Bir klasik: Modern Times

Üzerinde bol gelen bir ceket, kocaman ayakkabılar, melon şapka, baston ve o ikonik paytak yürüyüş... Şarlo; zenginlerin karşısında ezilmeyen ama her daim yoksulluğun yurdunda, haksızlığa uğradığında bile onurunu koruyan, kalbi cömert bir avareydi. Kısa sürede Amerika’nın sınırlarını aşarak, tüm dünyanın sevgilisi hâline gelmişti:

Charlie Chaplin

Stüdyoların kurallarını yıkarak kendi filmlerinin yönetmeni, yapımcısı ve senaristi olma gücünü eline aldığında First National ve ardından United Artists’in kurucuları arasında yer edinerek sinema tarihinde benzeri görülmemiş bir yaratıcı özgürlük alanı yarattı.

1920’ler boyunca sinemanın kurallarını yeniden yazan başyapıtlara imza attı. The Kid (1921) ile mizahı dramla kusursuz bir şekilde harmanlayarak izleyicinin gözyaşıyla gülümsemesini sağladı. The Gold Rush (1925) ile karlar altındaki bir kulübede açlıkla boğuşan bir insanın hayatta kalma mücadelesini unutulmaz ekmek dansı sahneleriyle ölümsüzleştirdi. City Lights (1931) ise sessiz sinemanın ölüm döşeğinde olduğu bir devirde, gözleri görmeyen bir çiçekçi kıza duyduğu saf aşk uğruna servet arayan Şarlo’nun hikâyesiyle sinema tarihinin yürek burkan finallerinden birine imza attı.

Ancak 1930’ların ortalarına gelindiğinde dünya, Chaplin’in o güne kadar çizdiği eğlenceli ve melankolik tablonun çok ötesinde bir kaosa sürükleniyordu. 1929’daki Büyük Buhran milyonları yoksulluğa mahkûm etmiş, fabrikaların bacaları insan ruhunu öğüten büyük birer canavara dönüşmüştü. Sesli sinema devri çoktan başlamış, sinema salonları konuşan aktörlerin sesleriyle çınlamaya başlamıştı. Herkes Chaplin’in de konuşmasını, Şarlo’nun sesini duymasını bekliyordu. Oysa Charlie, Şarlo’nun konuştuğu an evrensel büyünün bozulacağına inanıyordu. Şarlo; dili, dini, ırkı olmayan, dünyanın neresinde olursa olsun ezilen her insanın ortak bir sesiydi.

İşte, bu değişim rüzgârına karşı hem sesli sinemaya direnmenin hem de dönemin toplumsal yarasına ayna tutmanın bir yolu olarak, tam bu birikimin tepesinde muazzam bir eser doğdu:

Modern Times

İlk kıvılcım Chaplin’in çıktığı uzun bir seyahat sırasında düştü zihnine. 1930’ların başlarında uğradığı endüstri merkezlerinde, gazetecilerle sohbet ederken endüstriyel devrimin görünmeyen yüzünü dinliyordu. Özellikle bir gazetecinin, Henry Ford’un büyük ölçekli fabrikalarındaki seri üretim bandında çalışan genç işçilerin sürekli aynı mekanik hareketi tekrarlamaktan sinir krizleri geçirdiğini, birer sinek gibi döküldüğünü anlatması Charlie’yi derinden etkiledi. Kulak kabarttığı bu hikâyelerde, makinelerin insanı öğüten soğuk dişlilerini ve Frederick Winslow Taylor’ın “yüksek verimlilik” formüllerinin insan ruhunda açtığı yaraları net bir şekilde gördü. Karl Marx’ın yıllar önce kâğıda döktüğü o acı gerçek, 1930’ların fabrikalarında ete kemiğe bürünmüştü: İnsan, kendi emeğine ve benliğine yabancılaşıyordu.

Charlie, Hollywood’a döndüğünde bu kâbusu mizahın keskin diliyle beyaz perdeye taşımaya karar verdi ve senaryo masasının başına oturdu. Senaryo yazım süreci, onun diğer pek çok sinemacıdan ayrılan en büyük özelliklerinden biriydi; çünkü o, senaryoyu kâğıt üzerinde biten sade bir metin yerine, sette şekillenen canlı bir organizma olarak ele alırdı. Modern Times’ın senaryo süreci de tam bu doğaçlama ve kusursuzluk arayışının bir ürünü olarak başladı. Chaplin, klasik anlamda daktilo başında paramparça edilmiş sayfalar yazmak yerine, kafasındaki ana fikri, sanayileşen dünyanın insanı nasıl mekanikleştirdiğini parça parça mizahi sahneler ve durum komedileri üzerinden kurguladı.

