Öncelikle toplumda çok yaygın olan bir yanlış inanışı düzeltmek gerekiyor: Unutkanlık yaşlanmanın kaçınılmaz bir sonucu değildir. Yaş ilerledikçe bilgileri hatırlama hızımızda bir miktar yavaşlama olabilir. Ancak kişinin günlük yaşamını etkileyen, giderek artan unutkanlıklar normal yaşlanmanın bir parçası olarak değerlendirilmemelidir.
Örneğin zaman zaman bir ismi hatırlayamamak normal olabilir. Ancak yakın zamanda yaşanan olayları sürekli unutmak, aynı soruları tekrar tekrar sormak, alışılmış bir yerde yönünü kaybetmek veya daha önce kolaylıkla yapılan işleri yapmakta zorlanmak araştırılması gereken belirtilerdir.
Üstelik Alzheimer hastalığı her zaman unutkanlıkla başlamaz. Bazı hastalarda ilk belirtiler kelime bulma güçlüğü, karar vermede zorlanma, planlama becerisinde azalma veya davranış değişiklikleri olabilir.
Alzheimer hastalığının beyindeki biyolojik değişiklikleri, ilk belirtiler ortaya çıkmadan yaklaşık 10–20 yıl önce başlayabilir. Son yıllarda tanı yöntemlerinde yaşanan gelişmeler sayesinde bu değişiklikleri çok daha erken dönemlerde saptayabiliyoruz.
Özellikle beyin omurilik sıvısında ve kanda ölçülebilen bazı biyolojik göstergeler, Alzheimer hastalığıyla ilişkili protein değişikliklerini ortaya koyabiliyor. Bunlardan biri olan p-tau217, son yılların en önemli tanısal gelişmelerinden biri olarak kabul ediliyor. Ayrıca özel beyin görüntüleme yöntemleriyle hastalığa özgü amiloid protein birikimini göstermek mümkün.
Ancak burada önemli bir ayrım var: Beyinde Alzheimer ile ilişkili değişikliklerin bulunması, kişinin mutlaka demans geliştirdiği veya geliştireceği anlamına gelmiyor. Bu nedenle hiçbir yakınması olmayan kişilere rutin Alzheimer taraması önermiyoruz.
Erken tanı neden önemli? Çünkü Alzheimer hastalığında yalnızca tanının değil, tanının hangi aşamada konulduğunun da önemi giderek artıyor.
Erken tanı sayesinde hastalığın ilerlemesini olumsuz etkileyebilecek hipertansiyon, diyabet, uyku bozuklukları ve depresyon gibi sorunlara müdahale edebiliyoruz. Hastanın fiziksel ve zihinsel kapasitesini destekleyecek programları erken dönemde başlatabiliyoruz.
Daha da önemlisi, artık uygun hastalarda Alzheimer’ın ilerlemesini yavaşlatabilen yeni tedavi seçeneklerini değerlendirme şansımız bulunuyor. Dolayısıyla bugün hedefimiz yalnızca Alzheimer tanısını koymak değil, hastalığı mümkün olan en erken ve müdahale edilebilir aşamada tanımaktır.
Alzheimer tedavisinde son yıllarda gerçekten önemli bir dönüm noktasına tanıklık ediyoruz. Uzun yıllardır kullandığımız ilaçlar ağırlıklı olarak hastalığın belirtilerini hafifletmeyi ve bilişsel işlevleri desteklemeyi amaçlıyordu. Ancak hastalığın altında yatan biyolojik süreci doğrudan değiştirme konusunda sınırlı kalıyorduk.
Yeni nesil tedavilerin en önemli farkı, Alzheimer hastalığının gelişiminde rol oynayan amiloid protein birikimini hedeflemeleridir. Alzheimer hastalarının beyninde zamanla biriken amiloid proteinleri, hastalığın temel biyolojik özelliklerinden biridir. Lecanemab ve donanemab adı verilen yeni nesil ilaçlar, bu protein birikimini azaltmayı amaçlayan antikor tedavileridir.
