Gönülden gönüle bir yol, infakın ince sızısı

Günümüz dünyası, vermeyi ve yardım etmeyi bile bir hesaba, bilançoya, stratejik bir gösteriye bağlama telaşında. İnsan, kendi mülkiyetinde tuttuğunu sandığı şeylerden bir kısmını başkasına aktarırken içten içe bir lütufta bulunduğunu vehmediyor. Oysa kadim medeniyetimizin ve irfan geleneğimizin izini sürdüğümüzde, yardım etmenin bir maddiyat aktarımı değil, doğrudan doğruya bir gönül terbiyesi ve seyr-i sülük olduğunu görüyoruz. Bize öğretilen ruh nizamı elindekini bir böbürlenme vesilesi kılmaktan öte bir yetimin, garibin, düşkünün duasına dururken kendi varlığından şüphe duymak, kendi nefsinden utanmaktır. Verirken incitmemek, verirken görülmemek, verilirken sadece ve sadece Allah'ın rızasını gözetmek ve en önemlisi “ben verdim” diyerek benlik davasına düşmemektir esas olan.

Merhum Ömer Tuğrul İnançer’in o derin hikmetle tecelli eden, hakikatin özünü bir çırpıda haykıran şu sözü, tam da bu benlik surunu kökünden yıkan manevi bir ikaz: “Müslüman paylaşmaz; senin neyin var ki neyi paylaşıyorsun, her şey Cenab-ı Hakk'ın.” Ne kadar dervişane, ne kadar sarsıcı bir ikaz bu... Kendi mülkü olmayan, sadece geçici bir süre için eline bırakılan bir dünyalık için insan nasıl olur da “paylaşıyorum” diyerek kendine pay çıkarabilir? Bir kul, hakikatin asıl sahibi olan Cenab-ı Hak'tan aldığını yine O’nun bir başka kuluna uzatırken nasıl böbürlenebilir, nasıl bir üstünlük taslayabilir? Tasavvufi derinlikte infak; kulun kendindeki tecelli-i ilahiyi fark etmesi, mülkiyet hülyasından uyanması, illüzyonlarla örülü benlik duvarını yıkması ve emaneti, asıl sahibinin emri doğrultusunda sessizce, edeplice ve boynu bükük bir şekilde sahibine iade etmesidir.

Mülk O’nun, sen sadece bir sırra vesilesin

Meseleye hakikat gözlüğüyle bakan çok iyi bilir ki, “Ben verdim, ben yardım ettim, ben doyurdum” demek, gizli bir şirkin gölgesini kalbe düşürmektir. Veren de O’dur, alan da O... Cenab-ı Hak sizi alan tarafta değil de “veren” tarafta kıldıysa, bu sizin şahsi bir başarınız veya üstünlüğünüzden değil; tam aksine imtihanınızın ne kadar ağır olduğundandır. Bu anlayışta alan fakir, aslında veren zenginin ahiretini kurtarma vesilesi, onun cennet kapısını aralayan bir rahmet anahtarıdır.

İşte bu yüzden bizim irfan geleneğimizde veren zengin, kendisine sadakayı kabul edip sevap kapısı açan fakire minnet duyar. Dervişler ve arifler, sadaka verirken veya bir ihtiyacı giderirken alçakgönüllülükle eğilir, ellerini alanın elinin altına koyarak parayı öyle uzatırlardı. Sırf sadaka alanın eli üstte kalsın, veren elin kibri kalbe sızmasın diye... Sadakayı kabul eden kimsenin duasına talip olunur, onun elini öper gibi derin bir hürmetle muamele edilirdi.

Tasavvuf terbiyesinde sadaka veya zekât verilirken kulun kalbinde tatlı bir titreme, derin bir kaygı belirir. Kul kendi kendine der ki: “Acaba bu rızık bende mahpus kalıp kalbimi katılaştırır mıydı? Şükürler olsun ki Cenab-ı Hak onu serbest bırakmama, bendeki bağlarını koparmama izin verdi.” Veren el, görünüşte alan elin üstündedir ancak bu üstünlük bir rütbe, bir makam veya bir gurur vesilesi değildir. O üstünlük, üzerindeki ağır emaneti sahibine ulaştırma telaşının, sorumluluk şuurunun getirdiği bir boyun büküklüğüdür.

Taşların bile dile geldiği edep: Sadaka taşları

Osmanlı’nın o derin ruh ikliminde incelen bu tasavvufi anlayış, kitap sayfalarında veya dergâh duvarlarında kalmamış, şehirlerin sokaklarına, cami avlularına ve mimariye dahi nakşolmuştur. Cami avlularının en tenha köşelerine, mahallelerin sessizce kıvrılan sokaklarına yerleştirilen sadaka taşları, silindir şeklinde bir taş sütünün ötesinde kibrin ve mahcubiyetin aynı anda ezildiği, insan onurunun ilahi bir edeple korunduğu abidelerdir.

