Hamnet / Hamlet: Bir çocuğun ölümü, bir oyunun doğuşu

Biliyor musunuz, sinema dediğimiz şey aslında bir zaman makinesidir. Chloé Zhao'nun Hamnet'i de tam olarak bunu yapıyor: Bizi 1596 yılının Stratford-upon-Avon'ına, bir veba salgınının ortasına, bir ailenin en karanlık gecesine götürüyor. Ama bu sıradan bir tarihsel drama değil; çünkü bu ailenin babası, dünyanın gelmiş geçmiş en büyük oyun yazarı. Ve bu ailenin kaybettiği 11 yaşındaki oğlu, belki de edebiyat tarihinin en büyük eserinin tohumu olacak.

Maggie O'Farrell'ın romanından uyarlanan film, Shakespeare biyografilerinin genellikle unuttuğu bir şeyi hatırlatıyor: Büyük yaratıcılar da acı çeker. Hem de en sıradan, en insani, en dayanılmaz acıyı: Bir evladın toprağa verilmesini. Ve Zhao'nun dehası, bu acıyı steril bir dönem filmi estetiğine kurban etmeyip, tam tersine, kirli, ham, yaşanmış bir gerçeklik olarak sunmasında saklı.

Agnes Hathaway: Tarihin unuttuğu kadın

Şimdi, gelin tarihin tozlu sayfalarını biraz karıştıralım. Shakespeare'in eşi Anne Hathaway hakkında ne biliyoruz? Neredeyse hiçbir şey. Bir vasiyetnamede geçen "ikinci en iyi yatağımı eşime bırakıyorum" ibaresi, yüzyıllar boyunca onu sevilmeyen, ihmal edilmiş bir kadın olarak resmetmeye yetti. Oysa Maggie O'Farrell ve Chloé Zhao, bu kadına gerçek adını iade ediyor: Agnes. Ve onu, hikâenin yalnızca bir yan karakteri olmaktan çıkarıp, adeta kalbi hâline getiriyor.

Jessie Buckley'in canlandırdığı Agnes, doğayla konuşan, bitkilerin dilini bilen, insanların avuçlarından kaderlerini okuyan bir kadın. Onu izlerken tırnaklarının arasındaki toprağı, ellerindeki bitki kokusunu, bakışlarındaki o vahşi ve özgür duruşu hissediyorsunuz. Bu kadın, toplumun "cadı" diye yaftalayacağı türden bir kadın; ama aynı zamanda bir eş, bir anne, bir şifacı.

Paul Mescal'ın canlandırdığı Will Shakespeare ise henüz olacağı adam olmamış, genç, hırslı, ama aynı zamanda eşine delicesine âşık bir adam. Filmin en güzel sahnelerinden birinde Agnes, Will'in eline dokunup "Bu ellerde keşfedilmemiş ülkeler var, okyanuslar var, boşluklar var" diyor. Bu, bir aşk itirafından daha çok bir dehanın keşfi. Agnes, Will'in içindeki o henüz doğmamış kelimeleri, o yazılmamış oyunları avuçlarında hissediyor.

İkizlerin hikâyesi: Hamnet ve Judith

Hamnet'in en güçlü yanlarından biri, ikiz kardeşler Hamnet ile Judith arasındaki o mistik bağı anlatış biçimi. O'Farrell'ın romanında ve Zhao'nun filminde bu bağ, sıradan bir kardeş sevgisinden çok daha fazlası. Adeta iki bedende bölünmüş bir ruh. Veba, Judith'in kapısını çaldığında, Hamnet içgüdüsel olarak bir şey yapması gerektiğini anlıyor. Kız kardeşinin kıyafetlerini giyiyor, onun yatağına uzanıyor. Azrail'i şaşırtmak, ölümle bir pazarlık yapmak istiyor. Ve bu pazarlıkta kaybeden o oluyor.

Bu sahneyi düşündükçe, Zhao'nun ne kadar cesur bir yönetmen olduğunu bir kez daha anlıyorum. Çocuk ölümünü melo-dramatik bir gözyaşı seline çevirmeden, neredeyse belgesel bir soğukkanlılıkla, ama aynı zamanda derin bir şiirsellikle anlatıyor. Agnes, bir yanda veba hastalığına yakalanan Judith'i kurtarmaya çalışırken, diğer yanda odasında sessizce can veren Hamnet'i duyamıyor. Bu, bir annenin asıla kapanmayacak vicdan yarası. Ve bu yara, filmin geri kalanında Agnes'in her bakışında, her sessizliğinde, her nefesinde kendini hissettiriyor.

"Olmak ya da olmamak": Bir ağıt mı, varoluşsal bir çığlık mı?

Şimdi, gelin edebiyat tarihinin en meşhur dizesine biraz farklı bir gözle bakalım. "To be, or not to be". Biz, bu dizeleri yıllarca Prens Hamlet'in intikam kararsızlığı üzerinden okuduk. Oysa Hamnet filmi, bize bu dizelerin aslında bir babanın ağıdı olduğunu fısıldıyor. Düşünün: Shakespeare, bu dizeleri yazdığında oğlunun ölümünün üzerinden yaklaşık dört yıl geçmişti. Ama dört yıl, bir evladın acısını dindirmeye yeter mi? Bu satırlardaki "dertler denizi", "sapan taşları ve oklar", "keşfedilmemiş ülke"... Bunlar, soyut edebi imgeler değil; yaşanmış acıların, göğüslenmiş darbelerin, korkulan bilinmezin yansımaları.

