}
17 Kasım 2026

Prof. Dr. Nurullah Genç: “Şiir laf-ı güzaftan ibaret değildir”

Nurullah Genç’in 50. sanat yılı, Esenler Belediyesi’nin düzenlediği özel programla kutlandı. Programda bir araya geldiğimiz usta şair; Tercüman’a konuşarak şiir anlayışını, sanatın sorumluluğunu ve yarım asırlık yolculuğunu anlattı.

Türk edebiyatının önemli şairlerinden Nurullah Genç’in 50. sanat yılı, Esenler Belediyesi tarafından düzenlenen özel bir programla kutlandı. Şiir dinletileri, paneller, bilardo karşılaşması ve “Söğüt Gölgesi” fotoğraf sergisinin yer aldığı etkinlikte edebiyat, sanat ve akademi dünyasından isimler bir araya geldi. Bu özel buluşmada Nurullah Genç’le bir araya gelerek sanat yolculuğunu ve şiir anlayışını konuştuk. Usta şair, Tercüman’a verdiği röportajda şiirin sorumluluğundan dilin geleceğine, fotoğraftan farklı disiplinlerle kurduğu ilişkiye kadar pek çok konuda düşüncelerini paylaştı.

 
 
 
 
Elli yıllık sanat yolculuğunuzda bugün geriye baktığınızda, ilk şiirlerinizden bugüne en çok ne değişti? Şair olarak kendinize kurduğunuz, hiç vazgeçmediğiniz temel duygu neydi?

Teşekkür ediyorum bu güzel sorunuz için. Değişmeyen şey şu: Allah bizi yaratmış, yeryüzüne göndermiş. Vasıflarımız var. Bize çeşitli kabiliyetler vermiş. İnsana, bütün insanlara sübutî sıfatlarını yansıtmış. Konuşmak, şiir, kelam, hitap etmek, meram anlatmak; bunların hepsi kelam sıfatının bir yansımasıdır. Bunu bize çocukluğumuzda öğretmişlerdi. Bu bilinç bende hiç değişmedi. Yani ben bir şeyler yazıp söyleyebiliyorsam bu, Allah'ın bana verdiği özelliklerin bir neticesidir. Ben bunları kendi başıma, kendim var ederek ortaya koymuyorum. Kaynak, bizi yaratandır. Biz bu işi O'nun bize verdiği kaynakla yapıyoruz. Bu bilinç bende hiç değişmedi. Bugün hâlâ aynı bilinçle yazıyorum. Onun için ortaya çıkan her eser için Rabbime şükrediyorum. Daha iyilerini, daha güzellerini nasip etmesi için dua ediyorum. Hikmetini kullarına anlatacağımız başka eserler nasip etmesi için dua ediyorum. İşte yirmi yaşımda sahneye çıkıp ilk şiirimi okuduğumda söylediğim cümle buydu. Bugün hâlâ, altmış altı yaşımda konferanslara giderken, sahnelere çıkarken söylediğim ve değişmeyen cümle budur.

“Şiirlerin de Münker ve Nekir'i vardır”
Şiirinizde Divan edebiyatından halk anlatılarına, Türk tarihinden farklı medeniyetlere uzanan geniş bir literatür görüyoruz. Bu mirası bugünün okuruna canlı biçimde aktarabilmek için sizce şaire nasıl bir sorumluluk düşüyor?

Biz şiiri, bir muhabbet faslında okunacak ve ardından unutulacak bir sanat dalı olarak görmüyoruz. Elbette şiir; muhabbetlerimizin, sohbetlerimizin, toplantılarımızın, karşılıklı konuşmalarımızın, derslerimizin, yolculuklarımızın, sıkıntılarımızın, hüzünlerimizin ve melalli hâllerimizin çok iyi bir seslendiricisidir. Bazen çok iyi ve kısa bir cevaptır.