Sadaka taşları, gecenin sükutunda işleyen, veren ile alanı tamamen gizleyen muazzam bir edep sistemine dayanır. Gece vakti, sokaklarda kimsecikler yokken, fenerin cılız ışığında bir gani veya hâli vakti yerinde biri gelir; o taşın üstündeki oyuğa kimseye hissettirmeden bir miktar akçe bırakır. Kimse onu görmez, adı bir yere yazılmaz, kimseden tebrik veya alkış beklemez. O kişi sadece veren değil, varlığını unutan bir hiçlik makamındadır.

Bir süre sonra, gecenin karanlığına sığınarak, bağrı yanık, ihtiyacı olan bir garip yaklaşır o taşa. Kimseden el açıp istemenin mahcubiyetini yaşamadan, iffetini ve masumiyetini koruyarak elini taşın oyuğuna daldırır. Fakat burada da ayrı bir ahlak mucizesi gerçekleşir. O garip, taşın içindeki bütün parayı alıp gitmez. Yalnızca o günkü ekmek parası, çorba masrafı ne kadarsa o kadarını alır; “Benden sonra gelecek, benden daha muhtaç bir başka garip kardeşimin hakkına girmeyeyim” diyerek gerisini orada bırakır.

Böylece ne veren gani “Ben birini doyurdum” diyerek nefsini besleyebilir, ne de alan mahzun “Aç kaldım, birine el açtım” diyerek başını öne eğer. Araya hiçbir insan, hiçbir gösteriş, hiçbir menfaat girmemiştir. Doğrudan doğruya Rezzâk olan Allah ile O’nun kulları arasındaki o gizli ve mukaddes bağ kurulmuştur.

Borç defterini silen gizli lütuf: Zimem defteri geleneği

Bu derin edep anlayışı, toplumsal hayatın her ilmeğine bir nakış gibi işlenmiştir. Ramazan-ı Şerif günleri geldiğinde veya gönlü Hakk sevdasıyla yanan bir Hakk dostunun kalbine bir cömertlik ateşi düştüğünde, bu insan hiç tanımadığı, yolunun bile düşmediği yoksul bir mahallenin bakkalına, manavına girerdi. Bakkala selam verip “Çıkarın bakalım zimem defterini” derdi. Defter rastgele açtırılır, “Şu baştan şu sonuncuya kadar olan borçları hesaplayın” denilirdi. Meblağ ne tutarsa tutsun ödenir ve ardından o borç sayfaları tek tek yırtılıp yakılırdı.

Gani olan zat, bakkala sıkı sıkıya tembihlerdi: “Ne onlar benim borçlarını ödediğimi bilsinler, ne de ben kimin borcunu ödediğimi bileyim...” Borçlu kişi sabah dükkâna gelir, evladına rızık götürebilmek için ezile büzüle borcuna borç ekletmek ister veya borcunu kapatamadığı için mahcup bir şekilde başını öne eğerdi. Fakat bakkal gülümseyerek ona müjdeyi verirdi, “Borcun ödendi oğul, bir kimseden Hakk rızası için silindi.”

Borçlu kişinin gözünden süzülen bir damla minnet ve rahatlama yaşı, gök kubbede Arş-ı Âla'ya kadar yükselirdi. Borcu ödeyen hayırsever ise isimsizliğin, gizli kalmanın ve adeta yok olmanın o tatlı huzuruyla evine dönerdi. Bu usul; sağ elin verdiğini sol elin duymadığı, verenin “ben” demekten imtina ettiği, alanın ise hiç kimseye minnet borcu altına girmediği mucizevi bir gönül helalleşmesiydi.

Mahlukata şefkat: İnsanlığın sınırlarını aşan merhamet

Bu medeniyette yardım etmek ve merhamet göstermek sadece insan soyu ile de sınırlı kalmamıştır. Zira dervişane bir gözle bakan her arif bilir ki; yaratılan her şey Yaradan’ın bir eseridir ve “Yaratılanı sevmek, Yaradan’dan ötürü” bir zorunluluktur. Bu şefkat halkası öyle genişlemiştir ki, dondurucu kış günlerinde dağlardaki kurtlar, kuşlar aç kalıp ölmesin diye yüksek tepelere buğday ve et bırakan bir merhamet anlayışına dönüşmüştür.

