Boğazlar tıkandı, kurallar çöktü, yeni dünya nasıl kurulacak?

İkinci Dünya Savaşı’nın külleri arasından 1944’te Bretton Woods konferansı ve ardından 1947’de Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) ile inşa edilen kural bazlı çok taraflı ticaret sistemi, insanlık tarihinin gördüğü en uzun ve en kapsamlı iktisadi entegrasyon dönemini başlattı. 1995’te Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ) kuruluşuyla taçlanan bu mimari; sınırların şeffaflaştığı, sermaye ve emtianın serbestçe dolaştığı, üretim süreçlerinin “tam zamanında üretim” felsefesiyle dünyanın dört bir yanına dağıtıldığı bir küreselleşme dalgası yarattı.

Ancak bugün geldiğimiz noktada bu devasa çarklar gıcırdamakla kalmıyor; bizzat sistemin taşıyıcı sütunları çökme tehlikesiyle karşı karşıya bulunuyor. DTÖ Genel Direktörü Ngozi Okonjo-Iweala’nın kamuoyuna yansıyan çarpıcı uyarısında altını çizdiği üzere, küresel ticaret “son 80 yılın en büyük aksaklığını” yaşıyor. Hürmüz Boğazı ve Orta Doğu eksenindeki jeopolitik fay hatlarının kırılması, küresel enerji ve gübre rotalarını doğrudan tehdit ederken; Süveyş Kanalı, Kızıldeniz, Panama Kanalı ve Babülmendep gibi kritik deniz boğazlarında (chokepoints) yaşanan zincirleme krizler dünya ticaretini benzeri görülmemiş bir darboğaza sürüklüyor.

Mevcut tablo, pandemide yaşanan geçici lojistik tıkanıklıkların ya da dönemsel bölgesel krizlerin çok ötesinde derin yapısal dönüşümler barındırıyor. Petrol fiyatlarının varil başına 90 dolar barajını aşması, deniz taşımacılığındaki rota değişikliklerinin getirdiği devasa maliyet artışları, yapay zekâ ve ileri teknolojiler etrafında örülen dijital/korumacı duvarlar ve gübre arzındaki aksamalar nedeniyle baş gösteren küresel gıda güvenliği krizi, dünyanın yeni bir dönemece girdiğini kanıtlıyor. Peki, küresel ticaretin yüzde 72’sini hâlâ kural bazlı çerçevede tutmaya çalışan çok taraflı sistem bu yükü kaldırabilecek mi? Bu tarihi krizden sonra dünyayı neler bekliyor ve insanlık bu girdaptan nasıl bir çıkış yolu bulabilir?

Kırılgan tedarik zincirleri ve jeo-ekonomik tıkanma

Dünya ticaretinin karşı karşıya olduğu mevcut kırılmanın kökleri birkaç temel dinamikte düğümleniyor. Modern dünya ticareti, fiziksel coğrafyanın sunduğu bir avuç dar su yoluna aşırı derecede bağımlı. Mal ticaretinin hacimce yüzde 80'inden fazlasının deniz yoluyla taşındığı bir dünyada; Hürmüz Boğazı, Babülmendep Boğazı ve Malakka gibi geçitler küresel ekonominin şah damarları. Hürmüz Boğazı’nda yaşanan gerilimler, küresel petrol arzının yaklaşık beşte birini ve dünyanın en büyük azotlu/fosfatlı gübre sevkiyatlarını doğrudan rehin alıyor.

Gemilerin Ümit Burnu’na yönlendirilmesi gibi alternatif uyum mekanizmaları rota sürelerini 10 ila 14 gün uzatmakta, gemi başına yakıt ve sigorta maliyetlerini katlıyor, karbon salımını artırıyor ve limanlarda derin sıkışıklıklara yol açıyor. Şirketlerin bir şekilde ticareti sürdürmesi sistemin işlediği yanılsamasını yaratsa da Okonjo-Iweala’nın vurguladığı gibi, bu durum fahiş maliyetlerle gerçekleşmekte ve sürdürülebilirlik eşiğini zorlanıyor.