Kelimenin katmanları içerisinde, kelam-ı kibarın üstünde ve mukaddes metinlerin altında yer alan çok tesirli bir alandır şiir. Bu hiç değişmez. Ama şiiri kaleme alırken sorumluluğumuzu unutmadan yazmayı başarabilmeliyiz. Çünkü zerre kadar hayır ve şer içeren her yaptığımız karşımıza çıkacak. Ben yine başka bir zaman, bir şiirde şiiri anlatırken “Şiirlerin de Münker ve Nekir'i vardır” demiştim. Dolayısıyla şiirlerimiz de sorgulanacak: Bunları niye yazdınız, neden yazdınız? Hele ki tesirleri varsa bu bizim için çok önemlidir. Çünkü Cenab-ı Hak, insanların yaptıkları şeyleri anlatırken ölümden sonra bıraktığımız izleri de kayda aldığını söyler.

Hayattayken ortaya koyduğumuz eserlerin başkalarının dünyasındaki izleri zaten yaşarken kayda alınıyor. Ama yarın öldüğümüz zaman yazdığımız şiirlerin başkalarının dünyasındaki tesirleri, biz dünyadan ayrılsak da yazılmaya devam edecek. Biz buna sadaka-i cariye deriz. Yani bizden sonra da devam edecek etkiler. İşte o yüzden bunlar, sadece bir sohbet toplantısında ya da insanların bizi alkışlaması için sahneye çıkıp “Maşallah, vay be, ne güzel şiir yazmış” demeleri için yaptığımız çalışmalar değil. Şiir, aynı zamanda medeniyetimizin, düşünce dünyamızın, tefekkür hikâyemizin ve gelecekte olması gereken yerimize dair telakkilerimizin insanlara çok estetik, çok özel ve çok nahif bir şekilde duyurulabileceği bir alan, bir sanattır. Bu nedenle aynı zamanda bir sorumluluk alanıdır.

Şiir metni laf-ı güzaftan ibaret olmamalıdır. Şair; coğrafyadan kimyaya, astronomiden matematiğe, tarihten psikolojiye kadar insanın ve devletlerin hayatını etkileyebilecek, geçmişte de etkilemiş hemen her şeyi bir kaynak alanı olarak değerlendirebilmeli. Şair, bunları okuduğunda ruh dünyasındaki çağrışımlarla şiirine taşıyabilecek ve ortaya çıkacak eseri insanlara armağan edebilecekse işte o zaman katmanlı bir tesirin meydana geldiğini düşünebiliriz.

Kısacası şiir laf-ı güzaftan ibaret değildir, boş söz değildir. Şiir, eğer bu söylediklerimin tersi bir manayla yazılırsa, yani insanları hüzne götürecek, sıkıntıya düşürecek, inançtan koparacak, onlara kötü şeyleri yansıtacak şekilde kaleme alınırsa bu kez söz sanatının en yüksek katmanında yer alan mukaddes metinlerin altında bulunmaz, en dibinde yer alır. Bu da çok tehlikeli bir alandır. Allah, Şuara Suresi'nde şairleri tasnif ederken bu iki alanı açık ve net bir şekilde gösteriyor. Ben bütün kusurlarıma rağmen inanan bir insanım. Şeksiz şüphesiz Allah'a ve Peygamberine inanıyorum. Kur'an'a inanıyorum. Efendimiz aleyhisselamdan gelen her şeye inanıyorum. Onun için Şuara Suresi'nin şairleri tasnif eden ve bağlayıcı olan tarafı beni de bağlıyor. Ben onu dikkate almadan bir metni kaleme alamam, bir şey yazamam. Benim niyetim, tamamen Allah'ın izin verdiği çerçevede şiir alanı içerisinde şiir yazabilmektir. Şairlere de bunu tavsiye ederim. Çünkü bu dünya bir gün bitecek. Geriye ne kalırsa onun hesabını vereceğiz.

“Çocuklarımız ve gençlerimiz şiir öğrenmek için ilimle hemhâl olmalılar”
Son dönemde dilin gündelik hayatta aşınmasından ve kelimelerle kurduğumuz ilişkinin zayıflamasından söz ediyorsunuz. Sözün hızla tüketildiği günümüzde şairin dili koruma ve yeniden güzelleştirme gücü nerede başlıyor?

