Aslında Kaşık Yok: Gerçekliğin kırılma noktası

Özgür Özdural’ın kaleminden çıkan ve Ali Atilla Şendil’in rejisiyle İstanbul Devlet Tiyatrosu sahnelerinde yankı bulan “Aslında Kaşık Yok”, insanlığın binlerce yıldır zihnini kemiren o kadim şüpheyi modern bir kurguyla tiyatro sahnesine taşıyor. Elli altı yıl boyunca mutlak bir itaat ve sarsılmaz bir rutinle görevini sürdüren bir kâhyanın, etrafında gelişen tuhaf olaylar silsilesiyle gerçeklik algısının parçalanmasına tanık oluyoruz. Sahnede Beethoven, Jan Dark, Kleopatra, Hitler ve Diyojen gibi tarihsel figürlerin kronolojik sınırları yıkarak bir araya gelmesi, lineer zaman algısının koca bir yanılsamadan ibaret olduğunu bütün görkemiyle haykırıyor. Oyunun ismini aldığı, popüler kültürün belleğine kazınan o meşhur Matrix repliği, gerçeğin dışarıda bir yerlerde bükülmeyi bekleyen katı bir madde olmadığını, tamamıyla zihnin içindeki bir kabulden ibaret olduğunu vurguluyor. Kâhyanın yarım asrı aşan düzeninin çöküşü, bireyin kendi varoluşunu sorgulamadan geçirdiği mekanik yaşamın ne denli kırılgan bir zemin üzerinde durduğunu kanıtlıyor. Bu sarsıcı tecrübe, felsefe tarihinin farklı duraklarında üretilmiş hakikat arayışlarını tek potada eriten devasa bir uyanış anlatısına dönüşüyor.

Mağaranın duvarlarındaki çatlak: Platon’un gölgeleri

Gerçekliğin doğasına dair girişilen bu görkemli sorgulamanın felsefi temellerini Platon’un meşhur mağara benzetmesinde bulmak mümkün. Platon, ömrü boyunca karanlık bir mağarada zincirlenmiş, yüzleri duvara dönük insanları tasvir ederek hakikat problemini somutlaştırır. Bu insanlar, arkalarındaki ateşin önünden geçen nesnelerin duvara vuran gölgelerini yegâne hakikat sanarak yaşamlarını sürdürürler. Oyundaki kâhya karakteri, tam elli altı yıl boyunca kendi mağarasının gölgelerine sadakatle hizmet etmiş bir modern zaman esiridir. Onun kurduğu düzen, değişmez sandığı kurallar ve baş eğdiği sistem, mağara duvarındaki titrek siluetlerden başka hiçbir şey değildir. Tarihsel figürlerin birer anomali misali kâhyanın yalıtılmış dünyasına sızması, mağaradaki paslı zincirlerin kırılmaya başladığı o eşsiz uyanış anını temsil eder. Gölgelerin asılsızlığını fark eden birey, gözlerini kamaştıracak olan mutlak hakikatin ışığına doğru sancılı bir yürüyüşe başlar. Kâhya için karşısına çıkan bu açıklanamaz olaylar dizisi, dış dünyanın yakıcı güneşiyle yüzleşmenin getirdiği kaçınılmaz ontolojik krizin tam kalbidir.

Söz konusu kriz, modern çağın en popüler felsefi tartışmalarından biri konumundaki simülasyon argümanıyla kusursuz bir uyum içindedir. Simülasyon teorisi, evrenin ve içindeki tüm deneyimlerin, üstün bir zekâ veya teknoloji tarafından kurgulanmış devasa bir dijital illüzyon olabileceğini öne sürer. Sahnede farklı çağlardan kopup gelen Jan Dark, Beethoven veya Hitler’in tek bir düzlemde buluşması, bu muazzam yazılımda ortaya çıkan bir sistem hatasını, adeta bir “glitch” durumunu andırır. Bu karakterler, belirli arketiplerin evrensel simülasyondaki kodlanmış yansımaları olarak kâhyanın gerçeklik algısını bütünüyle sabote ederler. Doğrusal tarihin iptal edildiği bu mekânsızlık hâli, oyunun isminin hakkını vererek, maddi dünyanın ardında tıkır tıkır işleyen görünmez yazılımın ipliklerini açığa çıkarır. Evren, kâhyanın anılarından, inançlarından ve mutlak doğrularından bağımsız şekilde, her an yeniden yazılabilme potansiyeli taşıyan dijital bir rüya formuna bürünür.

