Doğu’nun ebedî sesi “Diva: Ümmü Gülsüm”

Film, seyircisini doğrudan 1967 yılının Paris’ine, meşhur Olympia Salonu’ndaki o tarihî konserin hemen öncesine şahit ediyor. Sahne arkasında nefes kesen o telaş, salondan yükselen tutkulu “Souma!” tezahüratları ve dünyanın dört bir yanından onu dinlemeye gelen hayranların coşkusu, daha ilk dakikalarda filmin duygusal atmosferini inşa ediyor. Biz seyirciler de salondaki o hevesli kalabalığın arasına karışıyor; bu büyük efsanenin sahneye adım atacağı anı beklerken onun sesine duyduğumuz o ezeli arzuya kapılıyoruz. Ümmü Gülsüm’ün müziğiyle ve dinleyicisiyle kurduğu bağın gücü tam da burada gizli bence: Keza onu hayatında hiç dinlememiş, şarkılarıyla ilk kez tanışan bir sinemasever bile kendisini o salondaki büyülü bekleyişin tam ortasında bulabiliyor.

Marwan Hamed, hikâyeyi Paris’teki o kırılma anından geriye sarmakla birlikte, düz bir kronolojiyle yetinmiyor. Zaman katmanları arasında serbestçe dolaşan kurgu, Ümmü Gülsüm’ün çocukluğu ile şöhretin zirvesindeki yılları arasında güçlü köprüler kurarak hayatındaki insani kırılmaları görünür kılıyor. Nil Deltası’ndaki küçük bir köyde, ataerkil baskılardan sıyrılmak için erkek kılığına girip ilahi okuyan Souma’dan, Kahire’nin görkemli sahnelerine uzanan bu patika, büyük bir yeteneğin nasıl yoğrulduğuna dair enfes ipuçları barındırıyor. Özellikle fırtınanın ortasında küçük Souma’nın korkusunu sesiyle bastırıp şarkı söylediği o an, filmin en şiirsel sahnelerinden biri oluveriyor. Öyle ki korkusuna sesini kalkan eden o küçük kızda, ileride milyonları arkasından sürükleyecek bir ikonun ayak izlerini görüyoruz.

Ayrıca belirtmek gerekir ki anlatı, kurmaca sahnelerin arasına ustalıkla yerleştirilen arşiv görüntüleriyle zenginleşiyor. Ümmü Gülsüm’ün tarihsel görüntüleriyle filmdeki sahneler arasındaki geçişler, sinematik dünya ile tarihsel gerçeklik arasındaki sınırları giderek belirsizleştiriyor. Mona Zaki’nin canlandırdığı karakterden Ümmü Gülsüm’ün arşiv görüntülerine geçildiğinde, perdede izlediğimiz hikâyenin basit bir senaryo kurgusundan ibaret olmadığını sarsıcı bir biçimde hatırlıyoruz. Bu görsel dokunuşlar, seyircinin Ümmü Gülsüm’ün tarihsel varlığıyla kurduğu bağı beslerken, filmin geçmişi ayağa kaldırma çabasına da sinematik bir boyut katıyor.

Bir efsanenin ardındaki insan

Mona Zaki’nin Ümmü Gülsüm performansına saygı duymamak zaten elde değil. Bir müzik ikonunu canlandırmak; onun sahnedeki o heybetli duruşunu, beden dilini ve sesinin yaydığı otoriteyi beyaz perdeye taşımak son derece ağır bir sorumluluk. Zaki’nin performansında gerçek Ümmü Gülsüm’ün her nüansını birebir bulmak elbette mümkün değil; nitekim fiziksel benzerlik, aksan ve tavır konusunda Arap basınında yükselen eleştiriler de haksız sayılmaz. Yine de Zaki, özellikle Paris Olympia’nın yöneticisiyle karşı karşıya geldiği ve Fransızca “Aynı dili konuşmuyoruz” dediği sahnede karakterin sarsılmaz iradesini müthiş yansıtıyor. O anda repliğin arkasında, kendi sanatına, kimliğine ve duruşuna tavizsiz biçimde sahip çıkan gerçek bir Ümmü Gülsüm şahsiyeti buluyoruz. Bu portrenin derinleşmesinde yan karakterlerin katkısı muhakkak büyük; zira Sayed Ragab’ın sanatçının babasına kattığı şefkat ve sıcaklık, çocukluk sahnelerine can suyu veriyor. Özellikle babasının, küçük Souma’nın Kur’an okuyuşunu titizlikle düzeltişi, sanatçının o eşsiz fasih Arapça telaffuzunun ve ses hâkimiyetinin temellerinin nerede atıldığını göstermesi bakımından son derece değerli.