Çok büyük bir gücü var ama bu gücün fark edilebilmesi için şairin okunması lazım. Az önce dediğim üzere şiirin konumu üst düzeydedir. Yani mukaddes metinlerin hemen altında yer alır. Mesela bütün ilimler ve bilgiler vasatın içindedir. Sözün normal kullanıldığı alan orasıdır. Ama bir atasözü, bir vecize, bir kelam-ı kibar sözü yüceltir, yükseltir. Şiir ise onun da üzerindedir. Dolayısıyla şiirden bir adım yukarı çıktığınızda Peygamber kelamıyla, Allah kelamıyla karşılaşırsınız.

Şimdi bu manada meseleye katmanlar açısından bakarsanız çocuklarımız ve gençlerimiz şiir öğrenmek için ilimle hemhâl olmalılar. Şiir öğrenmek için kelam-ı kibarla hemhâl olmalılar. Şiir, bir kademe kazanma meselesi ve arayışıdır. Bunu böyle düşündüğümüzde şu soruyu rahatlıkla sorabiliriz: Şiir, insanların dili kullanma oranlarını ve gösterge olan kelimeleri kullanma güçlerini olumlu mu, olumsuz mu etkiler? Elbette olumlu etkiler. Ne kadar çok kelime bilirseniz dünyaya açılan göstergeleriniz o kadar fazla olur. Cehalet zaten karanlıktır. Siz göstergelerinizi ve bilgilerinizi artırdıkça dünyaya o bilgilerin ışığında bakmaya başlarsınız. Kavrama ya da farkındalık dediğimiz şey, bu şekilde güçlenerek ve artarak etkileyici hâle gelir. Aşağıya indiğinizde, kelime sayısı ve göstergeler azaldığında farkındalık ve etkileyicilik de azalır. İnsanın dili muhafaza edebilmesi için bu göstergelerin hayata taşınması gerekir.

Şöyle bir soru sorabiliriz: Dil ve göstergeler sadece kitaplarda kalsaydı, onları gündelik hayatta kullanmasaydık ne olurdu? Bir süre sonra çocuklarımız ve gençlerimiz o kitaplara yabancılaşırdı. Dil, kendi öz kaynağından koparılmış, noksan ve yetersiz bir şekilde kullanılmaya başlanırdı. İnsanlarımız iki yüz, üç yüz, dört yüz kelimeyle konuşurdu. Böylece insanların birbirini anlamadığı, derinliğin olmadığı, sığlığın tefekkür dünyasını kuşatarak karanlığa gömdüğü bir dünyayı yaşardık. Biraz da bugünü yaşamış olurduk. Çünkü bugün maalesef bunu çokça yaşıyoruz. İçinde bulunduğumuz hayat, kelimelerin ve göstergelerin gençlerimizin hafızasında yeterince yer etmediği, çocuklarımızın ve gençlerimizin kısaltılmış sosyal medya diliyle konuşmaya çalıştığı, tefekkürden uzaklaştığı bir hâle geliyor. Bu durum, insan hayatının diğer canlı varlıkların hayatına yaklaştığı bir noktaya gelmesine sebep oluyor ki bu çok üzücü.

“Matematik şiirle ya da sayısal analitik yetenek çarpışmaz aslında, uyumludur ve birleşir”
Zaten şiirin ilimle ilişkisini vurguladınız. Akademisyenlik, yönetim danışmanlığı ve finans alanındaki sorumluluklarınızı şiirle birlikte yürüttünüz. Analitik düşünme biçiminiz şiirinize, şiir de hayata ve insanlara bakışınıza nasıl bir katkı sundu?

Çok büyük bir katkı sundu. Şöyle söyleyeyim: İnsanlar matematikle şiiri çoğu zaman birbirinden uzak görür. Bu, biraz önce söylediğim durumdan kaynaklanır. Yani kelimelerin derinliğine, ıstılahi anlamlara, kaynak ifadelere ve kaynak bilgilerine yeterince sahip olsaydık matematikle şiirin birbirinden uzak olmadığını anlardık. Matematikteki formüllerin şiir içerisinde harflerle, kelimelerle ve cümlelerle gerçekleştiğini kavrayabilirdik. Matematikteki formüllerin oluşturduğu ilişkiler ağının, kelimeler içerisinde sosyal ve psikolojik anlamlar ağına dönüştüğünü anlayabilirdik.

