“NATO, ABD değildir”: Atlantik ittifakı yeniden yazılırken

ABD’de Donald Trump’ın yeniden yükselişi ve birinci başkanlık döneminde başlattığı NATO’ya yönelik sert söylemini daha da ileri taşıyarak “gerekirse ittifaktan çıkma” tehdidinde bulunması, transatlantik güvenlik mimarisini tarihinin en kritik kırılma noktalarından birine sürüklemektedir. Bu nevi çıkışlar, kimilerine göre “Trump tarzı siyasetin” yeni bir konjonktürel ve geçici evresi olarak görülmeliyken, diğer bir kesim için ise, yalnızca politik retorik olarak nitelendirilemez; aksine NATO’nun yapısal bağımlılıklarını açığa çıkaran bir “stres testi”yle geniş bir coğrafyayı karşı karşıya getirmiştir.

Bununla birlikte, anılan stres testinden sadece Trump’ın sorumlu olduğunu söylemek ise bazı analistlerin de ifade ettiği şekliyle yanlış olabilir. Zira, Nixon’dan, baba-oğul Bush’lara hatta daha “liberal” görülebilecek Clinton-Obama ekolüne kadar ABD Başkanlarının çoğunun giriştiği küresel ve bölgesel eylemlerle NATO, yapısal gelişim sürecinde önemli yaralar almıştır. Trump ise, belki de kendine has tavrıyla, ilk defa bu kadar net ve çoğu kesime göre ikircikli ve gizli diplomasi kalıplarından uzak konuşarak, ABD’nin plan ve niyetlerini dünya kamuoyuna bu denli açık hâle getiren ilk Amerikan Başkanı olmuştur denilebilir.

Gelinen noktada ise hepimizi ilgilendiren temel tartışma şudur: NATO, Soğuk Savaş’ın sır perdeleriyle süslü ve ABD’nin ideolojik iradesine bağlı bir güvenlik şemsiyesi olarak mı kalacak; yoksa -belki bir isim ve kavramlar değişimini dahi göz önüne alarak- giderek daha çok taraflı, şeffaf, kamusal etik ve ahlaki dış politik zemini daha güçlü ve daha özerk bir stratejik yapı hâline mi dönecek?

NATO’nun kısa tarihi ve Türkiye’yle ilişkisi

1949’da, İngiltere Dışişleri Bakanı Ernest Bevin’in “artan Sovyet etkisine karşı Batı ruhu” fikrinin ABD ve Kanada dâhil diğer 9 Avrupa ülkesince de destek görmesiyle kurulan NATO, Soğuk Savaş boyunca Sovyetler Birliği’ne karşı Batı dünyasının askerî omurgasını oluşturdu. Kolektif savunma ilkesi, ittifakı yalnızca askerî değil, aynı zamanda siyasi ve belki de toplumsal bir dayanışma mekanizmasına dönüştürdü.

Kendisinden kilometrelerce uzakta, bugün dahi belirgin “İki Kore” gerçeğini yaratan ve o dönemin koşullarıyla oldukça “ideolojik bir savaş” olarak görülmesi gereken, NATO’nun ilk sınamalarından Kore Savaşı’na asker göndermesiyle üyelik süreci hızlanan Türkiye ise 1952’de NATO’ya katılımıyla, ittifakın güney ve doğu kanadını güçlendiren kritik bir hamlenin bugüne kadar en önemli sembolü hâline geldi. Türkiye, ittifakın kuruluş fikri “Batı ruhu” adına ontolojik kimi tezatlıklarına rağmen, Soğuk Savaş boyunca Sovyet yayılmacılığına (Türkiye için ayrıca “tarihî Rus” tehdidine) karşı bir “ön cephe devleti” işlevi gördü. Coğrafi konumu sayesinde Karadeniz, Orta Doğu ve Balkanlar arasında stratejik bir köprü oluşturduğu, Türk dış politikasını ve devletin diğer pek çok kritik kurumundaki her kademeyi de bugüne kadar buna göre şekillendirdiği ise yadsınamaz bir gerçektir.

Soğuk Savaş sonrası dönemde ise NATO’nun rolü çok boyutlu tehditler algısıyla hızla değişirken, Türkiye gibi üyelerin önemi ise azalmadı; aksine çeşitlendi. Balkan müdahaleleri, Afganistan operasyonu ve Karadeniz güvenliği gibi alanlarda Türkiye aktif bir aktör olarak öne çıktı.

Son yıllarda yaşanan kimi gerilimlere rağmen, Türkiye’nin NATO içindeki konumu hâlâ kritiktir. Bilhassa Ukrayna Savaşı’yla birlikte Karadeniz’in yeniden jeopolitik bir merkez hâline gelmesi ve İran’daki gibi belirsiz savaş ortamları, Türkiye’yi ittifak açısından vazgeçilmez kılıyor.

