Balkanlar’da Gen-Z, küresel sermayeye karşı ayakta

Balkanlar’ın genetik kodunda, coğrafyanın kaderini tayin eden iki kadim unsur saklı: Toprak ve direniş. Yüzyıllar boyunca bu topraklardan geçen imparatorluklar, ordular ve bürokratik mekanizmalar, karşılarında hep aynı çetin duvarı buldular: Hak bildiği uğruna dağa çıkan, tel örgüleri yıkan, teslimiyeti reddeden o bildik komitacı ruhunu.

2026 yazında, Arnavutluk kıyılarından yükselen ve kulakları sağır eden o meşhur çığlık “Nuk është eshitje!”, yani “Satılık değil!” işte bu tarihsel genetiğin modern bir tezahürü. Ancak bu kez sahnede sadece eli silahlı geleneksel figürler yok; onların yerini meydanlarda pembe flamingoları sembol edinen, doğayı ve mülkiyet hakkını savunan, sosyal medyanın gücüyle organize olmuş, küresel sermayenin devasa çarklarına meydan okuyan yepyeni bir kuşak var. Balkanlar'ın Gen-Z'si.

Arnavutluk’un güneyinde, Vlora yakınlarındaki Narta Lagünü ve Adriyatik’in incisi Sazan Adası; uzun yıllardır el değmemiş doğası, Akdeniz fokları, göç yollarındaki flamingoları ve Dalmaçya pelikanlarıyla adeta bir yeryüzü cennetiydi. Ta ki küresel finans kapitalin en gözü kara aktörleri bu kıyılara gözünü dikene kadar. ABD Başkanı Donald Trump’ın damadı Jared Kushner’in yatırım şirketi Affinity Partners tarafından fonlanan 1,6 milyar dolarlık lüks resort projesi, Edi Rama hükûmetinin jet hızıyla çıkardığı “Stratejik Yatırımcı” yasalarıyla koruma altındaki bu sulak alanları ağır iş makinelerinin insafına terk etti.

BirdLife International gibi uluslararası kuruluşların raporları, bu vahşi turizm iştahının yaratacağı ekolojik yıkımı tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriyor. Nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan Akdeniz foklarının üreme alanları, göçmen kuşların Adriyatik'teki en hayati durakları, beş yıldızlı otellerin beton blokları altında ezilmek isteniyor. Hükûmetin “kalkınma ve istihdam” ambalajıyla pazarladığı bu vizyon, yerel halkın gözünde bir kalkınma değil, doğrudan bir ekokırım ve modern kolonileşme girişimi.

Halkın öfkesi güneyle de sınırlı kalmadı. Eş zamanlı olarak kuzeybatıda, çam ormanları ve uçsuz bucaksız kumsallarıyla bilinen Rrjoll köyünde köylüler ayaklandı. 200’den fazla ailenin el konulan atalarından kalma toprakları üzerinde, yine devlet destekli “özel statülü” bir başka beş yıldızlı lüks otel yükseliyordu. Rrjoll sakinleri, ellerinde Arnavutluk bayraklarıyla şantiyeyi çevreleyen jiletli telleri ve demir barikatları çıplak elleriyle yıktığında, meselenin sadece birkaç kuş türünü korumak olmadığı; doğrudan bir toprak, mülkiyet ve egemenlik savaşı olduğu tescillendi. Kamu yararı adı altında köylünün tapulu arazisine çöküp küresel oligarklara peşkeş çeken bu sistem, Adriyatik kıyılarında sert bir kayaya çarpmış durumda.

Pembe flamingoların isyanı: Gen-Z Balkanlar'ı mı kuşatıyor?

Dünya medyasının “Flamingo Devrimi” olarak adlandırdığı bu hareket, klasik Balkan muhalefetinden keskin bir biçimde ayrışıyor. Tiran sokaklarında, Başbakanlık binasının önünde toplanan binlerce gencin dilinde ne eski ideolojik sloganlar var ne de geleneksel siyasetin köhne vaatleri. TikTok’ta, Instagram Reels’ta örgütlenen, ekolojik okuryazarlığı yüksek bu yeni nesil, doğayı korumayı milliyetçi bir refleksin ötesine taşıyarak küresel bir hak arayışına dönüştürdü.

Bu protestolar, Balkanlar'da uzun süredir sinik ve pasif olduğu iddia edilen Gen-Z kuşağının adeta rüştünü ispat etme sahnesi. Sadece Arnavutluk'ta değil; Sırbistan'da lityum madenlerine karşı nehirlerini koruyan, Bosna-Hersek'te küçük hidroelektrik santrallere karşı barikat kuran, Karadağ'da ormanlarını savunan hep aynı kuşak. Balkan gençliği, onlarca yıldır üzerlerine ölü toprağı gibi serpilen etnik milliyetçilik ve yapay gerilim senaryolarını ellerinin tersiyle itiyor. Onların ortak düşmanı artık yan eyaletteki “öteki” değil; nehirlerini kurutan, kıyılarını yağmalayan, geleceklerini elinden alan sınırsız ve kuralsız küresel sermaye.

