Gün geçtikçe artar odum: Yunus Emre

Güftesi Yunus Emre’ye ait olan Hak Bir Gönül Verdi Bana ilahisini Fatih Koca ne de güzel söylemiştir. Peki dillerden düşmeyen bu Yunus Emre kimdir? Gelin birlikte bakalım.

Tarihî kişiliği menkıbelerle iç içe giren Yunus Emre’nin destanî hayatına dair ilk ve en geniş mâlûmat Uzun Firdevsî’nin (ö. 1512) yazdığı sanılan Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Velî’de yer alır. Buna göre Yunus Sarıköy’de yaşayan, çiftçilikle geçinen fakir bir kişidir. Önce buğday almak üzere Karahöyük’e gider, bir süre Hacı Bektâş-ı Velî’nin yanında kalır, geri döneceği sırada buğday yerine Hacı Bektaş ona “nefes” vermeyi teklif eder fakat Yunus ısrar edince kendisine dilediği kadar buğday verilerek gönderilir. Köyüne yaklaştığı esnada gafletinin farkına varan Yunus, buğdayın bir gün tükenip nefesin ise tükenmeyeceğini düşünerek tekrar tekkeye döner ve nasip ister. Durum Hacı Bektâş-ı Velî’ye arz edilince o, “Bundan sonra olmaz. Biz o kilidin anahtarını Tapduk Emre’ye verdik, varsın nasibini ondan alsın” der ve onu Tapduk Emre’ye gönderir. Yunus da Tapduk Emre’nin yanına varıp durumu ona anlatır; Tapduk Emre hâlinin kendisine malum olduğunu, hizmet edip emek vermesi halinde nasibini alacağını söyler. Yunus kırk yıl boyunca erenler meydanına eğrinin yakışmayacağı düşüncesiyle tekkeye sadece düzgün odun taşır. Rum erenlerinin Tapduk Emre’nin tekkesinde büyük bir meclis kurdukları bir gün mecliste Yunus Emre ile birlikte Yunus-ı Gûyende denilen başka bir Yunus daha bulunur. Tapduk Emre cezbeye gelince Gûyende’ye, “Yunus, söyle!” der fakat Gûyende işitmez. Tapduk bu sözü üç defa tekrarladığı halde Yunus-ı Gûyende yine işitmez. Bu defa Yunus Emre’ye dönüp, “Yunus, vakit geldi, o hazinenin kilidini açtık, nasibini aldın, hünkârın nefesi yetişti, sen söyle!” der. Gönlü açılan, gözlerinden perde kalkan Yunus “şevk denizine düşüp” inci ve mücevher değerinde sözler söylemeye başlar.

Yunus Emre’nin Tapduk Emre’ye uzanan yolculuğu

Aziz Mahmud Hüdâyî’nin, şeyhi Üftâde’nin sohbetlerinden derlediği Vâḳıʿât’ta yer alan Yunus’la ilgili rivayetler Vilâyetnâme’de anlatılanları tamamlar gibidir. Hüdâyî’ye göre Yunus’un mürşidi Tapduk Emre “şeştâ” çalardı. Bir gün Tapduk yine şeştâ çalmaya başlayınca sesi Yunus’a dokunur, Yunus cezbelenir ve sanatını bırakıp Tapduk’a derviş olur. Vâḳıʿât’taki bir rivayette Yunus Emre’nin Tapduk Emre’ye otuz yıl hizmet ettiği, şeyhinin kızıyla evlendiği, pîrinin nefesinin bereketiyle şair olduğu belirtilir. Yine Vâḳıʿât’ta yer alan bir başka rivayete göre otuz yıl hizmetten sonra Yunus, “Ben bu yolculuktan bir şey anlayamadım, muhtemelen sülûkü tamamlayamayacağım” diyerek tekkeden ayrılır fakat yolda rastladığı erenler ve onlarla yaşadığı olağan üstü hâllerle gafletten uyanıp geri döner ve Tapduk’un ayaklarına kapanarak kendini bağışlatır.

