Türk denizleri nasıl millîleştirildi?

Mavi Vatan olarak adlandırdığımız deniz alanlarımız, bugün sınır güvenliğimizle birlikte ekonomik bağımsızlığımızın ve egemenliğimizin de en hayati kalelerinden. Ancak Türk denizlerinin tam anlamıyla millî bir kimlik kazanması, dalgaların arasında kendi bayrağımızla özgürce hükmedebilmemiz, tarihin en çetin bağımsızlık mücadelelerinden birinin neticesi. Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında prangaya vurulan, kapitülasyonlar ve Duyun-u Umumiye kıskacında adeta yabancı devletlerin açık pazarı hâline gelen denizlerimiz, küllerinden doğan genç Türkiye Cumhuriyeti’nin askerî ve diplomatik dehasıyla yeniden Türk milletine kazandırılmıştı. Türk denizlerinin millîleşme süreci; cephedeki askerî zaferlerin, Lozan’daki diplomatik masanın ve nihayetinde 1 Temmuz 1926’da yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu’nun birbirini tamamladığı topyekûn bir bağımsızlık hareketiydi.

Kapitülasyonlar ve yıkım

Denizlerin millîleştirilmesi hikâyesini anlamak için öncelikle bu hakkın nasıl kaybedildiğine bakmak gerekir. Osmanlı Devleti, Avrupalı devletlere tanıdığı ticari ayrıcalıklar (kapitülasyonlar) ve borçların tahsili için kurulan Duyun-u Umumiye mekanizması sebebiyle kendi kara sularında söz hakkını kaybetmişti. Kabotaj hakkı, yani bir devletin kendi limanları arasında yolcu ve yük taşıma hakkı, tamamen yabancı şirketlerin ve gemilerin tekeline bırakılmıştı. Yerli ve millî şirketlerin ticaret yapması engelleniyor, Türk gemicileri ve denizcileri kendi yurtlarında adeta işçi konumuna itiliyordu.

Birinci Dünya Savaşı öncesinde 130 bin ton civarında olan mütevazı deniz ticareti filomuz, savaşta 63 gemimizin batmasıyla 35 bin tona kadar geriledi. Savaşın ardından imzalanan Mondros Mütarekesi ise Türk denizciliğine indirilen en ağır darbe oldu. Anlaşmanın maddelerinin büyük bölümü deniz gücümüzü hedef alıyordu; Boğazlar işgal edilmiş, askerî ve ticari gemilerimize el konulmuş, hatta gemilerin yakıtlarına ve denizci personele kadar her şey itilaf devletlerinin kontrolüne geçmişti. Kendi limanları arasında bir sandalla dahi yük taşıyamaz hâle getirilen bir millet için deniz, sadece seyredilen bir hüzün coğrafyası olmuştu.

İktisadi bağımsızlık iradesi

Millî Mücadele’nin askerî safhası büyük bir zaferle kapandıktan sonra, sıra bu zaferi kalıcı kılacak iktisadi temelleri atmaya gelmişti. 20 Kasım 1922’de başlayan Lozan Barış Görüşmeleri, tam da bu ekonomik ve egemenlik hakları (kapitülasyonlar ve kabotaj gibi) üzerindeki uyuşmazlıklar nedeniyle 4 Şubat 1923’te kesintiye uğradı. Batılı devletler, yüzyıllardır süren imtiyazlarından vazgeçmek istemiyordu.

Bu diplomatik kriz esnasında, yeni kurulacak devletin ekonomi politikasını belirlemek üzere 17 Şubat 1923’te İzmir İktisat Kongresi toplandı. Gazi Mustafa Kemal, kongrenin açılışında tarihe geçen şu sözleri söyledi: “Askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsun, iktisadi zaferlerle taçlandırılamazlarsa meydana gelen zaferler kalıcı olamaz, az zamanda söner.” İşte bu vizyon doğrultusunda, kongrede alınan en radikal ve kararlı kararlardan biri “kabotaj hakkı istiklalinin kazanılması” oldu. Türk tarafı, denizlerini özgürleştirmeden tam bağımsızlıktan bahsedilemeyeceğini tüm dünyaya ilan etmişti.

23 Nisan 1923’te yeniden başlayan Lozan görüşmelerinde, yabancı devletler Türk deniz filosunun yetersizliğini, teknik altyapı eksikliğini ve uluslararası standartların yokluğunu bahane ederek kabotaj hakkının Türkiye’ye verilmesine şiddetle karşı çıktılar. Eski antlaşmaların sürütülmesini, yatırımlarının korunmasını talep ettiler. Ancak Türk delegasyonunun dik duruşu karşısında geri adım atmak zorunda kaldılar.

Lozan Antlaşması’nın ilgili maddeleriyle tüm dünya devletleri, Türkiye’nin kabotaj hakkını hukuken tanıdı. Ancak limanların aniden boşalması ve ticaretin aksamaması adına, Ticaret Sözleşmesi ile 2 yıllık bir geçiş süreci öngörüldü. Yabancı gemilere 1 Temmuz 1926’ya kadar geçici olarak bu hak tanındı. Gazi Mustafa Kemal bu süreci ve sonrasındaki başarıyı, “Kabotaj’ın bu yıl içinde, sadece ve tamamen Türk bayrağına dönüşü fiilen gerçekleşmiştir. Bu olayı övünerek anmak isterim. Bu olay, yüzyıllarca süren engellere karşı, ancak millî yönetimin elde edebildiği başarılardandır” diyerek taçlandıracaktı.