Büyük uluslararası klinik araştırmalarda, bu ilaçların uygun hasta gruplarında hastalığın ilerlemesini belirli ölçüde yavaşlattığı gösterildi.
Örneğin lecanemab ile yapılan çalışmada, 18 aylık takip sonunda klinik kötüleşmenin kullanılan değerlendirme ölçeğine göre yaklaşık %27 oranında daha yavaş gerçekleştiği saptandı. Donanemab ile yapılan araştırmada ise belirli bir hasta grubunda bu oran yaklaşık %35 olarak bildirildi.
Ancak burada çok önemli bir noktayı vurgulamak isterim: Bu sonuçlar hastalığın %27 veya %35 oranında iyileştiği anlamına gelmiyor. Hastalık ilerlemeye devam ediyor, ancak tedavi alan uygun hastalarda ilerleme hızı yavaşlayabiliyor.
Ayrıca bu iki oran farklı araştırmalardan elde edildiği için ilaçların birbirinden üstün olduğunu göstermez. Peki bu tedaviler her Alzheimer hastasına uygulanabilir mi? Hayır. Günümüzde bu tedaviler esas olarak hastalığın erken dönemindeki, yani hafif bilişsel bozukluğu veya hafif Alzheimer demansı bulunan ve Alzheimer’a özgü amiloid birikimi doğrulanmış hastalarda değerlendiriliyor.
Orta ve ileri evre Alzheimer hastalarında etkinlikleri henüz kanıtlanmış değil. Tedavilerin önemli riskleri de bulunuyor. Özellikle bazı hastalarda beyin görüntülemelerinde ödem veya küçük kanama odakları gelişebiliyor. Bu nedenle tedavi öncesinde ayrıntılı değerlendirme, genetik risk analizi ve tedavi sırasında düzenli manyetik rezonans görüntüleme kontrolleri gerekiyor.
Kanama riski yüksek hastalarda ve bazı kan sulandırıcı ilaçları kullanan kişilerde ayrıca dikkatli olunması gerekiyor. Bu ilaçların uygulanması, deneyimli merkezlerde multidisipliner değerlendirme ve yakın takip gerektiriyor. Ülkelerin ruhsatlandırma ve geri ödeme koşulları da farklılık gösterebiliyor.
Bugün Alzheimer hastalığını tamamen ortadan kaldıran bir tedavimiz henüz yok. Ancak ilk kez hastalığın biyolojik mekanizmalarından birini hedefleyerek ilerlemesini yavaşlatabildiğimiz bir dönemdeyiz.
Bu, Alzheimer tedavisinde önemli bir bilimsel ilerleme. Önümüzdeki yıllarda farklı hastalık mekanizmalarını birlikte hedefleyen tedavilerin geliştirilmesiyle daha etkili sonuçlar elde edilmesi umuluyor.
Demans denildiğinde çoğu kişinin aklına ilk olarak Alzheimer geliyor. Oysa beyin damarlarının sağlığını etkileyen hastalıklar da bilişsel işlevlerde ciddi bozulmalara neden olabiliyor.
Hipertansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve damar sertliği gibi hastalıklar zaman içerisinde beynin kan dolaşımını ve küçük damarlarını etkileyerek sinir hücreleri arasındaki iletişimi bozabiliyor. Bunun sonucunda yalnızca unutkanlık değil; dikkat eksikliği, düşünme hızında yavaşlama, karar verme ve planlama güçlüğü gibi belirtiler ortaya çıkabiliyor.
Bu tabloyu vasküler bilişsel bozukluk olarak adlandırıyoruz. Günlük yaşam bağımsızlığını belirgin biçimde etkileyen ileri durumlarda ise vasküler demanstan söz ediyoruz. Buradaki en önemli mesaj, beyin sağlığı ile kalp ve damar sağlığının birbirinden ayrı düşünülemeyeceğidir.