Bir toplumda Zülcenaheynlik ya da Hezarfenlik kaybolduğunda, bir başka ifadeyle yedi tuğla sahibi insanlar yetişmediğinde ortaya çıkan netice budur. Eskiler birisinden bahsederken “Zülcenaheyn” derlerdi. İki kanatlı demektir. Yani kişi tek bir alanda koşmuyor, başka alanlarda da varlık gösteriyor. Ya da Hezarfen dendiğinde başka başka hünerleri olan biri kastedilir. Zaten bin hüner demektir. Yedi tuğla sahibi dendiğinde ise uzun el sahibi olmaktan söz edilir.

Peki, bu neydi biliyor musunuz? Bu, Batı felsefesinde Francis Bacon'ın da söylediği meslek hatasına düşmemekti. Yani bir alana sıkışıp kalmamak, başka alanlardan da haberdar olarak hayata ve dünyaya mütemmim, yani tamamlanmış bir bakış geliştirme çabasıydı. Siz bunlardan uzaklaşıp tek bir alana sıkıştığınızda hangi dünyayı kavrayabilirsiniz? Hayatı nasıl anlayabilirsiniz? Başkalarına nasıl empati yapabilirsiniz? Bugün empati yapamayan, kendisini başkalarının yerine koymayı beceremeyen insan, Zülcenaheyn olmadığı için böyledir. Hezarfen olmadığı için böyledir. Bu alandan nasibini almadığı için böyledir.

İşte o yüzden matematik şiirle çarpışmaz aslında. Birbiriyle uyumludur ve birleşir. Dünyaya bakış açısını genişletir ve değiştirir. Ama bunu kavrayabilmek zordur. Bunu kavradığımızda hayatımız değişir. Sayısal alanın yanı sıra sanatsal anlamda da farklı alanlarla imtizacımız, yani kaynaşmamız söz konusudur.

“Şiir görünmeyenin fotoğrafı, fotoğraf da görünenin şiiri”
Fotoğraf serginiz “Söğüt Gölgesi”yle ortak tarih ve kültür coğrafyamızın izlerini kayıt altına alıyorsunuz. Bir sözünüzde de şiiri görünmeyenin fotoğrafı, fotoğrafı ise görünenin şiiri olarak tanımlıyorsunuz. Bu iki sanat dalı birbirinde neyi tamamlıyor?

Benim ilk defa bir fotoğraf sergisini, serginin organizatörü ve küratörüyle birlikte gezerken onlara sorduğum bir soru vardı. Daha doğrusu, deftere bir hatıra yazısı yazmamı istemişlerdi. Ben de iki cümlelik bir yazı yazmıştım: “Gören gözünüze sağlık.” Nurullah Genç ismini yazınca arkadaşımız elimi tutmuştu. “Hocam, bu kadar olmaz. Şöyle bir iki sayfa yazı yazın şuraya” deyince, “O zaman bir fotoğrafı anlatın bana” diye cevap vermiştim. Yaklaşık yarım saat boyunca fotoğrafları anlattılar. Ben o zamana kadar makine almış değildim. Fotoğrafı anlatırken fotoğrafın unsurlarına baktım ve fark ettim ki bu unsurlar şiirin unsurları. Arkadaşım aslında bana şiiri anlatıyordu. Çünkü fotoğrafta duygu diyor. Duygu olmadan şiir de olmaz. Fotoğrafta bilgi diyor. Ne diyor Fuzuli? Şiir ilimdir. Bilgi ve ilim olmadan şiir olmaz. Fotoğrafta ritim diyor. Şiirde bunun karşılığı ahenktir. Fotoğraftaki o ritmi biz şiirde ahenk olarak ifade ederiz. Fotoğrafta biçim diyor. Şiirde biçim, aruz mu olacak, hece mi olacak, serbest mi olacak? Fotoğrafın unsurlarıyla şiirin unsurları birebir aynı. Fotoğraf görünenden bir şiir çıkarmaya çalışırken şiir görünmeyenden bir fotoğraf çıkarmaya çalışır. İşte ben o uzun yazıyı yazdığımda tam böyle imza atacaktım.

