ve Connor Monahan ile SSM Direktörü Prof. Dr. Ahu Antmen’in ortak küratörlüğünde hayata geçirildi.

25 Haziran’da kapılarını açan ve altı ay boyunca ziyaret edilebilecek olan bu buluşma, bugünlerde kentin kültür atmosferine taze bir dinamizm katıyor. Ono’nun zihinsel dünyasını ve üretim enerjisini taşıyan sergi, Boğaz’ın kıyısında sanatseverleri pasif birer izleyici olmaktan çıkarıp yaratım sürecinin aktif birer ortağı olmaya çağırıyor. Şimdi bu çağrıya uyup serginin detaylarına ve Ono’nun üretimlerine geniş çerçevede birlikte bakalım.

Zihnin odalarında gezinti: "İçses ve İçyapı"

"Yoko Ono: İçses ve İçyapı" sergisi, sanatçının 1964 yılında ortaya koyduğu iki temel kavram etrafında şekillenerek kariyerinden 67 ikonik eseri bir araya getiriyor. “Cut Piece”, “Mend Piece” ve “Sky Ladders” gibi erken dönem çığır açan çalışmalarla birlikte “Amaze”, “En Trance”, “Doors” ve “Morning Beams” gibi geniş ölçekli enstalasyonlar müze mekânında yerini alıyor. Her bir eser, sıradan bir seyir keyfi sunmak yerine ziyaretçinin algısını zorlayan ve onu kendi düşünsel katmanlarında yolculuğa çıkaran incelikli talimatlarla tamamlanıyor.

Müze alanını bir nevi nefes alıp veren canlı bir organizmaya dönüştüren bu seçkide, izleyicinin katılımı eserin varoluş şartı hâline geliyor. Ayakkabıların çıkarılarak girildiği cam labirent “Amaze” veya ziyaretçiyi sessizliği bozmaya çağıran “Soprano için Ses Parçası”, sanatın dokunulmazlık zırhını tamamen ortadan kaldırıyor. Küratör Jon Hendricks’in vurguladığı üzere Ono’nun kelimelerle, nesnelerle ve seslerle ördüğü bu dünya; ziyaretçinin zihinsel ve fiziksel dokunuşu gerçekleşmediği sürece eksik kalmaya mahkûmmuş hissini veriyor. Tıpkı ancak birbiriyle temas ettiğinde anlam kazanan hayat, doğa, toplum ve insan gibi...

Protest sanat ve barış için çabalar

Bilindiği üzere Ono’nun sanatsal dili, bireysel bir içe bakışla yetinmeyip toplumsal yaralara temas eden güçlü bir empati köprüsü kuruyor. Serginin en dokunaklı bölümlerinden birini oluşturan “Yükseliş: Bir Çağrı” (Arising) projesi, Türkiye’den kadınların tanıklıklarını ve sadece gözlerini içeren fotoğrafları dünya kadınlarının hikâyeleriyle aynı çatı altında buluşturuyor. Duvarlarda bir araya getirilen kırık parçalar, yıkım ile onarım arasındaki o ince çizgide umudu yeniden yeşertiyor.

John Lennon ile gerçekleştirdikleri “Bed-In” (Yatakta Barış) eylemlerinden “Savaş Bitti!” afişlerine kadar popüler kültür mecralarını aktivist bir araç olarak kullanan Ono, mesajını son derece sade ve çocuksu bir berraklıkla sunmayı başarıyor. Karmaşık felsefi sorunsalları ya da ağır toplumsal travmaları nesneleştirmek yerine, fikrin ve imgenin gücüyle kitlelere ulaştırıyor. Nesne üretmekten ziyade eylemi ve hayal gücünü yücelten bu minimalist yaklaşım, sanatı lüks bir meta olmaktan çıkarıp dönüştürücü bir eyleme çeviriyor.

Müze duvarlarının ötesine taşan deneyim

SSM Direktörü Prof. Dr. Ahu Antmen ve küratöryel ekibin hassasiyetle kurguladığı bu sergi, çağdaş sanatın durağan bir estetik obje kalıbına sığmadığını, hayatın tam ortasında duran dinamik bir süreç olduğunu bir kez daha kanıtlıyor. Materyalin aşırı tüketildiği bir çağda Ono, anıtsal ve gösterişli jestler yerine fikirlerin ve hayal gücünün toplumsal gücüne odaklanıyor. İnsanların çaresiz olmadığını, küçücük bir bakış açısı değişiminin bile büyük dönüşümler yaratabileceğini biz izleyiciye (daha doğrusu artık sanatın parçası olan herkese) fısıldıyor.

Böylelikle Boğaz’ın serin atmosferinde yer alan sergiden ayrılan her ziyaretçi, zihninde çözülmeyi bekleyen sorular, tamamlanmamış düşünceler ve yeniden kurulacak dünyalara dair cesaret taşıyor. Müze duvarlarını aşan bu interaktif deneyim, gündelik koşturmacanın ortasında durup nefes almak ve kendi iç yapılarımızla yüzleşmek için benzersiz bir alan açıyor. Ve nihayetinde ziyaretçiler salondan çıkarken arkalarında Ono’ya ait eserlerden ziyade bizzat katkıda bulundukları yaşayan, başkaları tarafından da devam ettirilecek bir süreç bırakıyor.

Yıl sonuna kadar sanatseverleri ağırlayacak "Yoko Ono: İçses ve İçyapı", İstanbullular için klasik bir retrospektif serginin çok ötesine geçiyor. Hayatı boyunca haksız eleştirilere maruz kalmasına karşın kendi çizgisinden ödün vermeyen Ono’nun altmış yılı aşan bu serüveni; izleyicilerini, tanıklarını ve en önemlisi üretim sürecine dâhil olacak yeni sanatçıları Sakıp Sabancı Müzesi’nde zihinlerde silinmez izler kazımaya davet ediyor.