2024 yılında yayımlanan kapsamlı Lancet Demans Komisyonu raporunda, demans gelişimiyle ilişkili 14 değiştirilebilir risk faktörü tanımlandı. Araştırmacılar, bu risk faktörlerinin toplum genelinde etkili biçimde kontrol edilmesiyle demans vakalarının yaklaşık %45’inin önlenebileceğini veya geciktirilebileceğini tahmin ediyor. Bu oldukça önemli bir oran. Ancak her bireyin demans riskinin mutlaka %45 azalacağı anlamına gelmiyor.
Peki beynimizi korumak için neler yapabiliriz? Öncelikle hipertansiyon, diyabet ve yüksek kolesterolün erken yaşlardan itibaren kontrol altında tutulması gerekiyor. Sigara kullanılmaması, sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite ve yeterli uyku da beyin sağlığının korunmasında önemli rol oynuyor.
Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite yapılmasını ve kas gücünü koruyacak egzersizlerin programa eklenmesini öneriyoruz. Ancak yalnızca fiziksel aktivite yeterli değil. Beynimizin de yaşam boyunca aktif kalmaya ihtiyacı var. Burada bilişsel rezerv dediğimiz önemli bir kavram devreye giriyor. Bilişsel rezervi, beynimizin yaşlanmaya ve hastalıkların oluşturduğu değişikliklere karşı geliştirdiği dayanıklılık kapasitesi olarak düşünebiliriz.
Yeni şeyler öğrenmek, okumak, sosyal ilişkileri sürdürmek, müzikle ilgilenmek, yabancı dil öğrenmek veya zihinsel olarak zorlayıcı etkinliklere katılmak bu kapasitenin desteklenmesine yardımcı olabilir. İşitme ve görme kayıplarının tedavisi, sosyal izolasyonun önlenmesi ve depresyonun erken dönemde ele alınması da önemlidir.
Özellikle vurgulamak isterim ki beyin sağlığını korumaya 70 yaşında değil, çok daha erken yaşlarda başlamalıyız. Çünkü orta yaşta kontrol edilmeyen damar hastalıklarının etkileri, yıllar sonra bilişsel bozukluk olarak karşımıza çıkabiliyor.
Demans riskini azaltmanın en güçlü yollarından biri, yaşam boyunca hem damar sağlığımızı hem de zihinsel ve sosyal aktifliğimizi korumaktır.
Ailesinde Alzheimer veya başka bir demans hastalığı bulunan kişilerin en sık sorduğu sorulardan biri, kendilerinin de aynı hastalığa yakalanıp yakalanmayacağıdır. Öncelikle şunu belirtmek gerekir: Ailede Alzheimer hastalığı bulunması, kişinin mutlaka Alzheimer geliştireceği anlamına gelmez.
Alzheimer hastalığının büyük çoğunluğu yalnızca tek bir genetik değişiklikle açıklanamaz. Yaş, genetik yatkınlık, damar sağlığı, çevresel faktörler ve yaşam tarzı birlikte rol oynar. Bununla birlikte bazı genetik özellikler Alzheimer gelişme riskini artırabilir.
Örneğin APOE ε4 adı verilen genetik varyant, özellikle ileri yaşta başlayan Alzheimer hastalığı açısından önemli bir risk faktörüdür. Ancak bu varyantı taşıyan herkes Alzheimer hastası olmaz. Aynı şekilde bu genetik özelliği taşımayan kişilerde de Alzheimer gelişebilir.
Daha nadir görülen, doğrudan kalıtsal Alzheimer formlarında ise farklı bir durum söz konusudur. APP, PSEN1 ve PSEN2 adı verilen genlerdeki bazı hastalık yapıcı değişiklikler, kuşaktan kuşağa aktarılabilen Alzheimer hastalığına neden olabilir.
Bu hastalıklar çoğunlukla daha genç yaşlarda ortaya çıkar. Özellikle bir ailede birden fazla kuşakta ve genç yaşlarda Alzheimer görülüyorsa genetik inceleme önem kazanır. Ancak ailesinde Alzheimer bulunan herkese genetik test yapılmasını önermiyoruz. Genetik değerlendirme, aile öyküsü ve klinik özelliklere göre planlanmalıdır.