XVI. yüzyıl tezkirecilerinden Âşık Çelebi, Yunus’un “kullâb-ı cezbe ile âlem-i mülkten cenâb-ı melekûta çekilmiş, âlemin insân-ı kâmil ve ferîdlerinden” olduğunu kaydeder, ardından onun ümmîliğine işaret ederek hâl diliyle şiir söylediğini belirtir. XVII. yüzyıl Bayramî şeyhi Bolulu Himmet Efendi, sülûkünü tamamlayamayan sâlikin yolculuğunun hızlandırılması için celâl terbiyesinden geçirilebileceğini anlatırken Tapduk Emre ile Yunus arasında geçen olayı örnek verir. XVIII. yüzyıl Halvetî-Şâbânî dervişlerinden İbrâhim Hâs da Tezkire’sinin iki ayrı yerinde Yunus Emre’den ve şeyhi Tapduk’tan bahseder. Süleyman Şeyhî de Yunus’tan, Tapduk Emre’den, şiirlerinden ve tekkeye taşıdığı odunlardan söz eder, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Yunus hakkında, “İlahi menzillerin hangisine çıktımsa bu Türkmen kocasının izini önümde buldum, onu geçemedim” dediğini nakleder. Yunus Emre ile Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî arasında geçtiği aktarılagelen başka bir rivayete göre Yunus bir gün karşılaştığı Mevlânâ’ya, “Mes̱nevî’yi sen mi yazdın?” diye sorar, Mevlânâ “Evet” deyince Yunus, “Uzun yazmışsın. Ben olsam, ‘Et ü kemik büründüm / Yunus diye göründüm’ derdim” karşılığını verir. Diğer bir halk rivayetine göre Yunus 3000 şiir söyler, daha sonra Molla Kasım adlı bir zâhid bunları şeriata aykırı bularak 1000 tanesini yakar, 1000 tanesini suya atar, kalan 1000 şiiri okurken, “Derviş Yunus bu sözü eğri büğrü söyleme / Seni sîgaya çeken bir Molla Kasım gelir” beytine rastlayınca pişman olup tövbe eder ve Yunus’un velîliğine inanır. Bu inanışa göre yakılan şiirler gökte melekler, suya atılanlar balıklar, kalan şiirler de insanlar tarafından okunur. [1]

İslami dönem Türk kültürü, bilindiği gibi pek çok önemli şahsiyet yetiştirmiş olup bunların her biri bu kültüre önemli katkılar sağlayarak bize kadar intikaline vesile olmuşlardır. Bu katkılar çok değişik kültür alanlarında meydana gelmiştir ki tasavvuf da bunlardan yalnızca biridir. Yunus Emre de her şeyden önce bir mutasavvıftır. Türk tarihinde Ahmed Yesevi’den başlayarak çeşitli zaman ve mekânlarda yaşamış ve kendinden sonraki dönemleri önemli ölçüde etkilemiş büyük sûfîler yetişmiştir. Bunlar arasında bugün evrensel boyutlara ulaşabilenleri de vardır ve Yunus Emre de bunlardan biridir.