Hürmüz merkezli bir krizin en sinsi ve yıkıcı sonucu gübre ve gıda piyasaları üzerine. Doğal gaz fiyatlarındaki tırmanış doğrudan amonyak ve azotlu gübre üretim maliyetlerini vuruyor; Körfez'den çıkan kimyasal gübre ham maddelerinin gecikmesi dünya genelinde tarımsal rekolteyi aşağı çekiyor. Gübre tedarikindeki bir aksaklık, 6 ila 12 ay içinde küresel pazarlarda tahıl, pirinç ve temel gıda maddelerinin kıtlığı ve hiperenflasyonu anlamına gelir. Stokların şimdilik bu darbeyi yumuşattığı ifade edilse de stoklar tükendiğinde özellikle Sahra Altı Afrika, Orta Doğu ve Güney Asya’daki kırılgan ekonomilerde açlık, kitlesel göçler ve siyasi istikrarsızlıklar kapıyı çalacak.

Küresel ticaretteki büyümenin önemli bir itici gücü, yaklaşık 3 trilyon dolarlık yarı iletken ve işlemci ticaretini kapsayan yapay zekâ ve dijital donanım pazarı. DTÖ'nün Bilgi Teknolojisi Anlaşması (ITA) gibi mekanizmalar bu ürünlerde düşük ya da sıfır gümrük vergisi sağlasa da bu ticaretin nimetleri son derece adaletsiz dağılıyor. Katma değerin ezici çoğunluğu Kuzey Amerika ve Doğu Asya'da yoğunlaşırken, Küresel Güney yalnızca hammadde sağlayıcısı ya da nihai tüketici konumuna itiliyor. Üstelik bu sektör, ABD-Çin teknoloji savaşı, çip ambargoları ve dosttan tedarik politikaları nedeniyle jeopolitik bir silah hâline getirilmiş durumda.

Bu krizden sonra dünyayı neler bekliyor?

Yaşanan bu 80 yılın en büyük sarsıntısı dindiğinde ya da dünya yeni bir denge noktasına oturduğunda, dünün “kusursuz küreselleşme” dünyasına dönülmeyecek. Önümüzdeki 10 ila 20 yıllık vadede gezegeni şu yapısal değişimler bekliyor. Son kırk yıla damgasını vuran “en ucuz maliyetle en hızlı üretim” mantığı yerini "maliyeti ne olursa olsun kesintisiz arz" mantığına bırakacak. Bu dönüşüm küresel ticarette bloklaşmayı hızlandıracak. DTÖ Raporu’nda yer alan ve çok taraflı iş birliğinin zayıflamasının 2050 yılına kadar küresel büyümede yüzde 10’luk bir kayba yol açacağı uyarısı, soyut bir matematiksel model değil. Ticaretin kural bazlı zeminden çıkıp güç odaklı jeopolitik pazarlıklara kayması, zayıf ve gelişmekte olan ülkelerin pazarlık gücünü sıfırlayacak. Tek taraflı tarifeler, karbon sınır vergileri ve güvenlik bahanesiyle konulan ihracat kısıtlamaları olağan hâle gelecek.

Yüksek borç yükü altında ezilen gelişmekte olan ülkeler; pahalı enerji, bulunamayan gübre ve yükselen gıda fiyatları karşısında mali egemenliklerini yitirme tehlikesiyle karşılaşacak. Yapay zekâ devriminin dışında bırakılan bu ülkeler, yeşil dönüşümün finansmanını da sağlayamayarak küresel ekonominin çeperinde sıkışıp kalma riski taşıyorlar.

Yeni bir ticaret mimarisi için yol haritası

Karşı karşıya kaldığımız bu çoklu kriz karşısında geleneksel para ve maliye politikaları yetersiz kalıyor. Dünyanın ihtiyaç duyduğu şey, tedarik zincirlerinin fiziksel dayanıklılığından uluslararası hukuk kurumlarının yeniden yapılandırılmasına kadar uzanan bütüncül ve cesur bir reform gündemi.

DTÖ, 1990'ların statik sanayi ve tarım ticareti paradigmasına hapsolmuş durumda. Acil reform adımları şunları içermeli. Yıllardır kilitli tutulan DTÖ Uyuşmazlıkların Halli Mekanizması’nın Temyiz Organı derhâl işler kılınmalı. Kural ihlallerinin cezalandırılamadığı bir sistemde ticaret anarşisi kaçınılmaz. Yapay zekâ, veri akışları, dijital hizmetler ve yeşil teknoloji sübvansiyonlarını düzenleyen adil ve kapsayıcı küresel normlar oluşturulmalı. Gelişmekte olan ülkelerin teknoloji transferine erişimini kolaylaştıracak esneklikler sağlanmalı; “Özel ve Lehte Muamele” hükümleri modern tedarik zincirlerine entegre edilecek şekilde güncellenmeli.