Peki genç yaşta başlayan Alzheimer ile ileri yaşta başlayan Alzheimer arasında ne gibi farklar var? Alzheimer hastalığını genel olarak 65 yaşından önce ve sonra başlayan olgular şeklinde iki gruba ayırıyoruz.
İleri yaşta başlayan Alzheimer hastalığında en sık karşılaştığımız belirti, yeni bilgileri öğrenme ve yakın geçmişte yaşanan olayları hatırlama güçlüğüdür. Beyinde özellikle hafıza işlevleriyle ilişkili bölgeler erken dönemde etkilenebilir.
Genç yaşta başlayan Alzheimer hastalığında ise tablo bazen oldukça farklıdır. Bazı hastalarda unutkanlıktan önce konuşma ve kelime bulma güçlüğü, görsel algı sorunları, okuma güçlüğü, yön bulma problemleri veya planlama becerisinde bozulma görülebilir.
Bunun nedeni, hastalığın beynin farklı bölgelerini ve sinir ağlarını daha belirgin şekilde etkileyebilmesidir. Genç yaşta başlayan bazı Alzheimer olgularında beynin özellikle arka bölgelerinde ve düşünme, planlama, dil gibi işlevlerden sorumlu alanlarında daha yaygın etkilenme görülebilir.
İleri yaşta başlayan hastalarda ise Alzheimer’a sıklıkla beyin damar hastalıkları ve yaşlanmayla ilişkili başka beyin patolojileri eşlik edebilir. Ayrıca genç yaşta ortaya çıkan her demans Alzheimer değildir. Özellikle davranış ve kişilik değişiklikleriyle başlayan frontotemporal demans gibi farklı hastalıkların da araştırılması gerekir. Burada vermek istediğim en önemli mesaj şu: Genetik yatkınlığımızı değiştiremeyebiliriz ancak beyin sağlığımızı etkileyen pek çok risk faktörünü değiştirebiliriz.
Aile öyküsü bulunan bireyler için en doğru yaklaşım, gereksiz endişeye kapılmak yerine risk faktörlerini kontrol etmek ve şüpheli belirtiler ortaya çıktığında zaman kaybetmeden nörolojik değerlendirme yaptırmaktır.
İleri yaşlarda demans hastalığına sıklıkla hipertansiyon, diyabet, kalp hastalıkları, böbrek yetmezliği ve eklem rahatsızlıkları gibi başka sağlık sorunları da eşlik ediyor. Bu nedenle hastalarımızın önemli bir bölümü aynı anda birden fazla ilaç kullanmak zorunda kalıyor.
Ancak yaş ilerledikçe vücudun ilaçları işleme ve vücuttan uzaklaştırma kapasitesi değişebiliyor. Özellikle böbrek ve karaciğer fonksiyonlarındaki azalma, bazı ilaçların yan etkilerini artırabiliyor.
Burada temel hedefimiz, hastanın kullandığı ilaç sayısını mutlaka azaltmak değil, gerçekten gerekli olan ilaçları en güvenli ve etkili şekilde kullanmasını sağlamaktır. Çünkü bazı ilaçlar ileri yaşta bilinç bulanıklığına, unutkanlığın artmasına, uyku hâline, denge bozukluklarına ve düşmelere neden olabiliyor.
Özellikle bazı uyku ilaçları, sakinleştiriciler ve antikolinerjik etkisi yüksek ilaçlar, demans hastalarında dikkatle değerlendirilmelidir. Bunun yanında ilaçların birbirleriyle etkileşimleri de önem taşıyor. Örneğin bir hastanın kalp hastalığı için kullandığı ilaçlar ile demans tedavisinde kullanılan ilaçların birlikte değerlendirilmesi gerekebilir. Güncel geriatri yaklaşımında hastanın bütün ilaçlarının belirli aralıklarla yeniden gözden geçirilmesini öneriyoruz. Bu değerlendirmede yalnızca reçeteli ilaçları değil, vitaminleri, bitkisel ürünleri ve reçetesiz kullanılan ilaçları da dikkate alıyoruz.