Ne var ki, Yunus Emre'nin böyle bir boyut kazanması nispeten çok yeni bir olaydır. Bilindiği gibi o, XX. yüzyılın başlarında keşfedilir. Oysa Yunus Emre XIII. yüzyılın son yarısı ile XIV. yüzyılın ilk çeyreği içinde yaşamış ve eser vermiş bir şahsiyettir. Onu altı yüz yıllık Osmanlı dönemi sûfî geleneğinin inhisarından çıkarıp ilmin aydınlığına kavuşturma şerefi, bilindiği üzere, merhum Fuad Köprülü'ye aittir. O, XX. yüzyılın başlarında, malum siyasi ve kültürel gelişmeler sonucu Osmanlı İmparatorluğu'nda İttihad ve Terakki yönetimi ile üstünlük kazanan Türkçülük akımının ve Ziya Gökalp sosyolojisinin tesiriyle ilmî çalışmalarını yüksek zümre sûfîliğinin değil, halk sûfîliğinin araştırılmasına hasretmişti ve ünlü kitabı Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar’ı (İstanbul, 1918) böyle bir ortamda hazırlamaya başlamıştı. O Yunus Emre'yi, bizzat kendi ifadesiyle “İslâm sûfîliği ile Türk zevkinin sentezini yapan Ahmed Yesevi” mektebinin Anadolu’daki en önemli temsilcisi olarak gördü ve adı geçen eserinde onu bu çerçevede ele alarak ilim âlemine tanıttı. Ondan sonra da merhum Burhan Toprak ve merhum Abdülbaki Gölpınarlı ile daha da gelişip derinleşen Yunus Emre araştırmaları günümüze kadar sürüp gelmekte ve bundan böyle de sürüp gideceğe benzemektedir.

Yunus Emre’nin modern dönemde yeniden keşfi

Bu yüz küsur yıllık süre içinde Yunus Emre'ye dair kitap ve makale olarak, ilmî ve popüler seviyede birtakım eserler yayımlandı. Milletlerarası veya Türkiye çapında defalarca Yunus Emre sempozyumları, kutlama törenleri vs. düzenlendi, düzenleniyor ve düzenlenmeye de devam edilecektir. Farklı kültür anlayış ve çevrelerinden, farklı ideolojilerden pek çok profesyonel veya amatör araştırıcı Yunus Emre'yi, daha doğrusu kendi Yunus Emre'sini, başka bir deyişle, Yunus Emre elbisesi giydirilmiş kendi düşünce ve yorumlarını anlattı, yazdı; yazıyor ve yazacaktır. [2]

Wanderungen mit Yunus Emre isimli eserin önsözünde Mevlânâ ile Yunus Emre’yi birlikte değerlendiren Annemarie Schimmel; Yunus Emre’nin şiirlerini dağlarla, taşlarla yana yakıla Allah’ı çağıran ve arayan bir dervişin hikâyesi olarak nitelendirir. O Anadolu’yu karış karış dolaştıkça baharda coşan nehirlere veya yazın tozlu yollara baştan ayağa biricik yarasını seslenir: “Bana seni gerek seni.” Yunus Emre, İslam’ın temel ilkelerine bağlı kalmakla ve Hz. Peygamber’e derûnî duygularla övgü dolu şiirler yazmış olmakla birlikte, büyük sûfîlerde olduğu üzere gerçek aşıkların dininin bütün dinlerden farklı olduğuna inanır. Âşık olan kişi yalıçapkını kuşu gibi Hakk’ın denizine dalar, onun ruhu Mâşûk-ı Hakiki’nin yakınına uçar. Gerçekten bir âşık âlem-i ervâhta kendisine sunulan o şaraptan mest olur ve bu mest oluş, bütün Farsça ve Türkçe mistik şiirlerin ortak sembolüdür. Araf Sûresi yüz yetmiş ikinci ayete göre Allah, bütün gelecek kuşaklara/ruhlara âlem-i ervâhta bir ân “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye sorar ve onlar da “Evet, sen bizim Rabbimizsin” diyerek cevap verirler. Yaratıcı ile insanoğlu arasındaki bu sözleşme, Hakk’ın ulûhiyetini mutlak manada tanımak anlamına gelir.

Tasavvuf düşüncesi bu harika olayı bir yemek sofrası gibi tahayyül eder ki orada insana onu sonsuza dek mest eden ilahi aşk şarabı sunulur. Bu aşk, Yunus Emre’nin şiirlerinde övgüyle dile getirdiği bir aşktır. Aynı zamanda bu aşk, Yunus’u halkın içinde yalnız ve ıssız kılan aşktır.