Trump’ın “NATO’dan çıkış” söylemi: İttifakın geleceği üzerine

Bugüne geldiğimizde en belirgin gelişme ise şüphesiz, Donald Trump’ın NATO’dan çıkma ihtimalini açıkça dile getirmesiyle, daha önce de tartışılan ancak “düşük ihtimalli” görülen bir senaryonun artık ciddi bir stratejik tartışma hâline gelmesidir.

ABD’nin NATO’dan çekilmesi genel kanıya göre, üç temel sonucu beraberinde getirebilecektir. İlk aşamada, tabiatıyla önemli bir askerî ve lojistik boşluk söz konusu olacak, Avrupa’nın, kendi aralarında aşamadıkları tartışmalarının da hız kesmemesiyle kırılganlık giderek artacaktır. ABD, NATO’nun askerî kapasitesinin omurgasını oluşturduğundan, nükleer caydırıcılık, lojistik ağlar ve ileri teknoloji sistemlerinin büyük bölümü Washington’a bağlıdır ve ABD’nin çekilmesi, Avrupa’nın, şayet stratejik bir bütün hâline gelmeyi başaramazlarsa, kısa vadede ciddi bir güvenlik açığıyla karşı karşıya kalmasına yol açacaktır.

Bu bağlamda, ikinci aşamada, Avrupa’nın zorunlu stratejik özerkliğini isteyen kesimler belirli bir sağduyu ve öngörüsel diplomasinin ön almasıyla güç kazanabilir. Trump’ın söylemleri, Avrupa’yı uzun süredir ertelediği bir gerçekle bu şekilde yüzleştirebilecek, kendi güvenliğini kendisi sağlamak zorunda kalacak olan bir Avrupa Birliği içinde ortak savunma projelerinin hızlanması kaçınılmaz olacaktır. Türkiye, Ukrayna, Mısır, Sırbistan, Azerbaycan gibi belirli kapasitelere sahip önemli aktörlerle ve hatta şu anın en büyük “düşman kampı” Rusya’yla bile belirli bir stratejik diyalog bu senaryoda gündeme gelecektir.

Ancak, üçüncü bir aşamada veya senaryoda ise Rusya’nın kaçınılmaz jeopolitik avantajıyla karşı karşıya kalınabilecektir. NATO’nun zayıflaması ve ABD’siz bir yapıya dönüşmesi, Rusya’nın, Çin ve Hindistan gibi diğer dev yapılardan alacağı dolaylı ve dolaysız desteklerle, Avrupa üzerindeki stratejik baskı kapasitesini artırır. Bu durum ise özellikle, Türkiye gibi ülkelerle de üst seviye diyalogun, geçmişten gelen öngörüsüz bir şarkiyatçılığın Avrupa başkentlerinde kol gezmeye devam etmesiyle korunamaması sonucu, ilk etapta Doğu Avrupa ve Baltık ülkeleri için ciddi bir güvenlik riski anlamına gelecek, Ukrayna Savaşı’na benzer lokal ve daha geniş çatışmalar bu senaryonun kaçınılmaz sonuçları hâline gelebilecektir.

Ancak tabiatıyla, burada en kritik nokta şudur: ABD NATO’dan çekilse bile NATO tamamen ortadan kalkmak zorunda değildir. Bu senaryo, ittifakın Avrupa ve Türkiye merkezli yeni bir yapıya -belki muhtemel bir isim değişimiyle de- evrilmesini tetiklemesiyle üzerinde konuşulabilir bir hâl alır ve yukarıda bahsedilen senaryoların daha olumlu bir ivmeyle seyretmesine yol açabilir. Ancak bu da bizi dönüp dolaşıp, aynı temel soruya tekrar götürebilir: NATO, kendisini ideolojik bir dönemin simgesi olarak yaratan en itici gücü, yani ABD’si olmadan gerçekten yeniden tanımlanabilir mi?

“Putin–Trump yakınlığı”nı unutmamak: Stratejik belirsizliğin kalıcılaşması

Meşhur “Alaska Oydaşması”ndan bu yana, Trump’ın Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’e yönelik görece yumuşak yaklaşımı, NATO’nun varlık sebebini doğrudan etkileyen diğer önemli bir unsur hâline gelmiştir. NATO’nun tarihsel misyonu büyük ölçüde “Rusya’yı dengelemek” üzerine kuruluyken, Washington’un bu tehdidi yeniden tanımlaması veya önemsizleştirmesi, ittifakın stratejik yönünü belirsiz hâle getirmiştir.

Trump–Putin ilişkisi bu noktada yalnızca, arka planı hâlen belirsiz “kişisel bir diplomasi meselesi” değil; daha geniş bir jeopolitik dönüşümün işareti olarak okunmalı mı; bunu şüphesiz Trump sonrası iktidarlar da tekrar yeniden yorumlayacaktır. ABD’nin Avrupa’dan kısmen çekilmesi ve Rusya ile daha pragmatik bir ilişki kurması, NATO’nun klasik caydırıcılık doktrinini zayıflatmaya bu manada devam edebilir.