Filmin duygusal omurgasında ise şair Ahmed Rami ile kurduğu derin ve karmaşık ilişki geniş bir yer tutuyor. Muhammed Farrag’ın canlandırdığı Rami, Ümmü Gülsüm’ün hem edebî hem de duygusal dünyasında bir kutup yıldızı. Aralarındaki o platonik, karşılıksız aşk, sanatçının mahrem dünyasına zarif bir pencere açıyor. Fakat hikâyenin bu ilişkiye ayırdığı cömert süre, zaman zaman Ümmü Gülsüm’ün bir sanatçı olarak tek başına var ettiği devasa kimliği gölgede bırakabiliyor. Rami’yi reddedişi, kalbindeki sevgiyi şarkılarına dönüştürüşü ve kendi hayatının direksiyonunu kimseye bırakmama arzusu etkileyici biçimde işlense de onun gibi karmaşık bir figürü sadece bu ilişki üzerinden okumak eksik kalıyor. Kraliyet ailesiyle kurduğu hassas dengeler ve doktoruyla yaptığı evlilik de bu özel hayat tablosunu tamamlıyor.

Ümmü Gülsüm’ün bir kadın olarak verdiği varoluş mücadelesi, filmin daha da derinleşmesini arzuladığım en kritik yönüydü. Erkek egemen bir coğrafya ve dönemde kendi mesleki otoritesini kurması, sahne koşullarını kendisinin belirlemesi ve koca bir orkestrayı parmağında oynatması muazzam bir devrim. Filmde bağımsız bir gazeteciyi desteklemesi, dergilerde makaleler yazması ve ardından Müzisyenler Sendikası’nın ilk kadın başkanı seçilmesi bu mücadeleyi görünür kılan harika detaylar. Fakat bazı sinema eleştirmenlerinin altını çizdiği gibi; film her ne kadar Ümmü Gülsüm’ü güçlü kadın imgesi olarak sunsa bile bu gücü var eden toplumsal şartları, verdiği mücadeleleri ve ödediği bedelleri yine de daha fazla görmeyi isterdik.

Siyasetin gölgesi ve "tarab"ın büyüsü

Ümmü Gülsüm’ün hayatını anlatırken Mısır’ın çalkantılı siyasi tarihini paranteze almak imkânsız. İngiliz işgali altındaki monarşiden 1952 Hür Subaylar Devrimi’ne, Cemal Abdünnasır’ın Pan-Arabizm rüyasından Orta Doğu’nun fırtınalı günlerine kadar sanatçı, coğrafyasının kaderiyle birlikte nefes almıştı. Film bu tarihsel fonu koruyor ancak bu siyasi altüst oluşların Ümmü Gülsüm’ün sanatsal ve zihinsel dünyasını nasıl şekillendirdiğini daha derinlikli işlemekten de kaçınıyor. Monarşi saraylarıyla kurduğu bağlar, Nasır dönemiyle birlikte geçirdiği kabuk değişimi ve 1967 Altı Gün Savaşı’nın ardından yıkıma uğrayan Arap dünyasına moral vermek için düzenlediği tarihî konserler... Bunlar, onun sanatçı olmanın ötesine geçerek bir millî sembol olduğunu gösteren hayati dönemeçler. Özellikle savaş sonrası Arap başkentlerini gezerek ülkesine kaynak toplaması, halkıyla kurduğu o ruhsal akrabalığın en somut kanıtı. Bu hattın daha güçlü bir anlatıyla desteklenmesi (son sahnelerde az da olsa yer veriliyor), onun Arap dünyasındaki otoriter yönetimleri bile dize getiren konumunu anlamamızı kolaylaştırabilirdi.

Tarihsel çerçevenin ötesinde, filmin müzikal anlatısı da ayrıca bir parantezi hak ediyor bence. Ümmü Gülsüm, Arap müziğindeki o efsanevi “tarab” (müziğin ruhu vecde getirmesi, esrime hâli) geleneğinin doruk noktasıydı. Dinleyicisini tam anlamıyla hipnotize eden, aynı dizeyi her yineleyişte farklı bir duygusal renge büründüren o benzersiz yorumculuğu, onu zamansız kılan en büyük yeteneğiydi. Film, dinleyicilerin yüzlerindeki o kendinden geçişi ve salona yayılan coşkuyu görsel olarak yakalamakta oldukça başarılı. Ses tasarımı da bu atmosferi fazlasıyla destekliyor.

