Türk dizi sektörünün geleceği masada: Krizden çıkışın yolu ne?

Türk televizyonlarında peş peşe gelen yeni bölüm ertelemeleri, dizi sektöründeki ekonomik krizi yeniden gündeme taşıdı. Bölüm başına 35 milyon liraya ulaşan yapım maliyetleri, reklam gelirlerinin aynı hızda artmaması ve reklam verenlerin dijital mecralara yönelmesi, kanalları ve yapım şirketlerini tasarruf arayışına itti. Oyunculardan ücret indirimi istenmesi de sorunların yalnızca yayın takvimiyle sınırlı olmadığını gösterdi. Yaşananlar artık geçici bir yayın dönemi sorunu olmaktan çıktı. Nisan 2025'te Ramazan Bayramı sonrasında da bazı dizilerin yeni bölümleri ekrana gelmemişti. Bugün ise yükselen bütçeler, azalan dizi sayısı ve reklam gelirlerindeki düşüş, televizyon yayıncılığının mevcut modelini tartışmaya açıyor.

2024-2025 sezonunda ortalama 14 milyon lira olan bölüm başına yapım bütçesi, 2025-2026 sezonunda 22,5 milyon liraya yükseldi. Bazı projelerde maliyetler 30-35 milyon liraya ulaştı. Aynı dönemde yayınlanan dizi sayısı 44'ten 36'ya, toplam bölüm sayısı ise 860'tan 712'ye geriledi.

Kanalların en önemli gelir kaynaklarından reklamda da tablo değişiyor. Yasal reklam süreleri, satılamayan reklam alanları ve reklam verenlerin dijital mecralara yönelmesi gelirleri baskılıyor. Ekim ayında son 30 yılın en düşük reklam gelirinin elde edildiği yönündeki değerlendirmeler endişeleri artırdı. Zararları büyüyen kanallar, çözüm arayışı için yapımcılarla bir araya geldi. Toplantının ardından yapım şirketlerinden yüzde 25 indirim talep edildiği öğrenildi.

Yapımcılar ise maliyetleri düşürmek için çeşitli öneriler sundu. Bunların başında, 150 dakikayı bulan dizi sürelerinin 110 dakikaya indirilmesi geliyor. Böylece çekim maliyetlerinin azaltılması ve son reklam kuşağına ihtiyaç duyulmadan yayınların tamamlanması hedefleniyor. Önerinin hayata geçmesi halinde uzun bölümleri yetiştirmek için görev alan ikinci ekiplerin de çalıştırılmaması gündemde.

Bütün bu gelişmeler, sektörün yıllardır sürdürdüğü üretim modelini de sorgulatıyor. İki saati aşan bölüm süreleri, yüksek oyuncu ücretleri ve uluslararası satış beklentisiyle şekillenen yapım tercihleri, sistemin sürdürülebilirliğine ilişkin soru işaretlerini artırıyor.

Ücret indirimi talepleri setlere kadar uzandı

Ekonomik baskı, oyuncularla yapılan anlaşmalara da yansıdı. Son dönemde bazı yapımlarda oyunculardan yüzde 20'ye varan ücret indirimleri istendiği öne sürüldü. Görüşmelerde, tasarrufun yalnızca oyuncular üzerinden yapılmaması ve teknik ekip çalışanlarının ücretlerinin korunması gerektiği de vurgulandı. Benzer taleplerin hazırlık aşamasındaki projelerde de gündeme geldiği, anlaşma sağlanan oyunculardan ücret indirimi istendiği bildirildi. İlker Aksum, Özge Özpirinçci ve Burcu Biricik gibi isimler de sektör sorunlarının yalnızca oyuncu ücretleri üzerinden değerlendirilmesine yönelik eleştirilerini dile getirdi. Öte yandan ekstralarla birlikte bölüm başına 5 milyon liraya kadar ulaşan oyuncu ücretlerinin yeniden düzenlenmesi ve indirim yapmayı kabul etmeyen oyuncularla çalışılmaması seçenekleri de gündemde.

Bütçe kesintilerinin kamera arkasındaki çalışanlara nasıl yansıyacağı ise belirsizliğini koruyor. İkinci ekiplerin devre dışı bırakılması ve prodüksiyon bütçelerinin daraltılması, set çalışanlarının istihdamını, çalışma koşullarını ve ücret güvencesini etkileyebilir. Bu nedenle çözüm arayışında kamera arkasındaki emekçilerin de dikkate alınması gerekiyor.

Peki sektör bu krizden nasıl çıkabilir? Mevcut üretim modeli değişmeli mi? Bölüm sürelerinin kısaltılması ve bütçelerin yeniden düzenlenmesi kalıcı bir çözüm sağlayabilir mi? Oyuncu ücretleri, reklam gelirleri ve uluslararası satış dengesi nasıl yeniden kurulmalı? Türk dizi sektörünü çıkmaza sürükleyen nedenleri, mevcut üretim modelinin geleceğini ve sektörün ihtiyaç duyduğu dönüşümü sektörün farklı alanlarında görev alan isimlerle masaya yatırdık.

