Quo Vadis, Aida?: Srebrenitsa’nın küllerinden doğan çığlık

Bosna Savaşı’nın en karanlık sayfası olan Srebrenitsa Soykırımı, Balkanlar ile birlikte tüm insanlık tarihinin modern çağda tanıklık ettiği en vahşi trajedilerden biri. Temmuz 1995’te, Birleşmiş Milletler (BM) tarafından “güvenli bölge” ilan edilen Srebrenitsa, General Ratko Mladić komutasındaki Sırp Cumhuriyeti Ordusu (VRS) tarafından kuşatılmış ve tüm dünyanın sessiz bakışları altında 8.372 silahsız Boşnak erkek ve çocuk sistematik bir şekilde katledilmişti. Boşnak yönetmen Jasmila Žbanić, bu derin acıyı ve uluslararası toplumun bürokratik ihanetini, Quo Vadis, Aida? (Nereye Gidiyorsun, Aida?) filmiyle beyaz perdeye taşıdı.

Yapım, tarihî bir katliamı belgelemekle kalmıyor, izleyicinin ruhunda onulmaz yaralar açan, adalet ve vicdan kavramlarını sorgulatan son derece duygusal ve sarsıcı bir tahlil sunuyor. Filmin başlığında yer alan "Quo Vadis" (Nereye Gidiyorsun?) sorusu, çaresiz bir annenin kaçışını, insanlığın ve küresel vicdanın nereye doğru sürüklendiğini sorgulayan kolektif bir feryadın ta kendisi.

Tehditler, sansürler ve çarpıcı karşılaşmalar

Filmin yapım süreci, en az beyaz perdede tasvir edilen dram kadar sancılı, engellerle dolu ve merak uyandırıcı detaylar barındırıyor. Günümüzde bile soykırımın inkâr edildiği ve faillerin kahramanlaştırıldığı bir coğrafyada bu filmi çekebilmek, başlı başına bir direniş hikâyesi. Srebrenitsa’nın mevcut belediye başkanının soykırımı açıkça inkâr etmesi ve bölgedeki faşizan örgütlerin baskıları sebebiyle, yönetmen Žbanić ve ekibinin gerçek olayların yaşandığı topraklarda çekim yapmasına izin verilmemişti. Bununla da kalmamış; Bosna Hersek Savunma Bakanlığı, filme askerî tank ve mühimmat sağlamayı reddederek yapıma bürokratik engeller çıkarmıştı.

Yapımcı Damir Ibrahimović, Bosna sınırları içinde finansman bulmanın imkânsızlığı karşısında, Avrupa’nın dokuz farklı ülkesinden (Avusturya, Almanya, Fransa, Hollanda, Norveç, Polonya, Romanya, Türkiye) ortakları bir araya getirmek zorunda kalacaktı. Çekimlerin ortasında bütçenin tamamen tükenmesi üzerine, 500.000 avroluk acil bir banka kredisi çekilerek pre-prodüksiyon süreci ve çekimler son anda kurtarılmıştı. Filmin oyuncu kadrosunda yaşanan gerçek dışı ve sarsıcı karşılaşmalar ise sinema tarihine geçecek nitelikte. Başkarakter Aida’yı canlandıran Sırp aktris Jasna Đuričić ile soykırımın baş mimarı General Ratko Mladić’i canlandıran Boris Isaković, gerçek hayatta evliler. Isaković, Sırp milliyetçilerinin Mladić’i bir “kahraman” olarak görmesi nedeniyle rolü kabul ederken büyük bir tereddüt yaşamış ve film sonrasında Sırbistan’da ciddi siyasi baskılara ve dışlanmalara maruz kalmıştı. Çekimler sırasında yaşanan en yürek burkan anlardan biri ise filmde figüran olarak yer alan ve gerçek hayatta savaştan sağ kurtulan Boşnak kadınların, Isaković’i askerî üniforma içinde gördüklerinde sinir krizleri geçirmesi olacaktı. Gerçek kurbanlar ve faillerin çocukları, yıllar sonra bu sinematik hafıza mekânında acı verici bir yüzleşme yaşayacaklardı.

Hasan Nuhanović’in gerçek hikâyesi ve hukukun zaferi

Quo Vadis, Aida?, tamamen kurgusal bir metin değil; aksine Srebrenitsa’da BM tercümanı olarak görev yapan ve ailesini kaybeden Hasan Nuhanović’in gerçek hayat mücadelesine dayanıyor. Nuhanović, Under the UN Flag (UN Bayrağı Altında) isimli kitabında, Potoçari’deki üste yaşanan ihaneti dakika dakika belgelemişti. Ancak Žbanić, seyircinin empati kurabilmesini kolaylaştırmak amacıyla başkarakteri bir kadına, okul öğretmeni olan Aida Selmanagić'e dönüştürecekti. Gerçek hayatta Hasan Nuhanović, tıpkı filmdeki Aida gibi, Hollandalı komutanların “tahliye” adı altında verdiği ve ölüme çıkan emirleri kendi ailesine tercüme etmek zorunda kalmıştı. Nuhanović’in babası Ibro, üssün dışındaki 30.000 mülteciyi temsil etmek üzere Mladić ile yapılan müzakerelere katılmış, ancak bu durum ailesinin katledilmesini engelleyememişti.