Sadece karın doyurmak da yetmemiş, estetikle merhamet harmanlanmıştır. Kuşlar üşümesin, fırtınadan korunabilsin diye camilerin, medreselerin, sarayların rüzgâr almayan duvarlarına minyatür birer saray gibi kuş evleri oyulmuştur. Göç ederken kanadı kırılan, gruptan ayrı düşen leyleklerin bakımını üstlenmek, onları tedavi edip bahara hazırlamak için Gurabahane-i Laklakan adıyla leylek hastaneleri ve vakıfları kurulmuştur.

Hatta zarafetin doruk noktası sayılabilecek vakıflar dahi mevcuttur. Efendilerinin evinde çalışırken kazara porselen veya cam bir eşyayı kıran hizmetçi çocukların azarlanmasını, kalplerinin kırılmasını ve işlerinden olmasını önlemek amacıyla; kırılan eşyanın aynısını satın alıp hizmetçiye teslim eden “Hizmetçi Eşyası Kırma Vakıfları” kurulmuştur. Bütün bunlar, eşyaya, hayvana ve insana yalnız “Can” gözüyle bakabilen, bir kalbi veya bir kanadı kırmaktan alabildiğine ürken dervişane bir hassasiyetin tecellisidir.

Aynayı Hakk’ın yolunda silebilmek

Bugün ise ne yazık ki kameralar önünde uzatılan yardım koli ve paketleri, sosyal medyada teşhir edilen yoksul yüzler, reklam malzemesi yapılan hayır faaliyetleri çağında yaşıyoruz. O da yetmiyormuş gibi yardım için toplanılan paraların gayriahlaki faaliyetlerde edepsizce kullanıldığının bizzat failleri tarafından kabul edildiğini işitmek zorunda bırakılıyoruz.  Yoksulun garip ve mahzun yüzünü bir pazarlama unsuru veya imaj tazeleme aracı kılmak, kalbin ne kadar paslandığının, niyetin ne kadar bulandığının en açık göstergesi. İnsan, gösteriş uğruna verdiğinde aslında hiçbir şey vermemiş; aksine alan kişinin izzet-i nefsini çalarak kendi günah heybesini doldurmuştur.

Oysa bize gereken, başkasına bir şey verirken aslında kendi gönlümüzü fakirlikten, cimrilikten ve hırstan kurtardığımızı idrak etmek. Verilen her sadaka, tutulan her el, silinen her borç; insanın kendi nefis kalesine indirdiği öldürücü bir darbe. Kalp aynası ancak bu şekilde kirden, pastan ve benlik iddiasından temizlenebilir.

Tuğrul Efendi Hazretleri’nin o muazzam ikazına dönüp kalbimizi bir kez daha, defalarca sorgulamalıyız: “Senin neyin var ki neyi paylaşıyorsun?”

Nefes O’nun, mal O’nun, mülk O’nun, can ve canan O’nun... Biz sadece O’nun geniş mülkünde bir süre dolanan, O’nun bize emanet olarak verdiğini yine O’nun sevdiği yerlere ulaştırmaya çalışan birer aracı, birer hamaldan ibaretiz. Bu şuurla, edeple ve gizlice uzatılan bir zeytin tanesi veya tek bir akçe bile; gösterişle, kibirle ve davul zurna ile dağıtılan dağlar kadar altından çok daha ağırdır Mizan'da…

Biz “veren el” olmanın gururunu, böbürlenmesini veya üstünlük iddiasını değil; “vesile olan kul” olmanın ezikliğini, mahcubiyetini ve derin şükrünü taşımakla mükellefiz. Bir gönle dokunurken, bir yarayı sararken topuklarımızı yere vurarak değil; bir dergâhın eşiğinden girer gibi, parmak uçlarımızda, sessiz, derin ve hürmetkâr olmalıyız. Kadim medeniyetimizin bu düsturu yeniden kalplerimize kök saldığında veren kibrinden ve benlik davasından, alan ise mahcubiyetinden ve minnet ezikliğinden kurtulacak. İşte o zaman dünya, yeniden bir merhamet, bir edep ve bir muhabbet bahçesine dönüşecek. Ne mutlu, Hak mülkünde mülk sahibini bir an bile unutmadan, emaneti incitmeden ve incinmeden sahibine teslim edebilen o ince ruhlu gönüllere...

Hulasa-i kemal olarak Muzaffer Ozak Hazretleri’nin bir nutkuyla sizleri baş başa bırakmak istiyorum.