Özellikle “Inta Omri”, “Alf Leila We Leila”, “El Atlal”, “Ya Laylet el-Id”, “Howa Saheh El Hawa Ghalab”, “Ghanili Shway Shway” ve “Yalli Ra'eyt Elouhou” gibi dev eserlerin sinema salonunda yankılanmaya başlamasıyla birlikte anlatı bambaşka bir derinlik kazanıyor. Bu unutulmaz ezgilerin arasından süzülüp gelen, Ümmü Gülsüm’e ait o gerçek sesin yarattığı bir nida, bir yakarış ve zamanı delen bir yankı salonu sarıp sarmalıyor; bu hakiki dokunuş, sinemada kurulan dünyanın ötesine geçerek izleyiciyi derinden sarsıyor.

Yine de gönül, onun müzikal dehasının mutfağına daha çok girmek isterdi. Makamlar arasındaki o mucizevi geçişleri, vokal tekniği, melodik süslemeleri ve orkestrayla kurduğu o mutlak hâkimiyet daha incelikli işlenebilirdi. Riad el-Sunbati, Muhammed Abdülvehhab ve Baligh Hamdi gibi müziğini besleyen dev bestecilerle olan sanatsal çatışmaları bu hikâyenin kalbinde yer almalıydı. “Screen Daily” ve “L'Orient Today” gibi mecraların da vurguladığı üzere; sesinin ihtişamı perdede yankılansa da o sesi dünya müziğinin zirvesine çıkaran sanatsal devrimler filmde biraz yüzeysel geçiliyor. Müzik, filmin bizzat kendisi olması gerekirken zaman zaman maalesef duygusal bir sahne fonuna dönüşüyor.

Zamanı aşan bir sesin ardından

Tüm bu eksiklerine ve tartışmalı tercihlerine rağmen “Diva: Ümmü Gülsüm”, beni derinlemesine etkileyen, yer yer büyüleyen bir yapım oldu. Perdedeki dinleyicilerin yüzlerine yansıyan o saf hayranlık, şarkılar uzayıp gittikçe salonda büyüyen o görünmez büyü ve Ümmü Gülsüm’ün sesiyle kurduğu o zamansız bağ, bence filmin en büyük zaferi. “Tarab”ın insan ruhunda yarattığı o sarhoşluğu, tek bir şarkının içinde zamanın büküldüğünü ve aynı sözlerin her tekrarda nasıl yeni bir duyguya dönüştüğünü hissedebiliyorsunuz. Bir noktada insan içinden, "Film hiç bitmese, onun sesini bu salonda biraz daha dinlesek..." diye geçiriyor. En sevdiğimiz eserlerinden birkaç dizeye, bir kelimesine ya da sesindeki küçücük bir titreşime tanıklık etmek bile onun o devasa dünyasına yakınlaşmak için yetip artıyor.

Ümmü Gülsüm’ün Türkiye’deki kültürel karşılığı da bu filmi bizim için çok daha anlamlı kılıyor. 1930’lu yıllarda radyolardaki alaturka müzik yasakları ve hemen ardından Mısır melodramlarının Türkiye’de yarattığı o büyük fırtına, Mısır müziğinin bu topraklarda derin izler bırakmasını sağlamıştı. Kahire radyolarından geceleri yükselen ve evlerimize konuk olan Ümmü Gülsüm şarkıları, ortak kültürel hafızamızın en kıymetli parçalarından biri olmuştu. Bu yüzden onun hikâyesi, aslında bizim için de bir nevi kendi geçmişimizden tanıdık ve sıcak bir sesi yeniden duymak demek. Salondan çıkarken bu kültürel akrabalığı ruhumda hissetmek, filmin duygusal yükünü benim için katbekat artırdı diyebilirim.

14. Boğaziçi Film Festivali’nin “Diva: Ümmü Gülsüm” ile perde açması bu açıdan son derece kıymetli bir buluşmaya vesile oldu. Film, sanatçının hayatına dair tüm merakları gidermese de onun efsanesini yeniden zihinlere taşıyor ve sesinin neden onlarca yıldır eskimediğini bize bir kez daha hatırlatıyor. Daha cesur bir senaryo ve daha derinlikli bir müzikal/siyasi okumayla başyapıt seviyesinde bir film çıkabilirdi elbette. Ama yine de Atlas Sineması’nın o tarihî atmosferinde bu devasa sesin izini sürmek, onunla aynı karanlıkta yeniden buluşmak paha biçilemez bir deneyimdi. Perde kapandığında zihnimde filmin yanıtsız bıraktığı sorular kadar, Ümmü Gülsüm’ün o benzersiz yankısı kaldı. Bazı sanatçılar zamanın içinden geçip gider; bazıları ise sesleriyle zamanın kendisini aşar. Ümmü Gülsüm, hiç şüphesiz zamanı aşanların en ön safında duruyor.