Senaryonun temel yapı taşını, dünyayı gezdiği sırada topladığı gözlemler ve Henry Ford’un fabrikalarındaki üretim bandı hikâyeleri oluşturuyordu. Chaplin, masanın başına oturduğunda öncelikle Şarlo’nun bu dev sistemin hangi aşamalarında ezileceğini planladı. Fabrika, hapishane, tersane ve sokaklar... Her bir mekân, Şarlo’nun saflığı ile mekanik dünyanın acımasızlığı arasındaki çatışmayı büyütecek birer sahne olarak tasarlandı. Senaryo yazılırken diyaloglara yer yoktu; bunun yerine her bir sahne, tamamen beden diline, zamanlamaya ve görsel esprilere dayalı birer pandomim taslağı olarak kâğıda dökülüyordu.

Ancak Chaplin, senaryoyu sette sürekli değiştirmesiyle ve geliştirmesiyle bilinirdi. Çoğu zaman elinde net bir final metni olmaksızın sete girer, oyuncularla birlikte sahneleri oynayarak, doğaçlama yaparak senaryoyu kameramanın gözünden yeniden yazardı. Örneğin, o meşhur otomatik yemek makinesi sahnesi ya da Şarlo’nun dev dişlilerin arasına kapıldığı anlar, masadaki taslakların set üzerinde fiziksel provalarla nasıl kusursuz birer sinema matematiğine dönüştüğünün büyük bir kanıtıdır. Chaplin, senaryo sürecini adeta bir müzik bestesi gibi yönetmiş; komedinin ritmini, hüznün tonunu ve sistem eleştirisinin sertliğini milimetrik bir senaryo mimarisiyle örmüştü.

Çekim günü geldiğinde stüdyonun sessizliğinde, devasa ahşap ve demir iskelelerin arasında yükselen o görkemli setin başında duruyordu Charlie. Yıl 1934’ün sonlarıydı ve kafasındaki o absürt, bir o kadar da acımasız dünya, kat kat yükselen dekorlarla gerçeklik kazanmaya başlıyordu. Modern Times’ın yapım ve çekim süreci, Hollywood tarihinin o güne kadarki en titiz, en sancılı ve aynı zamanda sinema sanatının sınırlarını zorlayan en büyük mühendislik projelerinden birine dönüşecekti. Chaplin, elinde kalemi, üzerinde her zamanki bol pantolonu ve ayağında dev papuçlarıyla hem bir yönetmen ve hem başrol oyuncusu hem de fabrikanın baş mühendisi gibi setin her detayının bizzat tasarımcısıydı.

Çekimlerin teknik temeli, inanılmaz bir fiziksel disiplin ve mekân tasarımı üzerine kurulmuştu. Chaplin, fabrikanın içini ve o dev çark sistemini resmetmek için dönemin en pahalı ve görkemli setlerinden birini inşa ettirdi. Sanat yönetmenleri ve mühendislerle günlerce çalışarak, insanı yutmaya hazırmış gibi dönen demir dişlileri, pistonları ve sonsuz bantları tahta, mukavva ve ustaca boyanmış metallerden inşa ettirdi. Bu set, estetik bir arka plan gibi görünse de Şarlo’nun üzerine kabus gibi çöken mekanik bir canavarın temsiliydi. Chaplin’in sinematografik dehası burada devreye giriyordu. Kamerayı her zaman sabit veya işçinin hareketini takip eden akışkan bir açıda tutarak, izleyicinin kapana kısılıp fabrikanın içinde sıkıştığını hissetmesini sağlıyordu.

Teknik açıdan en büyük meydan okuma ise sesli sinemanın taht kurduğu bir devirde sessiz sinema estetiğini koruyarak sesin gücünü arkaya almaktı. Chaplin, dönemin gelişen ses teknolojilerini çok akıllıca kullandı. Filmde diyalog yoktu; çünkü Şarlo’nun konuşması, onun evrensel dilini yok ederdi. Bunun yerine, ses efektleri birer karakter gibi tasarlandı. Fabrikanın gürültülü çalışan ihtişamlı makinelerinin sesleri, düdük sesleri, patronun dev ekranlardan kükreyen ses tonu... Tüm bu işitsel detaylar, optik ses kayıt teknolojisinin o dönemki imkânları sonuna kadar zorlanarak senkronize edildi. Özellikle meşhur otomatik yemek yedirme makinesi (eating machine) sahnesi, teknik bir mekanik kukla tasarımının ve zamanlamanın şaheseriydi. Çorba kaşığının çorbayı fırlatması, somunları sıkan mekanik kolların bisküvileri ağza tıkıştırırken çıkardığı tıkırtılar; her bir ses efekti kare kare, milimetrik bir hassasiyetle görüntüye işlendi. Chaplin, bu sahnenin kusursuz çalışması için günlerce mekanik testler yaptırmış, makinenin her hareketini bir koreografi gibi yönetmişti.