Ayrıca hastanın yaşam beklentisi, günlük yaşam becerileri, beslenme durumu, düşme riski ve tedaviden beklenen yarar birlikte değerlendirilmeli. Bazı hastalarda gereksiz veya riskli ilaçların azaltılması, zihinsel bulanıklığın hafiflemesine, hareketliliğin artmasına ve yaşam kalitesinin iyileşmesine katkı sağlayabilir.
Ancak önemli bir noktayı vurgulamak isterim: Her bilişsel kötüleşme demansın ilerlediği anlamına gelmez. Bazen yeni başlanan bir ilaç veya ilaç etkileşimi, hastanın zihinsel durumunda belirgin değişikliklere neden olabilir. Bu nedenle demans hastalarında ilaç tedavisi mutlaka bireyselleştirilmeli ve düzenli olarak gözden geçirilmelidir.
Demans yalnızca hastanın hafızasını ve günlük yaşam becerilerini etkileyen bir hastalık değildir. Aynı zamanda bütün ailenin yaşam düzenini değiştiren uzun soluklu bir süreçtir. Özellikle hastalığın ilerleyen dönemlerinde hasta yakınları hem fiziksel hem de duygusal açıdan oldukça ağır bir sorumluluk üstlenebiliyor.
Hastanın beslenmesi, ilaçlarının düzenlenmesi, kişisel bakımı, gece uykusu ve güvenliği gibi konular zamanla bakım veren kişinin günlük yaşamının merkezine yerleşebiliyor. Bu durum uzun süre devam ettiğinde bakım veren tükenmişliği olarak adlandırdığımız tablo ortaya çıkabiliyor.
Sürekli yorgunluk, uyku bozuklukları, kaygı, tahammülsüzlük, sosyal hayattan uzaklaşma ve depresif belirtiler bu durumun önemli işaretleridir. Burada ailelere vermek istediğimiz en önemli mesaj şu: Bir demans hastasına iyi bakabilmenin ön koşullarından biri, bakım veren kişinin de sağlıklı kalabilmesidir.
Bu nedenle bakım sorumluluğunun mümkün olduğunca tek bir kişinin üzerinde bırakılmaması gerekiyor. Aile içinde görev paylaşımı yapılması, belirli aralıklarla profesyonel bakım desteği alınması ve bakım veren kişinin kendisine zaman ayırabilmesi son derece önemli.
Ayrıca aile bireylerinin hastalığın doğası hakkında bilgilendirilmesi gerekiyor. Çünkü demans hastalarında görülen unutkanlık, tekrarlayan sorular, şüphecilik veya davranış değişiklikleri çoğu zaman hasta yakınları tarafından kişisel bir tutum gibi algılanabiliyor. Oysa bu davranışların önemli bir bölümü hastalığın beyinde oluşturduğu değişikliklerle ilişkili.
Bu gerçeğin anlaşılması, aile içindeki çatışmaların ve duygusal yükün azaltılmasına yardımcı olabilir. Peki ne zaman profesyonel yardım alınmalı? Bakım veren kişi sürekli uykusuz kalıyorsa, günlük işlerini sürdüremiyorsa, yoğun kaygı veya depresif belirtiler yaşıyorsa ya da hastanın bakımını güvenli şekilde sağlayamadığını hissediyorsa profesyonel destek alınmalıdır.
Özellikle hastanın gece boyunca uyanık kalması, evden çıkıp kaybolma riski veya saldırgan davranışlar göstermesi gibi durumlarda bakım planının yeniden düzenlenmesi gerekebilir. Psikolojik danışmanlık, aile eğitimi, destek grupları, evde bakım hizmetleri ve gerektiğinde kısa süreli bakım desteği ailelerin yükünü hafifletebilir. Demans bakımında yalnızca hastayı değil, bakım veren aile bireylerini de tedavi ve destek sürecinin bir parçası olarak görmeliyiz.