İbnül Arabi’nin hayal perdesi

Bununla birlikte, bu dijital rüya metaforu insanlık tarihinin yepyeni bir buluşu olmaktan çok uzaktır. Yüzyıllar öncesinden Endülüslü sufi filozof İbnül Arabi, çok daha derin ve mistik bir terminolojiyle evrenin sanal doğasını “hayal” kavramı üzerinden temellendirmiştir. Arabi’ye göre içinde yaşadığımızı sandığımız bu maddi âlem, mutlak varlık olan Yaratıcı’nın isim ve sıfatlarının yokluk aynasındaki yansımalarından ibarettir. “Âlem bir hayaldir, hakikatte ise O'dur” diyen İbnül Arabi için kesret dünyasındaki her şey, asıl kaynağın, yani hakikatin gölgeleridir. Kâhyanın elli altı yıllık düzeninin paramparça olması, Arabi’nin düşünce sisteminde mutlak hakikate giden yoldaki ilk idrak kıvılcımına denk düşer. Tarihsel figürlerin zamansız bir boşlukta belirmesi, Arabi’nin “a'yan-ı sabite” (sabit hakikatler) kavramıyla şaşırtıcı bir paralellik gösterir. İnsanlar, olaylar ve zaman dilimleri Tanrı’nın zihnindeki ezeli formlar olarak zaten mevcuttur; bizler onların maddi perdedeki geçici tezahürlerini, ardışık sıralar hâlinde izleriz. Kâhya, bu çokluk perdesinin yırtıldığı aydınlanma anında, varlık sandığı her şeyin devasa bir illüzyon, kozmik bir gölge oyunu olduğunu derinden hisseder.

Maddi dünyanın bağlarından kopan kâhya, evrenin bir yanılsama olduğunu fark ettiği an, varoluş felsefesinin o çetin ve tekinsiz arazisine adım atar. Albert Camus'nün “Sisifos Mitosu”nda tasvir ettiği o sonsuz, amaçsız döngü, kâhyanın ömrünü adadığı görevinde birebir vücut bulur. Sisifos nasıl her gün kayayı dağın zirvesine taşıyıp kayanın geri yuvarlanışını izliyorsa, kâhya da her sabah aynı düzenin dişlilerini yağlar, yaşamın anlamsızlığını gizleyen rutinlerine sarılır. Ne var ki oyunun dinamikleri kırıldığında, kâhya salt rutinini uygulayan bir makine olmaktan çıkar. Kendi absürdünün farkına varan, zamanın ve mekânın kurgusallığını kucaklayan bilinçli bir varlığa evrilir. Kendi gerçekliğinin anlamsızlığıyla yüzleşmesi, Camus'nün başkaldıran insan figürüne doğru atılmış cesur bir adımdır.

Zihni bükmek

Varoluşçuluk, bireyin bu absürt evrene kendi rızası dışında “fırlatılmış” olduğunu, hiçbir önceden belirlenmiş öz taşımadığını savunur. Jean-Paul Sartre’ın “varoluş özden önce gelir” düsturu, kâhyanın trajedisini okumak için kusursuz bir anahtar sunar. Kâhya, uzun yıllar boyunca kendine verilen rolleri sorgusuz sualsiz oynayarak Sartre’ın “kötü inanç” diye adlandırdığı ruhsal tuzağa saplanıp kalmıştır. Kendi özgürlüğünden kaçmış, sistemin ona biçtiği kimliği değiştirilemez bir doğa yasasıymış gibi benimsemiştir. Fakat sistem çöküp zaman büküldüğünde, kâhya o devasa hiçlikle baş başa kalmaya mahkûm edilir. Varoluşsal bunaltı tam olarak ufuktaki bütün kesinliklerin kaybolduğu noktada yakasına yapışır. Tutunacak hiçbir inancın, uğruna savaşılacak hiçbir ideolojinin, varlığına sığınılacak hiçbir “kaşığın” kalmadığı o sıfır noktasında insan, kendi anlamını yokluktan var ederek bizzat yaratmak zorundadır.

Tiyatro metni, izleyiciye sunduğu bu katmanlı yapıyla insan belleğinin güvenilirliğini bütünüyle yerle bir eder. Bellek, bilincimizin gerçekliğe tutunmak gayesiyle kullandığı en güçlü çapadır. Oysa kâhyanın hafızası, karşısına çıkan yeni ve çelişkili gerçeklikler yumağında eriyip gider. Diyojen’in fıçısından taşıp modern çağın sahnesine dökülen kinik sorgulamalar, insanın kabul edilmiş doğrularının altındaki dehşet verici boşluğu yüzümüze çarpar. Gerçeklik, biz ona inandığımız müddetçe katı ve sarsılmaz görünmeyi sürdürür. Özgür Özdural’ın metni, dogmaların kabuğunu kırarak hakikatin soğuk, sarsıcı, öte yandan bir o kadar özgürleştirici yüzüyle temas etmemizi temin eder. Geçmişin, bugünün ve geleceğin tek bir sahnede eriyip birbirine karıştığı bu kaotik evren, bizi kendi bilincimizin hudutlarıyla hesaplaşmaya zorlar. Bükülmesi gereken şeyin dünyadaki nesneler değil, doğrudan doğruya zihnimizin kendisi olduğu gerçeği, oyunu izleyen her bireyin dimağına çakılır. Kâhyanın zorlu uyanışı tamamlandığında, seyirci de kendi bileklerindeki görünmez zincirlerin ağırlığını duyumsamaya başlar. Varoluşun asıl ağırlığı ne geçmişin hayaletlerini sırtlanmakta ne de geleceğin belirsizliği içinde kaybolmaktadır; asıl mesele, hiçbir şeyin mutlak olmadığı bu görkemli illüzyon denizinde, kişinin kendi şahsi hakikatini inşa etme cesaretini gösterebilmesidir.