Dr. Daniel Swift'in dediği gibi, bu tirat yalnızca intihar üzerine değil, "dünyanın adil olduğu yanılsamasının yasını tutmak" üzerine. Shakespeare, oğlunu kaybettiğinde evrenin adaletine olan inancını da kaybetmiş. Ve Hamlet; işte bu kaybın, bu sarsıntının, bu anlam arayışının ürünü.

16. yüzyıl İngiltere'sinde "Hamnet" ile "Hamlet" aynı ismin iki farklı söylenişidir. Shakespeare'in kendi vasiyetinde arkadaşı Hamnet Sadler için "Hamlett" yazması, bu akışkanlığın en somut kanıtı. Peki, bu bir tesadüf mü? Yoksa Shakespeare, oğlunun adını ebedileştirmek için bilinçli bir tercih mi yaptı? Hamnet filmi, ikinci ihtimali savunuyor. Ve bence haklı da. Çünkü sanat, bazen kaybettiğimiz şeyleri geri getirmenin tek yolu...

Hamlet oyununda bir hayalet dolaşır sahnede. Bu hayalet, öldürülen kraldır; ama aynı zamanda bir babanın oğluna seslenişidir. "Beni hatırla" der hayalet. Shakespeare, oğluna gerçek hayatta söyleyemediği bu sözü, sahnede binlerce kez söyletir. Ve her Hamlet sahnelendiğinde, Hamnet de bir kez daha dirilir. Stephen Greenblatt Hamlet bir yas çalışmasıdır der, baba ile oğul arasındaki o kopmuş bağ, sahnede yeniden kurulur. Sanat, burada bir kaçış değil, bir buluşmadır; bir ruhun kendi gölgesiyle dansı.

Zhao'nun kamerası ve Richter'in notaları

Chloé Zhao, daha önce Nomadland ile gösterdiği o natüralist, belgeselvari yaklaşımı burada da sürdürüyor. Ama bu sefer 16. yüzyıl var karşımızda. Peki, bir yönetmen, geçmişi anlatırken nasıl çağdaş kalabilir? Zhao'nun cevabı: İnsanı merkeze koyarak. Görüntü yönetmeni Łukasz Żal, Agnes'in dış dünyadaki özgürlüğünü geniş açılarla, evin içindeki yas ve sıkışmışlık hissini ise boğucu yakın planlarla vurguluyor. Stratford'un çamurlu yolları, Agnes'in tırnaklarının arasındaki toprak, Will'in odasındaki tozlu ışık hüzmeleri... Her kare, yaşanmışlık kokuyor.

Max Richter'in müziği ise filmin duygusal omurgası. Richter, daha önce The Leftovers veya Ad Astra ile gösterdiği o minimalist ama derin dokunuşu burada da sürdürüyor. Notalar, kelimelerin bittiği yerde devreye giriyor. Shakespeare'in kelimelerin efendisi olduğunu biliriz; ama film, bize onun oğlunun ölümü karşısında dilsizleştiğini de gösteriyor. İşte Richter'in müziği, bu dilsizliğin sesi oluyor.

Sanatın simyası ve bir çocuğun ölümsüzlüğü

Hamnet filmini izlerken aklımdan şu soru geçip durdu: Sanat, gerçekten acıyı dindirebilir mi? Yoksa acıyı sömüren bir araç mıdır? Film, bu soruya kesin bir yanıt vermiyor. Ama bir ihtimal sunuyor: Sanat, acıyı dindirmese de onu anlamlı kılabilir. Hamnet, öldüğünde yalnızca 11 yaşında bir çocuktu. Tarihin tozlu sayfalarında kaybolup gidecek bir isimdi. Ama babası onu bir oyuna dönüştürdüğünde, o isim ebedileşti. Artık her Hamlet sahnelendiğinde, her "olmak ya da olmamak" dendiğinde, Hamnet de bir kez daha yaşıyor.

Agnes, filmin sonunda kocasının bu eylemini bir kurban olarak görüyor. Belki de haklıdır. Lakin bu kurban, boşuna değildir. Kelimeler, bazen bir vedadır, bazen bir ağıt, bazen bir intikam. Ama en nihayetinde, Agnes'in de anladığı gibi, kelimeler birleşmenin ve iyileşmenin tek yoludur. Chloé Zhao'nun Hamnet'i, bize Shakespeare'i bir yazardan ziyade, yas tutan bir baba olarak gösteriyor. Ve belki de ilk kez, Agnes Hathaway'i bir dipnot olarak değil, hikâyenin kalbi olarak konumlandırıyor.

Sinema dediğimiz şey, işte bu: Kaybolanları geri getirmek, ölenleri diriltmek ve bize, her sahnenin ardında bir hayalet olduğunu, her kelimenin ardında bir acı olduğunu hatırlatmak. Ve belki de en önemlisi, unutulmaya yüz tutmuş bir çocuğun adını, yüzyıllar sonra bile fısıldatabilmek…