Demans hastalığının orta ve ileri evrelerinde yalnızca hafıza sorunları değil, davranışsal ve psikolojik belirtiler de ortaya çıkabiliyor. Huzursuzluk, tekrarlayan hareketler, bağırma, şüphecilik, uyku düzeninde bozulma ve zaman zaman saldırgan davranışlar aileler açısından oldukça zorlayıcı olabiliyor. Ancak burada önemli bir yaklaşım değişikliğine ihtiyacımız var.
Demans hastasının davranışlarını yalnızca kontrol edilmesi gereken bir sorun olarak değil, bazen ifade edemediği bir ihtiyacın veya rahatsızlığın belirtisi olarak değerlendirmeliyiz. Örneğin konuşarak kendisini ifade etmekte zorlanan bir hasta, ağrısını huzursuzluk veya öfke şeklinde gösterebilir.
Kabızlık, idrar yapamama, enfeksiyonlar, susuz kalma, açlık, uyku eksikliği veya yeni başlanan bir ilaç davranış değişikliklerine neden olabilir. Özellikle saatler veya birkaç gün içinde gelişen ani bilinç ve davranış değişikliklerinde, demansın ilerlemesinden önce deliryum dediğimiz akut bilinç ve dikkat bozukluğu tablosu araştırılmalıdır.
Deliryum; enfeksiyon, metabolik bozukluk, ilaç yan etkisi veya başka bir akut hastalık nedeniyle gelişebilir ve hızlı tıbbi değerlendirme gerektirir. Davranışsal belirtilerin yönetiminde ilk yaklaşım, mümkün olduğunca ilaç dışı yöntemler olmalıdır.
Öncelikle hastanın günlük yaşamında düzenli ve öngörülebilir bir ortam oluşturulmasını öneriyoruz. Yemek, uyku, kişisel bakım ve fiziksel aktivite saatlerinin mümkün olduğunca sabit tutulması hastanın kendisini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilir.
Özellikle akşam saatlerinde artan huzursuzluklarda ortamın yeterince aydınlatılması, gürültünün azaltılması ve hastanın alışık olduğu kişilerle iletişimin sürdürülmesi yararlı olabilir. Gündüz doğal gün ışığından yararlanmak, hastanın kapasitesine uygun fiziksel aktivite yapmasını sağlamak ve uzun gündüz uykularını sınırlamak gece uykusunu destekleyebilir.
Hastayla iletişim kurarken kısa, açık ve sakin cümleler kullanılmalı; tartışmak veya hastayı sürekli düzeltmeye çalışmak yerine güven veren bir yaklaşım benimsenmelidir. Sevdiği müzikleri dinlemek, geçmişten tanıdığı fotoğraflara bakmak veya alışık olduğu basit etkinliklere katılmak bazı hastalarda huzursuzluğu azaltabilir.
Bununla birlikte her yöntem her hastada aynı etkiyi göstermeyebilir. Bu nedenle yaklaşım hastanın kişiliğine, geçmiş alışkanlıklarına ve belirtileri tetikleyen durumlara göre düzenlenmelidir.
İlaç tedavileri ise özellikle hastanın kendisine veya çevresine zarar verme riskinin bulunduğu, ağır sıkıntı yaşadığı ya da ilaç dışı yaklaşımların yetersiz kaldığı durumlarda değerlendirilmelidir. Çünkü bazı sakinleştirici ve antipsikotik ilaçlar demans hastalarında düşme, inme ve ölüm riskini artırabilir.
Bu nedenle gerektiğinde en düşük etkili dozda, mümkün olan en kısa süreyle ve yakın takip altında kullanılmaları gerekir. Temel amacımız hastayı yalnızca sakinleştirmek değil, huzursuzluğun nedenini anlamak ve yaşam kalitesini korumaktır.