Schimmel’in Yunus Emre tasavvurunu ve Anadolu’da tasavvuf kültürü ile ilgili düşüncelerini anlayabilmek ve resmi bir bütün olarak görebilmek için onun eserlerindeki satır arası ifadelerin zaman zaman Mevlânâ ve İbnü’l Arabî’nin görüşleriyle birlikte irdelenmesi gerekebilir. [3]

Tasavvuf şiirinde dil: Amaç mı, araç mı?

Yunus Emre'nin, -tıpkı diğer tasavvuf şairleri gibi- dili, amaç değil araç olarak kullandığını hatırlattıktan sonra tasavvuf ilkelerine sıkıca bağlı olan ''Derviş Yunus'"un, ''Miskin" Yunus 'un şiirindeki dilin de amaç değil, ifade ve beyan aracı olduğu gözlemlenebilir. Amaç ise ilgili irfan şairinin mensup olduğu tasavvuf akımının veya ideolojisinin propagandasıdır. Biz bu tasavvuf akımına "tarikat" demek istemiyoruz. Zira tarikat, tasavvuf erinin geçmekte olduğu dört aşamalı yolun çeyreğidir yani dörtte biridir. Tasavvuf eri sadece tarikata mensup olur ve bağlı kalırsa onun, bu dört aşamalı yolun diğer üç hissesini kat etmesi mümkün olamazdı. Bu durumda ise ilgili mutasavvıfın başlattığı irfan yolculuğunun “kâmil insan” aşaması ya da fena-fillahtan beka-fillaha geçişi gerçekleşmemiş olurdu. Oysa bir dervişin veya bir “miskin”in hayat faaliyeti sadece tarikat sınırları içinde kalamaz. Demek ki di1, bu dört aşamalı yolun sadece tarikat kısmında değil; diğer kısımlarında da bir araç olarak mutasavvıfın en itibarlı, kendine özgü, genel görünse de pek umumi olmayan, spesifik bir yol arkadaşıdır.

Yunus Emre dili, -asırları geçip gelen mükemmelliğine rağmen- bir araç değil, amaç olarak belirlenseydi, herhâlde daha farklı bir Yunus Emre ile karşılaşmış olacaktık. Bu Yunus Emre şiiri ise kendi ifade gücü ile insan düşüncesinin sınırlarını alt üst eden, en az dört boyutlu bir özelliğe sahip olan, derinliği ve etkileyiciliği şimdikinden daha fazla bir dilden oluşur idi. Takdir edilir ki böyle bir dil ve amaç için de çok enerji gerekir. Bu enerjinin ise irfanî şiirde dilden daha çok ideolojiye harcandığı kesindir. Kısacası tasavvuf şiirinin veya tasavvuf metinlerinin dile (ya da “dille”) münasebeti, dilin hep araç olması yönündedir. [4]

Notlar

[1] Mustafa Tatcı, Yûnus Emre, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013, İstanbul, 43. cilt, s. 600.

[2] Ahmet Yaşar Ocak, Türkiye'de Yunus Emre Araştırmaları Üzerine Genel Bir Değerlendirme ve Yunus Emre Problemi, Vakıf Haftası,  Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1991, sayı: 8 [VIII. Vakıf Haftası, 4-5-9 Aralık 1990], s. 29.

[3] Abdullah Kuşlu, Batı’da Bir Yunus Emre Yorumcusu: Schimmel’e Göre Sûfî Düşüncenin Kurucusu Olarak Yunus Emre ve Anadolu’da Tasavvuf Kültürü, Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 2021, cilt: VII, sayı: 2, s. 1526-1527.

[4] Nazim Muradov, Her Mısrası Bir Lengüistik Hadise Olan Yunus Emre Şiiri-Yunus Emre Şiirinde Boyutluluk, Vefatının 700. Sene-yi Devriyesinde Uluslararası Yunus Emre ve Dünya Dili Türkçe (YU-DİL) Bilgi Şöleni, 7-9 Mayıs 2021, Eskişehir, 2021, sayfa: 493-494.