Arkadaşa, “Fotoğrafı bana çok kısa tarif edin” dediğimde, “Hocam,” dedi, “fotoğraf aslında görünenin şiiridir.” “Bak, bu çok güzel. Dur, bunu ajandama yazayım” dedim. Ajandama “Görünenin şiiri fotoğraftır” diye yazdım. Tam imza atacaktım. “Hocam, atmayın” dedi. “Siz de bana şiiri kısaca tarif edin.” Ben de o zaman, “Şiir de görünmeyenin fotoğrafıdır” demiştim. “Ya, bu çok güzel oldu” dedi. O da bu cümleyi yazdı. Yazıyı imzaladıktan sonra, “Ben bu cümlenin şiirini de yazabilir miyim?” dedim. “Hocam, çok iyi yazarsınız” dedi. “Ne yapmam lazım?” diye sordum. “Bir makine alın, bir hoca bulun. Teknik yönlerini öğrenmeniz gerekiyor” diye cevap verdi.

Ben İstanbul'a döndüm ve bir makine aldım. İki ay boyunca bir hocanın peşinden koşup durdum. Yıllarca da bu işe çok ciddi emek verdim. Allah'a şükrediyorum. Uluslararası Fotoğraf Sanatçısı unvanını almayı, Paris'ten altın madalya dâhil çeşitli ödüller kazanmayı nasip etti. Şükrediyorum. Çünkü ben emek verdim. Cenab-ı Hak da bize o emeğin karşılığını ikram ediyor. İşte bugün Esenler Belediyesi'ndeki program da aslında bunun neticesidir.

“Orta Doğu da bir bilardo masası gibi”
“Bilardo Telmihleri” kitabınızda bilardonun kurallarını, açılarını ve topların hareketlerini küresel güç ilişkilerini anlatan bir alegoriye dönüştürüyorsunuz. Bir bilardo masasından dünya düzenine uzanan bu düşünce nasıl ortaya çıktı?

Bir gün bilardo masasının başındaydım. Bir taraftan bilardoyu okuyorum, bir taraftan düşünüyorum: Bilardo da ne kadar yanlış anlaşılıyor. “Bilardoya gitme, kumar oynarsın” diyen aileleri biliyorum. Oysa bilardoda çocuğun çirkin bir şey öğrenme ihtimali yok. Kumar oynama ihtimali de yok. Kumarla alakası olmayan bir oyun.

Bunları düşünürken topların anlamını da sorgulamaya başladım. O toplar, Birleşik Krallık bayrağının renklerini taşıyan toplar ve bilardonun ortaya çıkışından önce de varlar. Sarı da benim dünyamda sömürgeciliği temsil ediyor. Sarı, geçiciliğin rengidir çünkü. Sömürgeci devletler de bir yerleri sömürür, sonra oradan çıkarlar. Bugün bile Orta Doğu'yu sömürenlerin yavaş yavaş çekildiğini görüyoruz. Ben bunları düşünürken, “Acaba İngiltere Kralı ilk defa bilardo oynarken masada bilardo toplarına vuruyordu ama sömürge toplarını nereye gönderiyordu o anda?” diye bir soru geldi aklıma.