Demans tanısı alan bir kişinin yaşam ortamını düzenlerken iki temel hedefimiz bulunuyor: Hastanın güvenliğini sağlamak ve mümkün olduğunca uzun süre bağımsızlığını korumasına yardımcı olmak.
Burada sık karşılaştığımız hatalardan biri, demans tanısı konulduktan sonra hastanın yapabildiği bütün işlerin aile bireyleri tarafından üstlenilmesidir. Oysa hastanın güvenli biçimde yapabildiği günlük aktiviteleri sürdürmesi, mevcut becerilerinin korunması ve kendisini yaşamın bir parçası olarak hissetmesi açısından önemlidir.
Bu nedenle hastanın yapabildiği işleri tamamen elinden almak yerine gerektiğinde destek olmak daha doğru bir yaklaşımdır. Ev ortamında öncelikle düşme ve yaralanma risklerini azaltmak gerekir.
Kaygan halılar, ortada bulunan kablolar, yetersiz aydınlatma ve güvenli olmayan banyo düzenlemeleri gözden geçirilmelidir. Özellikle banyolarda tutunma barları, kaymaz yüzeyler ve gece aydınlatması yararlı olabilir.
İlaçların güvenli biçimde saklanması ve kullanılması, ocak ve elektrikli cihazlarla ilgili risklerin değerlendirilmesi de önemlidir. Ancak güvenlik önlemleri hastanın hareket özgürlüğünü gereksiz yere kısıtlamamalıdır.
Hastanın yaşadığı ortamın mümkün olduğunca tanıdık kalması da önemlidir. Eşyaların yerlerinin sık değiştirilmemesi, kolay okunabilen saat ve takvimlerin kullanılması, odaların anlaşılır şekilde düzenlenmesi yönelim güçlüğünü azaltabilir.
Günlük yaşamda ise düzenli bir rutin oluşturulmasını öneriyoruz. Sabah benzer saatlerde uyanmak, düzenli öğünler tüketmek, gün içinde uygun fiziksel aktivite yapmak, sosyal iletişimi sürdürmek ve uyku saatlerini mümkün olduğunca sabit tutmak yararlı olabilir.
Hastanın kapasitesine göre yürüyüş, basit ev işleri, bitki bakımı, müzik dinleme veya aileyle birlikte yemek hazırlama gibi etkinlikler günlük yaşama katılımını destekleyebilir. Beslenme ve sıvı alımının izlenmesi, işitme ve görme sorunlarının düzeltilmesi, ağız ve diş sağlığının korunması da bütüncül bakımın önemli parçalarıdır.
Hastalık ilerledikçe bu rutinlerin hastanın değişen ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlenmesi gerekir. Özellikle yutma güçlüğü, düşmeler, kilo kaybı, hareket kısıtlılığı veya gece dolaşmaları ortaya çıktığında bakım planı yeniden değerlendirilmelidir.
Burada ailelere vermek istediğimiz en önemli mesaj şudur: Demans tanısı almak, kişinin bütün yetilerini bir anda kaybettiği anlamına gelmez. Hastanın yapabildiklerine odaklanmak, bağımsızlığını desteklemek ve yaşam kalitesini korumak en az tıbbi tedavi kadar önemlidir.
Sanatın 6. dalı tiyatro, sahnede sadece bir oyun sunmuyor aynı zamanda hayatı ve insanı da anlatıyor. Dünyaca ünlü yazar William Sheakspeare’nin “Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu” sözünden ilham aldığımız podcast serimizde; tiyatroyu, alanının uzman isimleriyle konuşuyoruz..
"Spor Sohbetleri" ile spor dünyasının nabzını tutmaya hazır mısınız? Her bölümde farklı bir konuyu ele alarak, sporun tarihini, kültürünü ve güncel olaylarını mercek altına alıyoruz. Taktik teknikten ziyade sporun toplumsal etkilerini masaya yatıyoruz. Eğer siz de sporun sadece spor olmadığına inananlardansanız "Spor Sohbetleri" tam size göre.
Url kopyalanmıştır...