“Bizdeki değişim çöküş getirdi”

1997 yılında Base Prodüksiyon'u kurarak Türkiye'nin ilk kadın yapımcılarından biri olan Sergin Akyaz, Türk televizyon sektörünün geçirdiği dönüşümü geçmişten bugüne uzanan deneyimiyle değerlendirdi. Aynalı Tahir, Kaybolan Yıllar, Dinle Sevgili ve Serçe gibi unutulmaz dizilerin yapımcılığını üstlenen, aynı zamanda senaristlik yapan Akyaz'a göre sektörün bugünkü ekonomik çıkmazının temelinde, yıllar içinde değişen ancak gelişmeyen üretim modeli bulunuyor. Özellikle bölüm sürelerinin uzamasının, yüksek prodüksiyon maliyetlerinin ve içerik yerine yıldız oyunculara dayalı yapım anlayışının sürdürülebilir olmadığını savunan Akyaz, sektörün yeniden dünya standartlarına dönmesi gerektiğini düşünüyor. Türk televizyonunun özel kanallarla birlikte büyük bir dönüşüm yaşadığı 1990'lı yılları hatırlatan Akyaz, o dönemde oluşturulan yayıncılık modelinin zamanla değişerek bugünkü sorunların zeminini hazırladığını belirtiyor:

“Değişim gelişimle birlikte olduğunda bir anlam ifade eder, bizdeki değişim çöküş getirdi. 90'lı yıllarda özel kanallar hayatımıza girdiğinde büyük bir medya devrimi yaşandı. Televizyonun amacına uygun, rengârenk bir eğlence aracı olarak yeni formatlar, yeni starlar, yeni şarkıcılar ve yepyeni diziler ortaya çıktı. En önemlisi de modern ve dünya ile paralel bir sektörün temelleri atıldı. O yıllarda dizi süreleri 45-50 dakika, sitcomlar 20-30 dakika civarındaydı. Yayın akışı prime time 1 ve 2 olarak ikiye ayrılır, 45'er dakikalık iki dizinin ardından stüdyo programları, yarışmalar, gece yarısı şovları ya da sinema gösterimleri yer alırdı. Haftada iki ya da üç gün sinema saati olur, hafta sonları komedi ve eğlence programlarına yer verilirdi. İzleyici için çok fazla seçenek vardı. Televizyonun en renkli, en güçlü olduğu zamanlardı çünkü modelini ve kurallarını yurt dışından almıştık ve sektör bu sağlıklı zemin üzerine kurulmuştu.

O yıllarda bir kanalla çalışmanın ilk kriteri iyi proje ve iyi senaryo sunmaktı. Burada sanatsal bir kriterden bahsetmiyorum; televizyonun doğası gereği izlenebilir, reyting alabilecek kapasitede bir proje getirmeliydiniz. Yıllardır Hollywood'da yapımcılık yapan biri olarak diyebilirim ki bugün hâlâ Amerika'da sektörde hepimizin bildiği tek bir ana yasa vardır: 'Content is the king' (İçerik kraldır).

Biz projelerimize güvendik. Star olan projelerdi ve bu yüzden sektöre çok güçlü yüzler, unutulmayacak hikâyeler kazandırabildik. Her zaman söylediğim bir şey vardır; bu ülkede sektörler kurulurken Amerika'dan ya da Avrupa'dan model alınır, sonra zamanla o modeli bozar, Türkleştiririz. Kendi krizimizi kendimiz yaratırız.”

Akyaz'a göre sektörün en büyük yapısal sorunlarından biri, dizi sürelerinin giderek uzaması. 45 dakikayla başlayan dramaların önce 60, ardından 90 ve sonrasında 150 dakikaya ulaşmasının hem üretim maliyetlerini hem de çalışma koşullarını sürdürülemez hâle getirdiğini belirtiyor:

“Dünyanın hiçbir yerinde, özel çalışmalar dışında, 150 dakikalık dizi yok. Haftada beş, bazen üç günde 150 dakikalık senaryo yazmak, çekmek ve prodüksiyonunu yapmak insanüstü bir çaba, emek ve maliyet. Gerçeküstü bir durum yaşanıyor sektörde ve tabii ki her şey de dibe vuruyor. 45 dakika ile başladığımız dramalar önce 60 dakikaya, sonra 90 dakikaya ve Endemol'ün Türkiye'ye girmesiyle de 150 dakikalara çıktı. Dünyada dizi satışında birinci olduğumuz zamanlardan bugünlere geldik. Starlara verilen 13 bölümlük peşin paralarla, sadece ünlü isimlere bel bağlayan kötü hikâyelerle, sonu gelmez sürelerle ve acayip prodüksiyon maliyetleriyle bugün dünyada üçüncülüğe düşen dizi satışlarıyla karşı karşıyayız. Çok ucuza ancak üç parçaya bölünerek pazarlanabilen dizilerle sektör, yurt dışı satış gelirinden medet umar hâle geldi. Yaklaşık 10 sene önceki röportajımda işlerin buraya geleceğini net bir şekilde söylemiştim.

Bugün dünya hâlâ aynı süreler, akış ve formüllerle devam ederken maalesef biz kendimize özgü ama dünyadan kopuk, gerçek dışı bir sektör yarattık. Televizyonun tüm rengini, çeşitliliğini ve eğlencesini yok ederek sadece dizi üzerine kurulu bir sektör oluşturduk. Tüm geceyi 150 dakikalık tek diziyle kapatmak dünyanın hiçbir yerinde yok. Eğer bu formül doğru ve yaşatılabilir bir yol olsaydı, emin olun bu modeli başta Amerika olmak üzere tüm ülkeler uygulamaya başlardı.”

“Yapımcılık esnaflık değildir”

Sektördeki ekonomik sorunların yalnızca bölüm süreleri ve bütçelerle açıklanamayacağını belirten Akyaz, yapımcılık anlayışının da değiştiğini savunuyor. Ona göre yapımcıların yaratıcı süreçteki rolünün zayıflaması, kanalların projelere daha fazla müdahil olması ve sektörün belirli isimler etrafında şekillenmesi üretim kalitesini etkiliyor:

“Neden sektör bu hâle geldi diye sorarsak birincil nedeni, bir ticarethane hâline gelen kanalların, 'Ne olursa olsun da iş yapayım' diyen esnaf kafalı yapımcılarla bir araya gelerek el birliğiyle bindikleri dalı kesmeleridir. Uzun zamandır aynı yapımcılar, aynı oyuncular, aynı yazarlar, aynı ekipler ahbap çavuş ilişkisi içinde tüm sektörü tekelleştirdi, ele geçirdi. Televizyonculuktan, dramadan zerre anlamayan; onun akrabası, bunun hemşerisi, şunun yakını olan, başka iş kollarındaki insanlar birdenbire yapımcı olarak hayatımıza girdi. 'Yaptık, oluyor' mantığıyla sektör bu insanlara teslim edildi. Geldiğimiz nokta ortada değil mi? Evet, yaptılar ama olmadı.