Ancak çekim sürecinin en zorlu ve yorucu kısmı, Chaplin’in o imza niteliğindeki mükemmeliyetçiliğiydi. Bir komedi sahnesinin arkasındaki o kusursuz ritmi yakalamak için sahneler onlarca, hatta bazen yüzlerce kez baştan çekiliyordu. Şarlo’nun montaj hattında o somunları sıktığı, çılgına dönüp sokaktaki kadınların düğmelerine tornavida aramaya başladığı o sekanslar, günlerce süren provaların ürünüydü. Chaplin, fiziksel komedinin zamanlamasında tek bir karenin bile kaçmasına izin vermiyordu. Aktörlerin ve figüranların bant üzerindeki yürüyüş hızı, fabrikanın çarklarının dönüş hızıyla birebir senkronize edilmek zorundaydı. Bu durum, set ekibini ve oyuncuları fiziksel olarak tüketse de, ekrandaki o kusursuz mekanik akıcılığı ve tempo mükemmeliyetini beraberinde getirdi.

Filmin en ikonik sahnelerinden biri olan, devasa dişlilerin arasına kapıldığı ve dev çarkların arasında kaybolduğu o meşhur sekans ise sinema tarihinin en tehlikeli ve yaratıcı optik çekimlerinden biriyle hayata geçirildi. Chaplin, oyuncunun gerçek bir tehlike altında olmamasını sağlamak ve aynı zamanda o korkutucu derinliği vermek için arka plandaki çarkları ve ön plandaki Şarlo’yu ustaca birleştirilmiş minyatür ve optik baskı teknikleriyle buluşturdu. Şarlo’nun büyük dişlilerin arasında adeta bir kukla gibi dönmesi, dönemin henüz dijital efektlerin olmadığı optik yazıcı ve matbaa illüzyonlarıyla, ustaca bir el işçiliğiyle üretilmişti. Chaplin, devasa bir demir yığınının içinde ezilen insanın çaresizliğini, kameranın açısını ve ışığın gölge oyunlarını kullanarak dışavurumcu bir resme dönüştürdü.

Bir diğer sinematografik meydan okuma ise Şarlo’nun nihayet sesini duyurduğu efsanevi sahneydi; restoranda uydurma bir dille söylediği “Titine” şarkısı...Chaplin, Şarlo’nun konuşmasına yıllarca direnmişti; ancak sesli sinemanın artık kaçınılmaz olduğu bu dönemde, bu direnişi absürt ve zekice bir hamleyle kırarak halka sundu. Bu sahnenin çekimlerinde ses kayıt stüdyolarıyla kamera arasındaki senkronizasyon inanılmaz bir titizlik gerektiriyordu. Chaplin, şarkının sözlerini tamamen saçma sapan, Fransızca ve İtalyanca kırıntılarından oluşan uydurma bir dille seslendiriyor, bunu yaparken de elleriyle kolaysa kelimeleri takip edin dercesine büyüleyici bir dans sergiliyordu. Bu teknik tercih, sinema dünyasına büyük bir mesajdı veriyordu: “İşte sesli sinema, ama kelimelerin değil, evrensel mizahın dilindeyiz.”

Filmdeki bir diğer teknik ve duygusal kırılma noktası da fabrika işçiliğinden hapse, oradan da sefalete uzanan mekân geçişleriydi. Chaplin, dönemin ekonomik krizini ve işsizliğin yarattığı o grid gri atmosferi yansıtmak için ışıklandırma ve set paletinde son derece kasvetli tonlar tercih etti. Fabrikanın metalik grileri, hapishanenin soğuk taş duvarları ve son sahnede gün batımına doğru uzanan o tozlu yolun kontrastı, filmin duygusal yayını mükemmel şekilde destekliyordu. Görüntü yönetmenleri Rollie Totheroh ve Ira Morgan ile birlikte çalışarak, her bir sahnede gölgelerin insan üzerindeki ezici baskısını kameraya aktarmak için taze kömür dumanları ve özel filtreler kullandılar.

Yapım sürecinin son aşaması olan montaj odası ise Chaplin için bir çilehane gibiydi. Çekilen binlerce kilometre film arasından en kusursuz ritmi bulmak, hiçbir diyaloğa dayanmayan sahnelerin temposunu ayarlamak aylarca sürdü. Chaplin, kendi bestelediği o melankolik ve hareketli müzik temalarını filmin üzerine giydirirken, her bir nota değişiminin komedinin zamanlamasıyla nasıl çarpıştığını tek tek hesapladı. Müzik, filmde bir arka plan unsuru olmaktan çıkıp, Şarlo’nun kalbinin melodisine dönüştü.