Deniz boğazlarına aşırı bağımlılık azaltılmalı. Küresel ticaret haritası demir yolları ve çok modlu kara taşımacılığı ağlarıyla çeşitlendirilmeli. Türkiye, Kafkaslar ve Orta Asya üzerinden geçen Trans-Hazar Orta Koridoru gibi projeler daha fazla finanse edilmeli ve dijital gümrük entegrasyonuyla kesintisiz hâle getirilmeli. Dünya Bankası ve Asya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB) öncülüğünde, sadece belirli bölgelerin değil, kritik boğazların çevresindeki alternatif demir yolu ve boru hattı altyapılarını finanse edecek çok taraflı fonlar kurulmalı.

Tek bir coğrafyaya bağımlı olan gübre ve temel gıda maddeleri için uluslararası güvenlik kalkanları oluşturulmalı. BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile koordineli biçimde, acil durumlarda serbest bırakılacak bölgesel gübre ve tohum rezerv merkezleri kurulmalı. Fosil yakıt kaynaklı doğal gaza bağımlılığı azaltmak için, yeşil hidrojen kullanılarak üretilen yeşil amonyak tesisleri Küresel Güney'de teşvik edilmeli; üretim yerelleştirilerek dış şoklara karşı bağışıklık kazandırılmalı.

Yapay zekânın birkaç teknoloji tekeli ve iki büyük süper güç arasında kartelleşmesi engellenmeli. Yonga tasarımı ve temel yapay zekâ modellerine erişim, DTÖ çatısı altında düzenlenecek adil lisanslama mekanizmalarıyla gelişmekte olan ülkelerin kamu ve akademi sektörlerine açılmalı. Gelişmekte olan ülkelerin lojistik maliyetlerini düşürmek için blok-zincir tabanlı konşimento ve otomatik gümrük beyan sistemleri küresel standart hâline getirilmeli.

Gelişmiş ülkelerin uyguladığı tek taraflı korumacı mekanizmalar (örneğin AB'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması - SKDM), yoksul ülkeler için yeşil tarife engellerine dönüşmemeli. Bunun yerine: Elde edilen karbon vergisi gelirleri, gelişmekte olan ülkelerin temiz sanayi altyapısına doğrudan hibe ve ucuz finansman olarak geri döndürülmeli. Temiz teknoloji ürünlerinde sıfır tarife uygulanmalı ve yeşil patentler üzerinde küresel kamu yararı muafiyetleri tanınmalı.

Kaos mu, “yeniden küreselleşme” mi?

Ngozi Okonjo-Iweala’nın işaret ettiği 80 yılın en büyük aksaklığı, insanlığa açık ve ertelenemez bir uyarı sunuyor. Eski tarz, kırılgan ve adil olmayan küreselleşme modeli miadını doldurdu. Ancak çözüm, 1930'ların dünyayı felakete sürükleyen içe kapanmacı ve saldırgan merkantilizmine geri dönmek olamaz. Ulusların birbirine ekonomik duvarlar ördüğü bir senaryo, yalnızca küresel büyümeyi kalıcı olarak baltalamakla kalmayacak; barışın ve kolektif refahın zeminini de yok edecek.

Dünyayı krizden sonra bekleyen geleceğin rotasını bizim tercihlerimiz çizecek. İhtiyacımız olan vizyon; küreselleşmeyi toptan reddetmek değil, onu “yeniden küreselleşme” felsefesiyle baştan tasarlamak. Bu yeni model; tek bir rotaya ya da tek bir güce bağımlı olmayan, coğrafi olarak çeşitlendirilmiş, çevreye saygılı, yapay zekâyı ve dijital zenginliği sadece Kuzey'in değil tüm insanlığın hizmetine sunan ve gelişmekte olan ülkeleri masanın merkezine koyan kurallara dayanmalı.

Eğer 166 DTÖ üyesi ülke bu krizden gerekli dersi çıkarıp kurumlarını 21. yüzyılın gerçeklerine göre reforme edemezse, 2050’ye doğru kaybedilecek olan sadece yüzde 10'luk bir GSYH büyümesi değil, çok taraflı barış düzeninin bizzat kendisi olacak.