Yapımcılık esnaflık değildir. Trendleri, seyirci eğilimlerini takip eden, en önemlisi de dünyada ne olup bittiğinden haberi olan biri olmalı. İyi projenin kokusunu alıp bu projeyi yaratım sürecinden senaryonun son hâline gelene dek geliştirebilecek; kastından yönetmenine, her aşamasından yayına girene kadar projeyi tasarlayabilecek yetkinlikte biri olmalı.

Her şeyin normal olduğu zamanlarda kanallar bir projeyi yapımcıya teslim ederken bu kriterlere bakarlardı. Yeni yapımcılara, yazarlara şans tanınır ve en önemlisi kanallar nerede geri çekilip işi yapımcıya devredeceğini bilirdi. Belirli toplantılar dışında proje yapımcının kontrolündeydi. Yapımcının karnesi ise reytingdi. Bugün ise kanallar, vadettikleri bütçeleri ödemediği için kendisini finanse edecek, ödeme yapmadığında cebinden para harcayacak esnaflar arıyorlar. Bu esnafların da drama bilgisi ya da vizyonu olmadığı için bu defa kanal işin içine giriyor; senaryodaki diyalogdan figürasyona kadar her şeyde söz sahibi hâline geliyor. Yapımcılığın ne olduğundan bihaber şirketler de sadece kanal ne isterse uygulayan bir fason şirket gibi faturasını kesiyor. Kimsenin bir fikri, itirazı ya da yeni bir vizyonu yok.”

“Bu çapsızlıkla başrol oyuncusuna dünyanın hiçbir yerinde olmayan ücretler ödeyip…”

Akyaz, yüksek oyuncu ücretlerinin de sektördeki yapım anlayışıyla bağlantılı olduğunu düşünüyor. Özellikle projelerin başarısının senaryodan çok başrol oyuncularına bağlanmasını eleştiriyor. 2011 yılından bu yana Amerika'da da yapımcılık yaptığını hatırlatarak iki ülke arasındaki işleyiş farkına dikkat çekiyor: “Bu çapsızlıkla tabii ki başrol oyuncusuna dünyanın hiçbir yerinde olmayan ücretler ödeyip onların her türlü kaprisine boyun eğer hâle geliyorsunuz. Elde başka bir aset yok çünkü.

2011'den beri Amerika'da yapım şirketim var ve aktif olarak sektörün içindeyim. İnanın bizdeki şu küçücük piyasanın içinde yaşanan bolluk, kapris ve bütçeler orada yok. Başrol oyuncusunun alacağı ücret, bütçe üzerinden yüzde olarak sektör normlarına göre baştan belli. Çünkü iş bilen şirketler projenin tüm başarısını başrol oyuncusunun adına bağlamıyor, asıl starın senaryo olduğunu biliyor. Kanallar işin finansal yükünü yapımcıya yüklemiyor, ödemelerini düzenli yapıyor. Sezon başlarken yazarları ve yapımcıları davet edip yeni sezon konusunda görüşlerini alıyor, onlara danışıyorlar. Ekonomik kriz orada da var ama kanallar tüm sektörü yerle bir edip 'Süreleri üç katına çıkaralım da daha fazla reklam kuşağı açalım' demiyor. Süreler aynı, işleyiş aynı, çalışma koşulları aynı. Krizi atlatabilecek başka formüller bulunuyor, sektör hallaç pamuğuna çevrilmiyor.”

“Reklam gelirlerindeki düşüş yapımcının değil, kanalın derdidir”

Reklam verenlerin televizyon yerine dijital mecralara yönelmesi ve reklam bütçelerindeki daralma, sektörün ekonomik sorunlarının önemli başlıklarından biri. Uzun yıllar reklam sektöründe de çalışan Akyaz, bu değişimin yalnızca televizyon yayıncılığında yaşanmadığını belirtiyor. Ancak reklam gelirlerindeki düşüşün yapım şirketlerine yüklenmesini doğru bulmuyor:

“Televizyon sektörüne geçmeden önce uzun yıllar reklam sektöründe çalıştım. Televizyon sektöründe yaşanan değişim ve deformasyon reklam sektöründe de yaşanıyor. Markalar, ekonomik krizle birlikte reklam bütçelerini daralttı ve ana akım medya yerine daha az maliyetli olan sosyal medya ve internet reklamlarına yöneliyor.

Oysa ana akım medyanın seyirciye ulaşılabilirliği her zaman internet ortamındaki dağınıklıktan daha güçlüdür. Bu anlamda ana akım medya, eskiden olduğu gibi sadece televizyonda izlenebilecek güçlü ve özgün içeriklerle yeniden reklam verenin cazibe merkezi hâline getirilebilir. Reklam gelirlerindeki düşüş yapımcıların değil kanalın derdidir. Çünkü bir kanalın reklam geliri ya da markaların tercihi olması tek bir yapıma bağlı değildir. Kanalın kendi gelir döngüsündeki aksaklığı yapımcıya yüklemesi kadar saçma ve adaletsiz bir durum olamaz. Yapımcının işi, projesini reyting alacak şekilde ekrana çıkarmaktır, sorumluluğu burada biter. Ben yaptığım işle reytingimi alıyorum, senin reklam gelirine ortak mıyım? Hayır. Belki sen kötü bir reklam ekibiyle çalışıyorsun, belki senin kanalın reklam verenin istediği izleyici profiliyle uyuşmuyor. Reyting alan bir diziye reklam alamaman senin başarısızlığın. O yüzden yapımcının karnesi ve vaadi reytingdir, gerisi kanalın problemidir. Yapımcı bu kaygıyla iş yapmamalı.”