Bu durum ise yukarıda bahsettiğimiz, Avrupa için temel bir paradokstur: ABD’nin güvenlik garantisine güvenmek giderek zorlaşırken, alternatif bir güvenlik mimarisi mevcut “konfor alanlarında” henüz yeterince güçlü olamamaktadır.

Mark Rutte sorunsalı: NATO’nun “görünen yüzü” hakkında tartışma

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte’nin 2024’ün son aylarında göreve gelişi, ittifakın siyasi yönelimi açısından önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilirken, tartışmalara da yeni bir boyut eklemektedir. Nitekim, Rutte’nin liderliği şu hâliyle beklendiği kadar dengeleyici bir rol üretmekten uzak görünüyor.

Hollanda siyasetinin ve Rutte’nin politik geçmişinin de belirli bir pragmatizm ve transatlantik bağlılık üzerine kurulu olduğu gözden kaçırılmazken, bu pragmatizm, eleştirel bir perspektiften bakıldığında, ABD’ye, özellikle de tartışmalı Trump döneminde, “aşırı uyumlu” bir çizgiye evrilmiş gibi de duruyor.

Buradaki temel sorun ise, NATO Genel Sekreteri’nin, görevinin yalnızca güçlü ortak Washington’u memnun etmek ve ona tam uyum sağlamak değil, ittifak içindeki dengeyi korumak olduğunu, kapalı kapılar arkasını bilemesek de bilhassa kameralar önünde zaman zaman unutuyor görünmesinden kaynaklandığı aşikâr.

Bugünden sonra da, Trump’ın iyice açık ettiği NATO’ya mesafeli yaklaşımına rağmen Rutte’nin adı geçenle temaslarında hâlen ABD’yle “pürüzsüz uyumlu” bir çizgi izliyor görünmesi, ittifak içinde paradoksal bir durum yaratacak, NATO’nun en azından kamusal diplomasi adına itibarını zedeleyecek ve NATO’nun kurumsal bağımsızlığı açısından ciddi bir tartışma doğurmayı sürdürecektir.

Revize bir NATO gereği

Mevcut gelişmeler, NATO’nun yalnızca reform değil, daha derin bir dönüşüm ihtiyacı içinde olduğunu bizlere kanıtlamaktadır. “Avrupa merkezli savunma kapasitesi” tartışılması gereken ilk başlıktır. Avrupa ülkeleri, “tarihsel şarkiyatçılık”, “kültürel kibir/arogans” ve hatta aşırı sağı besleyen “romantik bir ayrımcılık” üzerinden, özünde liberal olmayan kâğıt üzerinde “liberal siyaset” geliştirmeye devam ederlerse, daha fazla sorumluluk alarak askerî kapasitelerini artırmaları da, en azından bir arada, mümkün olamayacaktır.

Bu manada Avrupa’da gelişmeye müsait olması elzem stratejik vizyon ve bağımsız perspektif, Türkiye gibi ülkelerle ortaklığı bir üst seviyeye taşımalıdır. Bu gibi ülkeler, gelişen savunma sanayi perspektifleri ve çok boyutlu dış politika açılımlarıyla, Avrupa güvenliğinden ayrılamayacak Karadeniz, Orta Doğu ve Kafkasya üçgeninde ve “NATO’nun yeni versiyonu” tartışmalarında en kritik aktörler olmayı sürdüreceklerdir.

Ancak en nihayetinde, Donald Trump’ın NATO’dan çıkış ihtimalini açıkça dile getirmesi, ittifakın varoluşsal krizini görünür hâle getirmiştir. Bu kriz, yalnızca bir liderin politik tercihi değil; değişen küresel güç dengelerinin bir yansımasıdır. NATO’nun isim, misyon ve coğrafi kapsam açısından yeniden düşünülmesi artık daha yüksek sesle dile getirilirken, terimsel boyutta “Kuzey Atlantik” vurgusu dahi günümüz güvenlik gerçekliğiyle artık tam olarak örtüşmemektedir. Bu bağlamda NATO’nun geleceği, uzun bir arka planı olan tartışmalara ve Trump’ın anlık kararlarından çok daha büyük bir soruya bağlıdır: Askerler, diplomatlar ve bir kısım uzmanlar arasında gizlenmiş ve siyasi saiklerle “toz kondurulmamış” bu tür ittifaklar, 21. yüzyılın, “her şeyi hesap etmeyi” imkânsız kılan, post-modernleşen, çok-kutuplaşan ve “kamuoyu gerçeği”yle her gün daha da fazla yüzleşmek durumunda kalan dünyasına gerçekten uyum sağlayabilecekler mi?