1 Temmuz 1926: Mavi Vatan’ın doğuşu ve Kabotaj Kanunu

Takvimler 1 Temmuz 1926’yı gösterdiğinde, 815 sayılı “Türkiye Sahillerinde Nakliyatı Bahriye (Kabotaj) ve Limanlarla Kara Suları Dâhilinde İcrayı San’at ve Ticaret Hakkında Kanun” yürürlüğe girdi. Bu kanun, Türk denizciliğinin adeta "Magna Carta"sı ve bağımsızlık beyannamesiydi.

Kanunla birlikte;

Türk liman ve iskeleleri arasında yük ve yolcu taşımacılığı münhasıran Türk bayraklı gemilere verildi.

Kara sularımızda balıkçılık, sünger avcılığı, kum ve çakıl çıkarma, batık çıkarma ve dalgıçlık gibi her türlü denizcilik faaliyeti yabancılara yasaklandı.

Kaptanlık, çarkçılık, tayfalık, liman işçiliği gibi tüm denizcilik meslekleri yalnızca Türk vatandaşlarına hasredildi.

Bu kurallar denizlerle birlikte ülkenin akarsu ve göllerinde de geçerli kılındı. Bu hamle, deniz ticaret filomuzu yabancı sermayenin ezici rekabetinden koruyan devasa bir kalkan oldu.

Kabotaj Kanunu hukuki bir metin olmaktan ziyade arkasından çok ciddi bir kurumsal ve endüstriyel atılımı getirdi. Deniz işletmelerindeki yabancı üstünlüğünü kırmak adına devlet eliyle ve özel sektörü destekleyerek büyük yatırımlar yapıldı. Türkiye Seyr-i Sefain İdaresi, Devlet Denizyolları ve Limanları Umum Müdürlüğü gibi güçlü kurumlar kurularak deniz taşımacılığı tek bir millî çatı altında organize edildi.

Limanlar modernleştirildi, iskeleler yenilendi ve en önemlisi deniz ulaşımı, demiryolları ile entegre edilerek iç bölgelere bağlandı. Navlun (deniz taşımacılığı ücreti) değerlerinin Türk lirası üzerinden belirlenmesi, Türk parasının itibarını artırırken, yerli tersanelerin ve gemi yapım faaliyetlerinin desteklenmesiyle kendi gemisini üreten bir Türkiye'nin temelleri atıldı. Denizlerimiz, sömürgeci devletlerin kâr kapısı olmaktan çıkıp, millî ekonomiyi besleyen en önemli can damarı hâline geldi.

150 yıllık mücadelenin zaferi

Türk denizlerinin millîleştirilmesi, yaklaşık 150 yıllık bir gerileme ve sömürülme dönemine son veren büyük bir devrim. Başlangıçta “Türkler bu işi beceremez, gemileri ve personelleri yetersiz” diyen Batılı güçlere karşı; kendi küllerinden kendi kaptanını, mühendisini, acentesini ve filosunu çıkaran bir milletin cevabı. 1926'da Kabotaj Kanunu ile atılan bu millî temel, günümüzde çok daha stratejik ve küresel bir boyuta taşındı. Son yıllarda Türk devlet adamlarının dirayetli duruşuyla hayata geçirilen Mavi Vatan doktrini, 1926 ruhunun modern çağdaki savunma ve jeopolitik tezahürü. Libya ile imzalanan deniz yetki alanları sınırlandırma anlaşması, Doğu Akdeniz ve Karadeniz'de yerli sismik araştırma ve sondaj gemilerimizle yürüttüğümüz kararlı enerji politikaları ve savunma sanayiinde yerlilik oranını %80'lerin üzerine çıkararak inşa ettiğimiz TCG Anadolu gibi millî gemilerimiz, bu vizyonun en somut başarıları. Türkiye, ilan ettiği deniz yetki alanlarında hakkını ve hukukunu korurken, uluslararası baskılara boyun eğmeyerek denizlerdeki egemenlik sınırlarını dosta düşmana bir kez daha ilan etti.

1935 yılından itibaren “Kabotaj Bayramı”, 2007 yılından bu yana ise “Denizcilik ve Kabotaj Bayramı” olarak kutlanan 1 Temmuz tarihi, bir kanunun yürürlüğe giriş tarihi olarak okumak eksik ve yanlış olacaktır. Bu önemli tarih Türk milletinin denizlerdeki tam bağımsızlığının, egemenliğinin ve Mavi Vatan'a kazınan millî mührünün yıl dönümüdür. Geçmişten bugüne uzanan bu sarsılmaz irade sayesinde, bugün denizlerimizde özgürce dalgalanan al bayrak, hem büyük bir millîleşme mücadelesinin en kutsal emaneti hem de geleceğin güçlü denizci Türkiye’sinin en büyük güvencesidir.