Her kim Hakk'ın rızâsını ararsa
Muktezâsı bil ki onda gizlidir
Şer'a uygun akla yakın ne varsa
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Kul dâimâ Hakk emrini tutmalı
Emr-i ma'rûf nehy-i münker etmeli
İhlâs ile doğru yola gitmeli
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Zâhir bâtın mü'min temiz olmalı
Gusül edip abdestini almalı
Fevt etmeden namâzını kılmalı
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Gel ey kardeş cemâ'ate devâm et
Hakk Resûl'e salât ile selâm et
Doğru konuş hep hayırlı kelâm et
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Oruç ile terbiye et nefsini
Terk et gayrı hevâyı hevesini
Tevhîd ile süsle her nefesini
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Muktedirsen haccı ihmâl eyleme
Zekât da ver borcu imhâl eyleme
Kul hakkını zinhâr ihlâl eyleme
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Anan baban sağ iseler ni'met bil
Hizmet edip ikrâmı ganîmet bil
Duâ ederlerse câna minnet bil
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Akrabânı ziyâret et sevindir
Ağlayanın gözyaşını sil dindir
Açı doyur yoksulları giyindir
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Çalış kazan tembel tembel oturma
Ele umut bağlayarak boş durma
Tutumlu ol kazancını savurma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Haramdan kaç helâldense hiç şaşma
Helâl varken haram peşinde koşma
Kendini bil başkasıyla uğraşma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

İşçi isen işini sev zor görme
İşverensen işçini sev hor görme
İşyerinde haksızlığa yer verme
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Esnaf isen terâzini oynatma
Vezni noksan ezik çürük mal satma
Hîle ile halkı sakın aldatma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Me'mûr isen adâletten ayrılma
Zulmederek îmânından sıyrılma
Rüşvet ile Hakk yolundan eğrilme
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Evli isen iyâlini hoşça tut
Evlâdına Kur'ân ve ilim okut
Dîni öğret hem müjdele hem korkut
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Büyüğünü tâ'zîm eyle hürmet et
Küçüğünü taltîf eyle himmet et
Akrânını tekrim eyle hizmet et
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Sâlih refîk edin hemen kendine
Kötülerin kapılma hiç fendine
İ'tibâr et refîkinin pendine
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Her misâfir Hakk'dan bir hediyyedir
İkrâm etmek sünnet-i seniyyedir
Kendin yeme misâfirine yedir
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Mahlûkâta ibret ile nazar et
Hayvanlara zulmetmekten hazer et
Yemini ver suyunu da hazır et
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Şeytân senin düşmânındır dost sanma
İsti'âze etmeden onu anma
Dosta sığın düşmânına aldanma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

İşlediğin günâhları unutma
Ham hayâlle kendini hiç avutma
Günâhkârla tövbekârı bir tutma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

İstiğfâr et günâhına nâdim ol
Şimdengeru Hakk emrine hâdim ol
Hakk'a rucû' eyle gayrı âdem ol
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Zulmü reddet zâlimlere yâr olma
Bu dünyâda hiç kimseye bâr olma
Gül ol koklan cân inciten hâr olma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Vatan için cânını ver hiç korkma
Al bayrağı kânını ver bırakma
Anayurda kahbe düşmânı sokma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Varlıkda da darlıkda da şükreyle
Kazâ-belâ nerden gelir fikreyle
Gece-gündüz yaradanı zikreyle
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Tevakkî et kibir hased riyâdan
Baykuş gibi korkup kaçma zıyâdan
Tevfîk dile Cenâb-ı Kibriyâ'dan
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Emânete sakın hıyânet etme
Ahdi bozup terk-i diyânet etme
Şehâdetde cürmü sıyânet etme
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Kötü sözden koru kolla dilini
Kötü işe âlet etme elini
Kötülere uyup şaşma yolunu
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Dedikodu mahveder bir milleti
Fitne fesad münâfıklık illeti
Revâ görme nefsine bu zilleti
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Hiç kimseyle alay etme kalb kırma
Ayıbını bulup yüzüne vurma
Sen düşersin kimseye tuzak kurma
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

Kur`ân olsun her işinde hüccetin
Hakk'dan dile her ne ise hâcetin
Şer'a uymak olsa da gâyet çetin
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

"Beyne'l-havfi ve'r-recâ"da kıl karar
Korku ile recâdan gelmez zarar
Aklı olan kullukda izzet arar
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

İyi bil ki ölüm sana pek yakın
Gaflet edip isyâna düşme sakın
"Gel ey kulum" hitâbı gelir Hakk'ın
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

AŞKÎ Hakk'a da'vet eder ihvânı
Hem diler ki olalar duâhânı
Yüz akıyla verirsek imtihânı
Hakk rızâsı belki onda gizlidir

(Ziynetü'l Kulûb, 433-436)