Savaştan sonra Hasan Nuhanović, ailesinin ölüme gönderilmesinden sorumlu tuttuğu Hollanda devletine karşı dokuz yıl süren sarsıcı bir hukuk mücadelesi başlatacaktı. 2013 yılında Hollanda Yüksek Mahkemesi, Hollandalı askerlerin kurbanları koruma yükümlülüğünü ihlal ederek Sırp güçlerine teslim ettiğine ve ölümlerden kısmen sorumlu olduğuna hükmetti. Bu dava, uluslararası hukukta bir devletin BM barış gücü misyonundaki askerlerinin eylemlerinden sorumlu tutulduğu ilk emsal karar olarak tarihe geçecekti.

İki gerçeklik arasında ezilen dil ve Batı’nın ikiyüzlülüğü

Aida’nın eski bir öğretmen olması, onun geçmiş ile şimdiki zaman, medeniyet ile barbarlık arasında köprü kurmasını sağlar. Dil, film boyunca hem kurtuluşun anahtarı hem de ölüme giden yolun taşlarını döşeyen soğuk bir mekanizmadır. Aida, BM komutanlarının emirlerini çevirirken, aslında yaklaşan soykırımın bürokratik dilini kendi elleriyle inşa eder. Bu durum, dilin çöküşünü ve insan ilişkilerinin nasıl tamamen teknik bir prosedüre indirgendiğini gözler önüne serer.

Batı dünyasının ve Birleşmiş Milletler’in sergilediği ikiyüzlülük, Hollandalı askerlerin tasviriyle somutlaşır. Genç, deneyimsiz ve diz hizasındaki şortlarıyla adeta bir yaz kampındaymış gibi görünen Hollandalı askerler, vahşi ve acımasız Sırp komutanlar karşısında tamamen çaresizdir. Kendi komuta zinciri ve NATO tarafından yalnız bırakılan bu askerler, sorumluluk almaktan kaçınarak sığınmacıları Sırp otobüslerine kendi elleriyle bindirmişlerdi. İşlenen bu insanlık suçuna rağmen, 2021 yılında Hollanda hükûmetinin, Srebrenitsa’da görev yapan barış gücü askerlerine “yaşadıkları travma” gerekçesiyle 5.000'er avro tazminat ödemesi, tarihin en acımasız tezatlarından biridir. Kurbanların anneleri toplu mezarlarda çocuklarının kemiklerini ararken, suç ortaklarının ödüllendirilmesi adaletin nasıl askıda kaldığını gösterir. Bazı Hollandalı askerlerin vicdan azabıyla intihar etmesi ise bu kolektif travmanın her iki tarafta da yarattığı yıkımı göstermesi bakımından önemlidir.

Kötülüğün sıradanlaşması ve Mladić’in propagandası

Film, propaganda görüntülerinin arkasındaki gerçeği ifşa ederek sarsıcı bir merak uyandırır.  General Mladić’in kameralar önünde Boşnak kadınlara ve çocuklara güvence verdiği, onlara “Hiç kimse size zarar vermeyecek” dediği tarihî anlar, YouTube’daki orijinal arşiv görüntülerinden kelimesi kelimesine aktarılmıştı. Mladić'in, sekiz yaşındaki Boşnak çocuk Izudin Alić’e çikolata ve Toblerone dağıtıp kafasını okşadığı o meşhur sahne filmde birebir canlandırılır. Ancak filmin alt metni, o çikolatanın hemen ardından çocuğun babasının ormanda Sırp askerleri tarafından katledildiğini bilmenin yarattığı korkunç ironiyi ve kötülüğün nasıl estetize edildiğini izleyicinin yüzüne bir tokat gibi çarpar.

Žbanić, sinematik anlatısını ajitasyondan uzak tutarak seyirciyi dehşetin çıplaklığıyla baş başa bırakır. Aida’nın en çok acı çektiği, gözyaşlarına boğulduğu anlarda bile kamera asla karakterin yüzüne aşırı yaklaşmaz, acıyı sömürmez. Bu minimalist yaklaşım, izleyiciye acıya dikizci bir gözle bakmak yerine, o acının ağırlığını kalbinde hissetme alanı tanır.

Son sahne analizi: Hafızanın ve yüzleşmenin sınırları

Quo Vadis, Aida? filminin kapanış sahnesi, modern sinema tarihinin en güçlü ve sarsıcı epiloglarından biri. Savaş bitmiş, Srebrenitsa güya huzura kavuşmuştur; Aida dairesine döndüğünde, evine yerleşen Sırp ailenin çocuğunu severken, o çocuğun babasının kendi ailesini ölüme gönderen katil Joka olduğunu anlar. Katiller ve kurbanlar, hiçbir şey olmamış gibi aynı binalarda yaşamaya devam ediyorlardır.

Filmin son sahnesindeki okul gösterisinde, sahnedeki çocukların ebeveynleri salonda yan yana oturur. Çocuklar, elleriyle gözlerini kapatıp açarak bir oyun sergilerken, kamera salondaki faillerin ve kurbanların yüzlerinde yavaşça dolaşır. Bu sahne, Bosna’nın ve tüm insanlığın geleceğine dair derin bir ahlaki belirsizlik taşır. Savaşın çocukları, anne babalarının işlediği günahları görmezden gelerek sahte bir barış içinde mi yaşayacaklar, yoksa geçmişin hayaletleriyle yüzleşerek gerçek bir adalet mi inşa edecekler? Film, bu can yakıcı soruyu seyircinin vicdanına emanet ederek sona ererken, Aida’nın gidemediği o güvenli limanda yaşayan bizi, insanlığın ortak hafızasına sahip çıkmaya davet eder.