Ekonomik koşulların senaryo yazımını ve yaratıcı özgürlüğü doğrudan sınırladığı görüşüne katılmayan Akyaz, birbirine benzeyen hikâyelerin temelinde ekonomik krizden ziyade sektördeki güvenli formül arayışının bulunduğunu ifade ediyor: “Bu durum senaryo, karakter gelişimi ve yaratıcı özgürlüğe engel olacak bir durum değil. Proje, bütçeler belirlenmeden önce yaratılır; kanal satın almaya karar verirse bütçesi netleşir. Sinema da televizyon da ekonomik krizlerden etkilenir. Daha küçük bütçeli projeler de yaratılabilir, çok daha büyük bütçeli senaryolar da yazılabilir. Bir televizyon dizisinin yaratım ve senaryo sürecini bir edebiyat eseriyle kıyaslayamazsınız. Her zaman belli dinamiklere ve prodüksiyon şartlarına bağlı kalırsınız, işin doğası budur. Ben bu durumun dizi yaratıcılığını etkileyen bir durum olduğuna inanmıyorum. Profesyonel yazarlar bu matematiği çok iyi bilerek bu işe soyunur.

Birbirine benzeyen hikâyeler ve güvenli formüller efsanesi zaten sektörün en büyük sorunu. Birbirine benzeyen hikâyeler üzerinden yürümek, yapımcılar ve kanalların 'reyting garantisi' olduğuna inanmasıyla ilgilidir. Televizyon sektöründe furyalar her zaman vardır; şarkıcı dizileri, toprak hikâyeleri, erkek işleri, sitcomlar... Biri cesaret eder yapar, reyting alır, diğerleri bu konsept batana kadar aynı formülle yürür. Bu doğru bir televizyonculuk anlayışı değil. Daha yaratıcı, yeni ve öncü işler mutlaka denenmeli.

Güçlü ve yaratıcı bir hikâye yaratmanın para ya da krizle hiçbir ilgisi olduğuna inanmıyorum. Hatta krizler bize yeni ve farklıyı yaratmak için fırsat sunar. Bugün bu fırsatı değerlendirmek için en doğru zaman olduğunu düşünüyorum.”

“Sektör acilen kurulduğu zamanki ayarlarına geri dönmeli”

Türk dizi sektörünün yeniden sürdürülebilir bir üretim modeline kavuşabilmesi için bölüm sürelerinin kısaltılması, yayın akışının çeşitlendirilmesi ve yeni yeteneklere alan açılması gerektiğini söyleyen Akyaz, çözümün tek bir başlıkta değil, bütün üretim anlayışında değişimden geçtiğini belirtiyor:

“Değişmesi gerekenleri aslında ilk sorunun başlığı altında anlatmaya çalıştım. Fabrika ayarlarına geri dönmeliyiz. Öncelikle süreler drama matematiğine uygun olmalı, maksimum 60 dakika. Bir tane diziye büyük bütçeler harcamak yerine bir gecede iki güçlü dizi, önünde arkasında başka formatlarla desteklenen bir yayın akışı oluşturulmalı. Daha yaratıcı, günün trendlerini yakalayan hikâyelerle kesinlikle star kavramından vazgeçip sektöre yeni yetenekler kazandırmalıyız. Seyirci bıktı ve boğuldu, sektör kendini batırdı. Daha kısa süreler, daha küçük bütçeler, yeni yetenekler ve daha yaratıcı işler gerekiyor.

Sözün kısası sektör acilen kurulduğu zamanki ayarlarına geri dönmeli. Dünya ile paralel, maksimum 60 dakikalık güçlü dramalar, yeni yüzler, işi bilen gerçek yapımcılarla televizyonun özüne uygun şovlar, formatlar ve yeni işlerle yayın çeşitliliği yaratılmalı. Sektördeki tekelleşme her alanda bitmeli. Televizyonculuk bu ayarlara dönmediği sürece çöküş ve batış kaçınılmazdır.”

“Senaryo yazarları olarak bu sürelerle bu sektörün ayakta kalamayacağını yıllardır söylüyoruz”

Hem televizyon hem de dijital platformlar için projeler üreten senarist Nuran Evren Şit de Türk dizi sektöründeki ekonomik ve yapısal sorunların hikâye anlatımını doğrudan etkilediğini düşünüyor. Elveda Rumeli, Vatanım Sensin ve Şeref Meselesi gibi televizyon dizilerinin yanı sıra Netflix'te yayınlanan Atiye ve Zeytin Ağacı gibi projelerin de senaryolarını kaleme alan Şit'e göre sektördeki temel sorunlardan biri, özgün hikâyelere alan açmayan üretim anlayışı. Yaklaşık 20 yıldır senaryo yazarlığı yaptığını belirten Şit, bugün ekranda birbirine benzeyen yapımların çoğalmasını, yaratıcıların üzerindeki baskının ve güvenli formül arayışının bir sonucu olarak değerlendiriyor:

“Yaklaşık 20 yıldır bu sektörde senaryo yazarlığı yapıyorum, televizyon kanallarında bu kadar birbirinin benzeri ve tekrarı olan diziyi bir arada gördüğümü hatırlamıyorum. Bu noktaya nasıl geldiğimizin tek bir cevabı yok, karmaşık bir sürecin sonucu bu. Senaryo yazarları çok büyük bir cendere altında, özgün ve yeni hikâyeler anlatılmasına fırsat vermeyen, izlenmesi garanti görülen formülleri tekrar tekrar üretmeye teşvik edildikleri bir sistemde her hafta 120 sayfa senaryo yazmaya çalışıyorlar. Ancak son yıllarda artan maliyetler ve neyin reyting aldığına dair öngörüler hem hikâye çeşitliliğini hem de anlatım biçimini tek tip olmaya zorladı. Kanallar 'tutmaz' kaygısıyla farklı projelere cesaret edemiyor, yaratıcılar özgün ve kalpten inandıkları projelerin kanallardan ya da yapımcılardan geri çevrilmesinden yorgun. Ekranda senaryo yazarlarının özgün fikir ve projelerinden çok, başka ülkelerdeki dizilerin uyarlamalarını ya da yapımcı siparişleri üzerine yazılan formül projeleri görüyoruz. Dünya bizim dizilerimizi izliyor diye gururlandığımız bir dönemde, otantik hikâyelerimizi, evrensel dertlerimizi ifade edemediğimiz, akıl dışı sürelerde, hikâye anlatmak için değil, yayına yetişmek ya da yayında kalmak için çabaladığımız bir sistemi kanıksamış durumdayız. Senaryo yazarları olarak bu sürelerle bu sektörün ayakta kalamayacağını yıllardır söylüyoruz.”

“Senaryo yazarlarının pili tükeniyor”

Televizyon ve dijital platformlar için senaryo yazmanın farklı üretim koşulları ve anlatım olanakları sunduğunu belirten Şit, özellikle televizyon dizilerinin uzun bölüm sürelerinin hikâyenin temposunu ve senaryo yazarlarının çalışma koşullarını olumsuz etkilediğini ifade ediyor. Haftalık üretim temposunda yazarların hikâyeyi geliştirmek için yeterli zamana sahip olmadığını vurgulayan Şit, televizyonun seyirciyle kurduğu canlı ilişkinin ise bu mecranın önemli avantajlarından biri olduğunu söylüyor:

“Televizyon için proje tasarlarken 140-150 dakikalık bölüm sürelerini düşünerek çoklu hikâye aksları kurmak, seyirciyi ekranda tutacak formüller bulmak ve her hafta 120 sayfa senaryoyu finanse edilebilir ve çekilebilir bir dengede yazmak zorundasınız. Haftalık tempoda senaryoyla ilgili yanlış kararlar verdiğinizde geriye dönme ya da tıkanıp kaldığınızda bir nefes alma şansınız yok. Bir yandan da televizyona senaryo yazmak daha organik bir süreç; oyuncuların performansı, yönetmenin yorumu ve seyirci tepkilerini görerek siz de metne farklı zenginlikler katabilir ya da yön değiştirebilirsiniz. Her hafta yazdığı dünyayla ve seyirciyle o sıcak ilişkiyi kurmak, bir yazar için hem keyifli hem de çok besleyici. Ancak reyting baskısıyla işimize çok fazla müdahale edildiği ve dizi tutmadığında faturanın ilk bize kesildiği de bir gerçek. Bu baskılar ve süreler yüzünden bir yerde senaryo yazarının pili tükeniyor, o zaman da her şey aksamaya başlıyor. Çünkü senaryo iyi olmadan ne oyuncunun ne de yönetmenin o bölümü kotarma şansı var.”

“Dijital platformlarda hikâye ve tür çeşitliliğine imkân veren bir yapı var”

Dijital platformların ise televizyonun aksine farklı türlere ve anlatım biçimlerine daha geniş alan açtığını belirten Şit, Atiye ve Zeytin Ağacı gibi projelerin televizyon ekranında hayata geçirilmesinin mümkün olmayacağını düşünüyor. Dijital mecraların yazarlara daha uzun hazırlık süresi ve hikâyenin başı sonu belli bir yapıda oluşturulması açısından önemli avantajlar sunduğunu ifade eden Şit, iki mecra arasındaki temel farkı şöyle anlatıyor:

“Dijital platformların en büyük farkı içerik olarak çok daha farklı işlere alan açması ve orada 40 dakikalık sekiz bölümden oluşan sezonlar yazmamız. 'Atiye' ve 'Zeytin Ağacı' gibi projeleri televizyon ekranında yapma şansımız yokken, bu dizilerin hayata geçebilmesi ve tüm dünyada etki yaratabilmesi, Netflix'in bu projelere inanması ve finanse etmesi sayesinde oldu. Dijital platformlarda hikâye ve tür çeşitliliğine imkân veren, yaratıcı alanı kısıtlamayan, hazırlık ve yazma süresi olarak da yazara geniş zaman tanıyan çok daha özgür, başı sonu belli bir yapı var. Ancak onun da handikapı şu: Dizinin başka bir sezonu olup olmayacağı ancak bir yıl sonra, dizi yayınlanınca belli oluyor. Bu da hem diziye hayat verenler için maddi manevi bir dezavantaj hem de proje ve seyirci arasında bir mesafe yaratıyor.

Anlatım dili açısından da dijital platformda daha sakin ya da deneysel kalabiliyorsunuz. Televizyonda ise her hafta 140-150 dakikayı doldurmayı hedefleyen, 'gürültü' odaklı bir senaryo dili var. Herkes birbirine bağırdığında, silahlar patladığında ya da bir şiddet olayı yaşandığında reytingin arttığını dakikalık ölçümlerde görebiliyoruz. Birkaç sahnede bir bomba patlasın ki seyirci kanal değiştirmesin taktiği, şu an ekranda izlediğimiz yüksek volümlü dizileri mecbur kılıyor.”

