Yayınevi ne iş yapar?

Sosyal medyanın mutat tartışma konularından bir tanesi kitap fiyatları. Bunun sebebini anlamak pek mümkün değil. Hâlen çorba parasına sıfır kitap alabildiğimiz, denk gelirse bu paraya şahane ikinci el kitaplar alabildiğimiz bir ortamdan bahsediyoruz.

Duygusallığı bir kenara bırakıp neden böyle düşünülüyor diye sorduğumda (biraz da ilgilerim sebebiyle) yayıncılık müessesesine, kitabın nasıl üretildiği ve “yayıldığı”nı bilmemekten kaynaklı eleştirilerin fazla olduğunu gözlemliyorum (Türkiye’de genel olarak üretim yöntemlerinin kamusal bilgi hâline gelememesinin çok büyük bir problem kalemi olduğunu söyleyebiliriz). Diğer deyişle büyük bir kesim kitabı, yazarın yazdığı ve fotokopi makinesinden çıkarılmak suretiyle bir anda kapımızda bitiveren bir ürün olarak düşünüyor. (Bugün fotokopi ile 100 sayfa çıktı almanın bile piyasadaki kitapların bir kısmından pahalıya geldiğinin bilinmemesini şimdilik es geçiyorum.)

Yayıncılığın ve yayıncılığa dair algıların tek kalemde anlatılabilmesi mümkün değil. Bu yazıda yayınevinin neden bir fotokopiciden farklı olduğunu ele alacağım.

Matbaa öncesi düzen ve yayıncılığın doğuşu

Matbaa öncesinde kitap elle çoğaltılıyordu. Bunun ne demek olduğunu, nasıl bir düzen getirdiğini, bugünden farkını anlatmak kolay değil. AVM’ye gidip kitap alamıyorsunuz. Ya elle çoğaltacaksınız ya da iyi meblağlar vererek çoğaltan birisinden satın alacaksınız. Elle çoğaltmak da çeşit çeşit ve her zaman mümkün değil. Kitabın nadir nüshasına erişemeyebileceğiniz gibi yazarın ya da onaylama icazeti olan birisinin onayına ihtiyaç duyan bir eser de olabilir. Dolayısıyla sadece yazmak değil, bizzat yazarından kitabı talim etmeniz gerekebilir.

Bu düzeni değiştiren şey tabii ki matbaa. Fakat düzeni deyince deyince zihinlerde şöyle bir şey uyanıyor: Bir adam geliyor, matbaa makinesini Sahaflar Çarşısı’nın ortasına koyup civardaki yazmaları yakıyor, hattatları dövüyor ve eski düzen yıkılmış, yeni düzen başlamış oluyor. Tabii ki böyle değil. Adım adım. Tane tane. I. Meclis-i Mebusan’da Rasim Bey’in şöyle bir beyanı var: “Terakki matbaada değil matbuattadır. Matbaa durduğu yerde terakki hasıl edemez. Yani en nihayetinde bir makinedir, biz içeriğe bakalım” diyor. Ben içerik kadar organizasyonun da önemli olduğunu düşünüyorum. Neticede matbaa tek başına kitabı basamaz; usta lazım, hurufat lazım, düzgün kağıt getirmek lazım, kullandığın makinenin parçası lazım. Hasılı ciddi bir organizasyon lazım. Hadi bunları tamamladık, çıkacak ürünün belirlenmesi ve çıkmış olan ürünün okura ulaştırılması meselesi gündeme gelir. Kim okuyacak, ne okuyacak, nasıl okuyacak, nasıl edinecek?

Hasılı, eğer bir kitabı yazarından “mukabele edip” yazıp çoğaltmıyor ve matbu bir formda elimize almak istiyorsak bütün bu sorulara verilmiş makul cevapların olması ve bu cevapların uygulamaya geçirilmesi için gerekli altyapı şartlarının da sağlanmış olması gerekir. Peş peşe yazınca bile yorucu ve detaylı bir iş düzeni. Bu nedenle de bütün bunları organize eden bir meslek ortaya çıkıyor ve biz buna yayıncı diyoruz.

Yayıncının rolü: Kitabı ham metinden okura taşımak

Yayıncı ne yapar? Yazılmış olan kitabı alır ve kendisini konumlandırdığı yere göre piyasa şartları için uygun olup olmadığını, ilim hayatına katkısı olup olmadığını, dilini, anlatımını ve diğer detayları değerlendirir. Sonrasında bu kitabı çoğunlukla “okunabilir” hâle getirmek için elden geçirir. Yazarın fark etmediği detayları görür, belki uzun cümleleri kısaltır, belki kısa cümleleri uzatır. Metin tam hâlini aldıktan sonra ise uygun bir tasarım yaptırır ve uygun bir matbaa ayarlar. Kitap çıktıktan sonra bunların okura ulaşacağı kanallara ulaştırır. Yani dağıtımcılara, kitapçılara ve bazen doğrudan okurlara.

İstanbul’da matbaanın ilk kullanımı 15. yüzyıla, devlet tarafından açılması 1727’ye kadar uzansa da bu organizasyonun oluşması ancak 19. yüzyılın sonunda gerçekleşmeye başlamıştır. Bütün bu detaylar o zamanın şartlarında şekillenmiş; tasarım işi dizgiciler eliyle yapılmış, kitaplar asgari 1000-2000 bandında basılmış, kataloglar ile tanıtımları yapılmış, gazetelere reklamlar verilmiş, Osmanlı taşrasındaki mümessillere gönderilmiş ya da okurlara doğrudan postalanmıştır.

Israrla bir sürü detay aktardığımı ve bu detayların hiçbirisinin metnin kendisi ile alakası olmadığının farkındayım. Bu yazıyı okuyanların da en azından “hakkat böyle şeyler de var” dediğini umuyorum. Burada zikrettiğim ve zikredemediğim birçok unsur, yazarın bir kitabı yazdıktan sonra okura “daha iyi bir şekilde” ulaşmasında etkisi olan başlıklar. Diğer bir deyişle bir ham metnin yazıcıdan çıktısının alınması ile kitap formatında kitapçıdan alınması arasındaki büyük uçurumun köşe taşları.