Tüm bu teknik titizlik, fiziksel tükenmişlik, milyonlarca doları bulan bütçe aşımları ve dönemin siyasi baskılarına rağmen Modern Times, Chaplin’in ellerinde kusursuz bir mücevher gibi parladı. Perde ilk açıldığında, o devasa çarkların ve insanı öğüten sistemin arkasında yatan o büyük emek, sinema salonlarını dolduran milyonlarca insana ulaştı. Chaplin, sadece bir film çekmemiş; demirin ve betonun arasında kaybolmaya yüz tutmuş insan ruhunun zaferini, sinema tarihinin kusursuz bir teknik işçiliğiyle ölümsüzleştirmişti.

90 yıl sonra…

Aradan geçen neredeyse bir asra rağmen Modern Times, soluk soluğa koşan dijital çağın plazalarında, ekran ışıklarıyla aydınlanan ev ofislerinde ve esnek çalışma kılıfı altında tükenen modern insanın yaşamına ayna tutulduğu keskin bir portre olmaya devam ediyor. Charlie Chaplin’in 1930’larda fabrikanın montaj bandı üzerinden eleştirdiği acımasız verimlilik çarkı, bugün demir döküm dişlilerden çıkıp sayısal kodlara, yapay zekâ algoritmalarına, performans takip yazılımlarına ve “7/24 ulaşılabilirlik” kisvesi altında ruhu kelepçelenen bireylere evrildi. 1929’un yıkıcı buhranı yerini bugün küresel ekonomik belirsizliklere, güvencesizliğe ve beyaz yakalı tükenmişliğine bırakmış olsa da; insanın sistem karşısındaki yalnız ve çaresiz çırpınışı hiç eksilmedi.

Bugünün çalışma hayatına dışarıdan baktığımızda, Chaplin’in filminde alay ettiği o absürt otomatik yemek yedirme makinesinin bugünkü modern tezahürleriyle her gün karşılaşıyoruz. Tuvalet molalarının dahi dakikalarla, hatta saniyelerle ölçüldüğü çağrı merkezleri, teslimat sürelerini yarışa döndüren kurye takip sistemleri ve mesai saatlerinin sınırını sürekli ihlal eden bildirim sesleri... Endüstri devriminin soğuk “Taylorizm” ilkeleri, bugün dijital çağın konforlu ve bir o kadar da boğucu kılıfları altında kılık değiştirdi. İnsanlar artık fabrikalarda somun sıkmıyor belki; fakat piksellerin, Excel tablolarının ve sonsuz hedef listelerinin arasında koştururken tıpkı Şarlo gibi zihinsel bütünlüklerini, hayallerini ve neşelerini yitiriyorlar. Sistem, insanı hâlâ canlı bir varlık olarak değil, bilançonun altındaki sökülebilir ve kolayca harcanabilir bir vida olarak görmeye devam ediyor.

Belki de bu yüzden Chaplin’in bıraktığı miras, 90 yıl önce sinema tarihine kazınmış bir nostaljinin ötesine geçip; bugünün insanlarına uzanan can simidi niteliğindedir. Büyük ekranların, gri plazaların ve anksiyete krizlerinin ortasında sıkışıp kalan modern insan için Chaplin’in görsel anlatısı farklı biçimlerde, farklı sektörlerde ve farklı bedenlerde karşımıza çıkmaya devam ediyor.

Film, Şarlo ile kimsesiz kızın tüm sistemin dışına itilmelerine, ellerinde hiçbir şey kalmamasına rağmen omuz omuza verip ufka doğru yürüyüşüyle biter. Chaplin bize erdemin, sevginin ve saf bir gülümsemenin hiçbir çark tarafından ezilemeyeceğini hatırlatır. Çünkü ne kadar hızlı dönerse dönsün sistemin demirden dişlileri; insanın içindeki o inatçı yaşama sevinci, dayanışma arzusu ve boyun eğmeyen ruhu, daima modern zamanların ve çağımızın en büyük kurtarıcısı olacaktır. Hayat ne kadar mekanikleşirse mekanikleşsin, insanlar ancak hayallerinin peşinden gidecek cesareti gösterdiğinde kendini var edebilir.

Kaynakça

Andre Bazin & Eric Rohmer. “Bir Charlie Chaplin Kitabı”. Es Yayınları, 2011.

J. Dudley Andrew. “Sinema Nedir: Bazin’in Arayışı”. Küre Yayınları, 2019.

Charlie Chaplin. “My Autobiography”. Melville House Publishing, 2012.

Charles Chaplin. “Hayatımın Hikâyesi”. Afa Yayınları, 1964.

Kevin J. Hayes. “Charlie Chaplin”. Agora Kitaplığı, 2020.

Charlie Chaplin. “Modern Times”. United Artists, 1936.

Peter Ackroyd. “Charlie Chaplin”. Alfa Yayınları, 2022.

Andre Bazin. “Sinema Nedir”. Doruk Yayınları, 2017.