Ve sonra şunu düşündüm: Bilardoda bir kavram var: Karot. Anlamı şu: Masa üzerine topları öyle bir yayıyorsunuz ki rakibe sayı kalmıyor. Rakip sayı almakta zorlanıyor. İmkânsız mı? Değil ama çok zor. Bunu düşünürken Orta Doğu aklıma geldi. Orta Doğu da bir bilardo masası gibi. Orta Doğu'ya topları öyle bir bırakmışlar ki çıkaramıyoruz, sayı alamıyoruz. Orta Doğu devletlerinin hepsi mağlup. Öbür taraf topları bir bir yerleştirmiş gibi; Birinci Dünya Savaşı'nın başlarından itibaren, hatta daha öncesinden itibaren… Yani oyuncular göndermiş. Lawrence diye bir adam göndermiş. Bütün toplara bir şekilde vurmuş. Adamın toplarını çıkaramıyoruz. Bunları düşünerek “Kralın Canı Sıkkın” diye bir şiir yazdım işte o gün. Ve o gün, “Ah, dünya da bir bilardo masasıymış. İnsanlar inançlarına göre toplara vuruyorlar” diye hayal edince “Bilardo Telmihleri” oradan doğmuştu.

İnsanlar da benim bilardo oynadığımı zannediyordu. Ben bir taraftan bilardo oynuyor, bir taraftan da bilardonun kitabını okuyordum. Şiirler de böyle doğdu. O kitabın tanıtımı da zaten o bilardo salonunda yapıldı.

“Sanat, edebiyat, şiir, mukaddes metinlerin de taşıyıcısı olduğu için çok önemlidir”
Hocam, edebiyat dergilerini şiirin ocağı olarak nitelendiriyorsunuz. Dijital platformların okuma ve yazma alışkanlıklarını dönüştürdüğü bir dönemdeyiz. Bu dönemde Türk şiirinin geleceği ve yeni kuşak şairlerinin yetişmesi için nasıl bir edebiyat ortamına ihtiyacımız var?

Benim genç kardeşlerimle çok güzel bir diyaloğum var. Yazıp şiirlerini gönderenler oluyor. Bugün de bu programa gelen, beraber çalıştığımız, birlikte öğrenmeye çalıştığımız genç kardeşlerimiz var. Elimden geldiği kadar onlara yardımcı olmaya çalışıyorum. Ama maalesef içinde bulunduğumuz sosyal hayat, özellikle dijital yaşam dedikleri alanla çocuklarımızı edebiyattan, sanattan ve şiirden uzaklaştırıyor. Yani sabırsız hâle getiren, insanı sabırsızlaştıran, görüntünün dünyasında kaybolan, tefekkürden uzaklaşan, düşünmeyi yük gibi algılayan bir insan tipi yetişmeye devam ettikçe benim ülkem de bu dünyada mankurtlarla dolacak. Yani konuşmayı bilen kölelerle dolacak.

Bu yüzden bütün kültür sanat programlarımız özellikle aileler için çok önemli. Eğer aileler çocuklarının köleleşmesini, mankurtlaşmasını istemiyorlarsa mutlaka ve mutlaka onları edebiyatımızla, sanatımızla, dilimizle, dinimizin gerekleriyle, inançlarımızla ve medeniyet tasavvurumuzla buluşturmaları gerekiyor. Onları düşünmeye alıştıramazsanız, düşünenler onları kendi dünyalarına alıştırırlar. Siz onları tefekküre alıştırmazsanız dünyayı köleleştirme tefekküründe bulunanlar çocuklarınızı kendilerinin kölesi hâline getirecekler.

İşte bu manada ülkemizin bütün insanlarına, ailelerine ve dünya insanlığına sesleniyorum: Özünü kaybedenler sözlerini de kaybederler. Özü olmayanın hayata dair sözünün olması mümkün değil. Çocuklarınızın ve gençlerinizin zihin dünyalarına bir öz yerleştiremezseniz onların sizin varlığınızı devam ettirebilecek ne gözleri ne de sözleri kalacak. İşte bu yüzden sanat, edebiyat ve şiir çok önemlidir; çünkü mukaddes metinlerin de taşıyıcısıdır. Hemhâl olsunlar. Bütün değerlerimizi öğretsinler ve onlara şiir dinletsinler.

Podcast

19 December 2023
Doç. Dr. Hasan T. Kerimoğlu
Darbeler, İhanetler ve İsyanlar
28:19
0:01

Url kopyalanmıştır...