“Sette yapay zekâ destekli sahneler yazılıp çekildiğini de duymaya başladık”

Şit'e göre televizyon sektöründe yalnızca bölüm sürelerinin değil, senaryo geliştirme ve üretim süreçlerinin de yeniden ele alınması gerekiyor. Hikâyenin yeterince hazırlanmadan çekime başlanmasını, senaryoların son anda sete yetiştirilmesini ve yazarların sürekli değişiklik yapmak zorunda kalmasını eleştiren Şit, bu koşulların sağlıklı bir hikâye anlatımını zorlaştırdığını belirtiyor:

“Televizyonda 'Kervan yolda düzülür' hesabı, iki bölüm senaryoyla hikâyenin geleceğine dair kapsamlı bir çalışma yapılmadan yola çıkılan, hikâyenin seyircinin reflekslerine göre yolda şekillendiği, senaryoların son anda sete yetiştiği, ekibe ve oyunculara hazırlanma imkânı tanınmadan sete çıkılan bir sisteme neredeyse alışmış durumdayız. Bazen senaryolar sete parça parça gidiyor, hatta sette yapay zekâ destekli sahneler yazılıp çekildiğini de duymaya başladık. Çünkü senaryoda değişiklik yapacak vakit yok, yayına yetişmek zorundalar. Bu telaşın içinde ne kadar sağlıklı ve bütünlüklü bir hikâye anlatımından bahsedebiliriz bilemiyorum. Bunu başarabilen ve ekranda kalabilen dizilerin ekipleri, çok büyük fedakârlıklarla bu işleri yürütüyorlar ve dünyada eşi benzeri olmayan bir şeyi başarıyorlar diye düşünüyorum.”

“Seyirciyi 180 dakika ekran başında tutmak ve onlara 60 dakikalık reklam izletmek artık mümkün değil”

Türk dizi sektörünün mevcut üretim modelinin sürdürülebilirliğini de sorgulayan Şit, uzun bölüm sürelerinin reklam gelirlerini artırmak amacıyla tercih edildiğini ancak değişen izleyici alışkanlıkları karşısında bu modelin giderek işlevini yitirdiğini düşünüyor. Buna karşın sektörün güçlü bir insan kaynağına, deneyimli ekiplerine ve uluslararası başarı sağlayabilecek bir altyapıya sahip olduğunun altını çiziyor:

“Dünyanın hiçbir yerinde 140-150 dakikalık haftalık dizi diye bir format yok, böyle bir üretme biçimi yok. Bu sürelerde yaratıcı, kalıcı, anlamlı bir dizi üretmenin de sürdürülebilir bir yolu var mı emin değilim. Artık insanlar telefonda saniyelik videoları kaydırıyor, hele gençlerin bir filmi baştan sona izleyecek ne sabrı ne de öyle bir izleme alışkanlığı var. Seyirciyi 180 dakika ekran başında tutmak, bu sırada ona 60 dakikalık reklam izletmek artık mümkün değil.

Reklam gelirleri artsın diye uzatılan bu süreler, ilk etapta sektöre büyük bir devinim getirdi ve gelir kaynağı sağladı, bir bölümlük diziyi üç bölüm olarak yurt dışına satarak kâr eden bir sektör durumuna geldik. Bu uzun süreler ve yüksek tempo bir yandan kendimizi pek çok anlamda geliştirmemize ve dünyanın başka yerlerindeki meslektaşlarımızdan daha farklı kaslar geliştirmemize de vesile oldu. Sektörün tüm birimlerinde işlerinde çok profesyonel, çok üretken, tecrübeli, hızlı, dayanıklı ve çözüm odaklı ekipler var. Dünyaya bu kadar çok dizi satabilmemizin arkasında bu profesyonel insanların kamuoyunda görünmeyen katkısı çok büyük. Ülkemizin coğrafyası, görsel dokusu, oyuncularımızın dünya çapındaki başarı ve becerileri, anlattığımız hikâyelerin tüm dünyada kalplere dokunmasını sağlayan senaryo yazarlarımız, yönetmenlerimiz var. Bu kısır döngüden çıkmak için insan kaynaklarımız ve altyapımız var yani.”

“Dizi sürelerinin 60 dakikaya indirilerek yayın akışında çeşitliliğin artırılması, maliyetleri düşürerek sektöre nefes aldıracaktır”

Sektörün yeniden yapılanabilmesi için bölüm sürelerinin dünya örneklerinde olduğu gibi 60 dakikaya indirilmesini ve yayın akışında çeşitliliğin artırılmasını öneren Şit, dönüşümün yalnızca ekonomik tedbirlerle sınırlı kalmaması gerektiğini de vurguluyor. Senaryo yazarlarının da hikâye anlatma biçimlerini ve konu tercihlerini yenilemesi gerektiğini belirten Şit, ekranda daha çeşitli ve toplumsal karşılığı olan hikâyelere ihtiyaç duyulduğunu söylüyor:

“Televizyonda yeni bir dönemin başlaması için dizi sürelerinin kısalıp dünyadaki örnekleri gibi 60 dakikalık formatlara dönülmesi gerektiğini düşünüyorum. Kanalların prime time'da bir günde tek kuşak yerine iki kuşak dizi yayınlayarak tür ve hikâye çeşitliliğine alan açmaları hem maliyetleri düşürecek hem de daha sağlıklı bir üretimin önünü açıp yaratıcı sektöre büyük bir nefes aldıracaktır. Ancak sürelerin kısalması da yetmez, senaryo yazarları olarak biz de hikâye anlatma biçimimizi, konu tercihlerimizi yenilemek ve anlattığımız hikâyelerde insanlara ne aktardığımızın sorumluluğunu almak zorundayız. TV ekranına baktığımızda depresif hikâyelerle dolu diziler görmemiz çok düşündürücü.”