Sermayenin ve Rama hükûmetinin bu protestoları dış güçlerin hibrit savaşı veya turizm düşmanlığı olarak yaftalama çabası; Gen-Z'nin yaratıcı, barışçıl ama bir o kadar da inatçı duvarına çarpıp geri dönüyor. Bu kuşak, Batı Balkanlar’ın AB entegrasyonu sürecinde hukukun üstünlüğü ve çevre fasıllarının nasıl göz ardı edildiğini çok iyi görüyor. Brüksel’in ikiyüzlü bürokrasisine de şu soruyu sormaktan çekinmiyorlar: “Avrupa'nın katı çevre standartları ve yeşil mutabakat ilkeleri, Amerikan milyarderlerinin milyar dolarlık fonları söz konusu olduğunda neden aniden askıya alınıyor?” Gen-Z, Batı'nın vaat ettiği demokrasi makyajının arkasındaki vahşi kapitalizmi kendi kıyılarında bizzat tecrübe ederek entelektüel bir uyanış yaşıyor.

Modern komitacılık: Tel örgüleri yıkan genetik kod

Peki, bu dijital kuşağın estetik, yaratıcı protestosu ile Balkan tarihinin o sert, uzlaşmasız “komitacı” geleneği arasında nasıl bir bağ var? Görünürde taban tabana zıt gibi duran bu iki olgu, aslında aynı tarihsel nehrin farklı yataklardan akan suları. Balkanlar'da komitacılık; merkezî otoritenin adaleti sağlayamadığı, toprağı ve halkı koruyamadığı anlarda, meşruiyetini doğrudan doğruya halkın vicdanından, toprağa bağlılığından alan yerel direniş odağı demek. Tarihte toprağını Habsburglar'a ya da faşist işgallere karşı savunan komitacı rasyonalitesi, bugün aynı refleksle Jared Kushner'in yatırım fonlarına karşı devreye giriyor.

Rrjoll köyünde 60 yaşındaki bir toprak sahibinin, “Yatırımcılardan halkla istişare etmesini istedik ama reddettiler. Bu zenginliği bizden kansız alabileceklerini mi sanıyorlar?” deyişindeki o tehditkâr ve tavizsiz kararlılık, doğrudan doğruya komitacı genetiğin sesi. Bu topraklarda devlet, halkın mülkünü koruma görevini unutup onu küresel aktörlere peşkeş çeken bir aracı kurum hâline geldiğinde, insanlardaki o kadim “kendi kaderini tayin etme” mekanizması otomatik olarak uyanıyor.

Balkanlar'da direnişin dönüşümünü incelediğimizde, geleneksel komitacılığın odağında silahlı vatan savunması yer alırken ve bu mücadele dağlar ile geçitlerde verilirken; modern Gen-Z aktivizminin odağında ekolojik ve hukuki savunma yer alıyor ve bu mücadele kent meydanları ile sosyal medyada yankı buluyor. Bu iki farklı dönemin en büyük ortak noktası ise toprağa, özgürlüğe ve yaşam alanlarına müdahale eden merkezî ve dayatmacı bir güce karşı tereddütsüz bir isyan refleksinin barındırılması.

Gen-Z, dedelerinin dağlarda kurduğu o aşılması imkânsız savunma hattını bugün dijital ağlarla meydanlara, uluslararası mahkemelere ve küresel kamuoyunun gündemine taşıyor. Silahlar ve yöntemler şüphesiz değişti; dün dağ başlarında patlayan mavzerler vardı, bugün akıllı telefonlar, dron görüntüleri, hukuki manifestolar ve ekolojik raporlar var. Ancak arkadaki temel motivasyon zerre değişmedi: Toprağına, suyuna, kıyısına ve kimliğine el koymaya çalışan o tepeden inmeci muktedirlere her ne pahasına olursa olsun geçit vermemek.

Geleceğin ipotek altına alınmasına reddiye

Arnavutluk hükümetinin en büyük hatası, bu eylemleri gelip geçici bir gençlik hevesi ya da romantik bir çevrecilik olarak görmesi. Oysa karşımızda, ülkenin en eğitimli, dünyayı en iyi entegre olmuş ve en önemlisi “kaybedecek bir geleceği olmayan” genç nüfusu duruyor. Gen-Z; bu resortların kendilerine istihdam değil, sadece kendi cennetlerinde zengin turistlere hizmetçilik yapma “ayrıcalığı” tanıyacağını görecek kadar zeki. Kendi ülkelerinde mülteci, kendi plajlarında yabancı olmak istemiyorlar.

Kushner’in projesine karşı başlatılan yolsuzluk soruşturmaları, uluslararası sivil toplum kuruluşlarının Tiran üzerindeki baskıları ve Avrupa Komisyonu’nun Arnavutluk’a yönelik peş peşe yayınladığı uyarı metinleri, bu birleşik gücün ne denli büyük bir çarpan etkisi yarattığını kanıtlıyor. Gençliğin vizyoner, sınır tanımaz iletişim gücü ile yerel halkın o kadim, tavizsiz tarihsel inadı birleştiğinde küresel sermayenin devasa çarkları dahi tekleme başlıyor.

Balkanlar’ın genelinde dalga dalga yayılan bu “Satılık Değil!” hareketi, sadece Arnavutluk’un el değmemiş kıyılarını veya Sazan Adası'ndaki flamingoları kurtarma mücadelesi değil. Bu hareket, neoliberal talan düzenine karşı Batı Balkanlar'dan yükselen, bölgenin onurunu, egemenliğini ve yarınlarını savunma iradesi. Adriyatik’in dalgaları bugün telleri yıkanların, toprağına sahip çıkanların ve “Balkanlar sermayenin oyun parkı değildir” diyenlerin şarkısını söylüyor. Komitacı ruh, dijital çağın şifreleriyle yeniden yazılıyor.