Şit'in dikkat çektiği bir diğer konu ise dizilerin yeterince izlenmediği gerekçesiyle kısa sürede yayından kaldırılması. Hikâyelerin seyirciyle bağ kurması ve karakterlerin derinleşmesi için zamana ihtiyaç duyduğunu belirten senarist, erken final kararlarının yalnızca yaratıcı ekipleri değil, sektörün ekonomik kaynaklarını ve çalışanlarını da etkilediğini ifade ediyor:

“Ekranda izlediğimiz dizilerin tamamı kanal yöneticileri tarafından onlarca, yüzlerce proje arasından seçildiği hâlde, her sene neredeyse yarısı yeterince izlenmediği için yayından kalkıyor. Hatta artık seyircinin alışmasına, hikâyenin açılıp derinleşmesine fırsat vermeden, dizideki problemi tamir etme çabası gösterilmeden bir iki bölüm içinde dizilerin fişleri çekiliyor. Bu, işsiz kalan yüzlerce insan, yapılan milyonlarca liralık yatırımın çöpe gitmesi demek. Ülke ekonomisi için korkunç bir ziyan.”

Son olarak sektördeki maliyet baskısının çözümünün oyunculardan, yazarlardan ve kamera arkası ekiplerinden ücret indirimi istemek olmadığını savunan Şit, kalıcı bir dönüşüm için sektörün bütün bileşenlerinin ortak hareket etmesi gerektiğini söylüyor: “Bu sektörün her branşında verilen emeğin dünya standartlarında bir değeri ve maddi bir karşılığı var. İstanbul'da çekilen bir dizinin günlük mekân kiralarını düşünecek olursak, hayatını bu mesleğe adamış, sektörün bugünlere gelmesine katkı sağlamış, işlerinde ustalaşmak için yıllarını vermiş oyunculara, yazarlara, yönetmenlere ve kamera arkası ekiplere 'indirim yapın' demek hem büyük bir haksızlık hem de sorunu sadece biraz daha öteleyecek geçici bir çözüm arayışı.

Sektördeki mali krizden ve hikâyelerdeki kısır döngülerden kalıcı olarak çıkılmasını, senaryo yazarından kanal yöneticisine, oyuncudan reklam verene kadar sektördeki tüm bileşenlerin, ekranda farklı türlerde, her kesimden insanı temsil eden, daha çeşitli, özgün, birleştirici, özenli ve orijinal projelerin yer alması için ortak bir paydada buluşmasını canıgönülden diliyorum.”

“Asıl tehlike aynı hikâyelerin tekrar tekrar anlatılması”

İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümü'nden Doç. Dr. Ümit Sarı da Türk dizi sektöründe yaşanan krizi yalnızca ekonomik daralma ve artan yapım maliyetleri üzerinden değerlendirmenin yeterli olmadığını düşünüyor. Televizyon izleyicisinin değişen alışkanlıklarına dikkat çeken Sarı'ya göre sektör, izleyicinin neyi, ne zaman ve hangi ekrandan izleyeceğine kendisinin karar verdiği yeni bir döneme uyum sağlamak zorunda. Artan maliyetler ve reyting baskısının kanalları tanıdık hikâyelere, yıldız oyunculara ve denenmiş formüllere yönelttiğini belirten Doç. Dr. Sarı, bu yaklaşımın uzun vadede izleyici kaybını beraberinde getirebileceğini söylüyor:

“Öncelikle televizyon izleyicisinin değiştiğini söylemekte fayda var. Günümüzde artık televizyonun karşısında yayın saatini bekleyen izleyiciden, neyi, ne zaman ve hangi ekrandan izleyeceğine kendisi karar veren bir izleyiciye geçtik. Daha önce gerçekleştirdiğimiz izleyici araştırmalarında da gördüğümüz üzere seçme özgürlüğü, içerik çeşitliliği ve yapım kalitesi izleyici tercihlerinde önemli rol oynuyor. Üstelik günümüz izleyicisi artık yerli yapımları dünyanın farklı coğrafyalarından gelen içeriklerle de karşılaştırabiliyor. Bu değişim, artan maliyetler ve reyting baskısıyla birleştiğinde kanalları tanıdık hikâyelere, yıldız oyunculara ve denenmiş formüllere yöneltiyor. Oysa yüksek bütçeler ve popüler oyuncular tek başına başarının garantisi değil. Güçlü bir senaryo ve nitelikli bir anlatı, daha az tanınan oyuncularla da izleyiciyle güçlü bir bağ kurabilir. Burada önemli bir çelişki görüyorum: Kanallar ekonomik riskten kaçınırken, birbirine benzeyen yapımlarla izleyiciyi kaybetme riskini büyütüyor. Dolayısıyla asıl mesele, yüksek bütçelerden önce yaratıcı ve nitelikli içeriğe yatırım yapabilmek.”

“Rekabet artık yalnızca reyting üzerinden yürümüyor”

Geleneksel televizyon ile dijital platformlar arasındaki rekabetin yalnızca izlenme oranları üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Sarı, yayıncılık sektöründe gelir modellerinin ve izleyiciyle kurulan ilişkinin de değiştiğine dikkat çekiyor. Reklam bütçelerinin televizyonun yanı sıra sosyal medya ve dijital video mecralarına dağıldığını hatırlatan Doç. Dr. Sarı, dizilerin yayın sonrasındaki dijital görünürlüğünün de başarı açısından önem kazandığının altını çiziyor:

“Artık rekabet yalnızca reyting üzerinden yürümüyor; izleyicinin zamanını, dikkatini ve sadakatini kimin kazanacağı üzerinden şekilleniyor. Geleneksel televizyon ağırlıklı olarak reklam gelirlerine dayanırken, dijital platformlar abonelik, reklam ve izleyici verileriyle desteklenen farklı gelir modelleri geliştiriyor. Üstelik reklam bütçeleri de artık televizyon, sosyal medya ve dijital video mecraları arasında paylaşılıyor. Bununla birlikte bir dizinin izleyiciyle ilişkisi, yayınlandığı akşam sona ermiyor. Sosyal medyada konuşulması, sahnelerinin paylaşılması ve dijital mecralarda dolaşıma girmesi, yapımın görünürlüğünü ve yeni izleyicilere ulaşma potansiyelini artırabiliyor. Bu nedenle televizyon kanallarının yalnızca yayın performansına değil, içeriklerinin dijital dünyadaki dolaşımına da odaklanması gerekiyor. Bugün bir dizinin başarısı yalnızca kaç kişinin izlediğiyle değil, ne kadar konuşulduğu ve izleyicinin hayatında ne kadar yer edindiğiyle de ilişkili. Dolayısıyla televizyonun karşısında yalnızca yeni rakipler değil, kuralları değişen yeni bir yayıncılık düzeni var.”

“Yaratıcılığın kaybedilmesi daha derin bir krize dönüşebilir”

Sektördeki ekonomik daralmanın yalnızca yapım sayısını azaltmakla kalmayıp hangi hikâyelerin ekrana taşınabileceğini de belirlediğini vurgulayan Doç. Dr. Sarı, kanalların ticari karşılığı öngörülebilen projelere yönelmesinin uzun vadede yaratıcı çeşitliliği tehdit edebileceğini düşünüyor. Dizilerin yalnızca ticari ürünler değil, toplumsal değişimi ve değerleri yansıtan kültürel anlatılar olduğuna dikkat çeken Sarı, sektörün geleceği açısından asıl tehlikenin özgün hikâyelerin kaybolması olduğunu belirtiyor:

“Ekonomik daralmanın en önemli sonucu yalnızca daha az dizi üretilmesi değil, hangi hikâyelerin anlatılabileceğine ilişkin sınırların da daralmasıdır. Artan maliyetler ve belirsiz gelir beklentileri, yapımcıları ve kanalları kendini kanıtlamış türlere, benzer dramatik çatışmalara ve ticari karşılığı öngörülebilen projelere yöneltiyor. Elbette bu ekonomik açıdan anlaşılabilir bir refleks. Ancak yaratıcı endüstrilerde sürekli güvenli olanı tercih etmek, uzun vadede en büyük riske dönüşebilir. Çünkü bu yaklaşım yeni senaristlerin, farklı toplumsal hikâyelerin ve özgün anlatı biçimlerinin önünü kesebilir. Oysa televizyon dizileri yalnızca ticari ürünler değil; toplumun kendisini, değerlerini ve değişimini izlediği kültürel anlatılardır. Bu nedenle yaşananları geçici bir ekonomik sıkışmadan ibaret görmek eksik olur. İzleyici alışkanlıklarının, reklam piyasasının ve içerik üretim modellerinin aynı anda değiştiği yapısal bir dönüşümden söz ediyoruz. Bence Türk dizi sektörünün geleceği açısından asıl tehlike daha az dizi çekilmesi değil, aynı hikâyelerin farklı isimlerle tekrar tekrar anlatılmasıdır. Ekonomik kriz aşılabilir; ancak yaratıcılığın kaybedilmesi çok daha derin ve kalıcı bir krize dönüşebilir.”

Sektör temsilcilerinin görüşleri, Türk dizi sektöründe yaşanan krizin yalnızca artan maliyetler, düşen reklam gelirleri ya da yüksek oyuncu ücretlerinden kaynaklanmadığını gösteriyor. Sergin Akyaz'ın yıllar içinde değişen üretim modeline ve yapımcılık anlayışına yönelik eleştirileri, Nuran Evren Şit'in senaryo yazarlarının ağır çalışma koşullarına ve yaratıcılık üzerindeki baskıya dikkat çekmesi, Doç. Dr. Ümit Sarı'nın ise değişen izleyici alışkanlıkları ve içerik çeşitliliğine ilişkin tespitleri, sorunun farklı boyutlarını ortaya koyuyor. Üç değerlendirmede öne çıkan ortak nokta ise sektörün bugünkü işleyişinin artık sürdürülebilir olmaması. Bölüm sürelerinin kısaltılması, bütçelerin yeniden düzenlenmesi ve çalışma koşullarının iyileştirilmesinin yanı sıra özgün hikâyelere ve yeni yeteneklere de daha fazla alan açılması gerekiyor.

Peki sektör bu çıkmazdan nasıl çıkacak? Öncelikle yıllardır sürdürülen üretim anlayışının yeniden gözden geçirilmesi şart. Daha kısa bölüm süreleri ve gerçekçi prodüksiyon bütçeleri maliyetleri kontrol altına alabilir. Televizyon reklamlarının yanı sıra dijital mecralardan ve uluslararası satışlardan elde edilen gelirlerin daha etkin değerlendirilmesi de sektöre yeni gelir kaynakları yaratabilir. Ancak bütün bunlar yapılırken işin yaratıcı tarafını gözden kaçırmamak gerekiyor. Başarıyı yalnızca yıldız oyuncular ve yüksek bütçeler üzerinden tanımlamak yerine güçlü senaryolara, özgün hikâyelere ve yeni isimlere yatırım yapmak önem taşıyor. Türk dizi sektörü, deneyimli ekipleri, oyuncuları ve uluslararası alanda karşılık bulan hikâyeleriyle hâlâ önemli bir birikime sahip. Mesele, bu birikimi doğru bir üretim modeliyle sürdürebilmek. Aksi hâlde bugün yaşanan ekonomik sıkıntılar, zamanla yaratıcılığın ve hikâye çeşitliliğinin de kaybolduğu çok daha büyük bir soruna dönüşebilir.