Bosna'nın gölgesi: Beautiful People

Yirminci yüzyılın sonu Avrupa için yalnızca siyasi sınırların yeniden çizildiği bir dönem olmadı. Aynı zamanda insanlığın kendi vicdanıyla yüzleştiği, modern dünyanın ilerleme ve medeniyet anlatılarının sarsıldığı tarihsel bir kırılma noktası hâline geldi. Bu kırılmanın en derin izlerinden biri Bosna’da ortaya çıktı. Saraybosna kuşatma altında yaşarken, Srebrenitsa toplu mezarlara dönüşürken ve yüz binlerce insan evlerini terk etmek zorunda kalırken parçalanan yalnızca Yugoslavya değildi. Ortak yaşam fikri, kültürel birliktelik inancı ve Avrupa’nın kendi hakkında kurduğu ahlaki hikâye de ağır bir yara aldı.

Jasmin Dizdar’ın Beautiful People filmi tam bu yaranın içinden konuşur. Film ilk bakışta Londra’da geçer. Kameranın gördüğü şey Londra’dır; otobüsler, hastaneler, apartmanlar, düğün salonları ve kalabalık caddeler. Fakat filmin asıl meselesi başka bir yerde durur. Anlatının her köşesine sinen görünmez ağırlığın kaynağı Bosna’dır. Bosna burada uzak bir coğrafya olarak varlık göstermez. Hafızaya dönüşmüş bir acı, insanların üzerinde taşıdığı görünmez yük ve gündelik hayatın içine sızan travma olarak varlığını sürdürür. Bu nedenle film boyunca Londra’yı anlamaya çalışmak, Bosna’yı anlamadan mümkün olmaz. Çünkü şehirde dolaşan Bosnalı mülteciler yalnızca bir ülkeden diğerine geçen insanlar değildir. Her biri yanında parçalanmış bir geçmiş; sırtında kaybedilmiş bir dünyanın yükünü taşır. Yıkılmış evler, boşalmış köyler, öldürülmüş akrabalar, kesintiye uğramış çocukluklar ve geri dönülmesi imkânsız hâle gelen bir hayat onların görünmeyen bagajına dönüşmüştür.

Filmdeki karakterler arasında dolaşan ortak duygu kayıptır. Bu kayıp yalnızca mekânsal değildir. İnsanların ellerinden alınan şey bir ev ya da bir şehirden çok daha fazlasıdır. Kayıp, aidiyet duygusuna uzanır. Bir zamanlar insanın kendisini tanımladığı bütün ilişkiler ağını içine alır. Mahalle, komşuluk, ortak dil, ortak tarih, ortak gelecek fikri ve birlikte yaşamanın sıradan güvenliği aynı anda yok olur. Sonunda insan kendisini tanımladığı dünyanın dışında kalır.

Pero’nun odasında duran harita bu nedenle son derece güçlü bir sembole dönüşür. Harita artık sınırları gösteren bir araç olmaktan çıkar. Bir mezar taşına benzer. Haritanın üzerinde görülen ülke yaşamaya devam eder gibi görünür; o haritanın temsil ettiği dünya ise çoktan dağılmıştır. “Bu benim eski ülkem” sözü politik bir açıklama olmaktan çok kişisel bir ağıda dönüşür. Çünkü savaş sonrasında kaybedilen şey yalnızca toprak değildir. Kaybedilen şey zamandır. İnsan geçmişine bakar ve artık ulaşamayacağı bir hayat görür.

Beden, hafıza ve tanıklık

Bosna’nın film içerisindeki varlığı sürekli olarak bedenler üzerinden görünürlük kazanır. Hastaneler bu yüzden anlatının merkezinde yer alır. Film boyunca yaralı insanlar, bandajlar, ameliyatlar, sakat kalmış bedenler ve travmalarla karşılaşırız. Kör olmuş çocuk, tecavüzün ardından hamile kalan genç kadın, sürekli kavga eden ve birbirlerinin yüzünde savaşın izlerini taşıyan karakterler aynı tarihsel felaketin farklı yüzlerini temsil ederler.

Özellikle Bosnalı genç kadının hikâyesi savaşın yarattığı yıkımın en ağır biçimlerinden birine işaret eder. Kadının bedeni savaşın sürdüğü bir cepheye dönüşmüştür. Etnik düşmanlık, insan bedenini hedef alan sistematik bir şiddet biçimine dönüşür. Bu durum bireysel acının çok ötesine uzanır. Bosna savaşının insanı yalnızca öldürerek değil, onun kimliğini ve hafızasını yaralayarak da yok etmeye çalıştığını gösterir.

Film boyunca hastane odalarının sık sık görünmesi tesadüf değildir. Adeta Bosna’nın anatomisi çıkarılır. Haritalarda parçalanan ülke burada bedenler üzerinde yeniden şekillenir. Kırık kemikler, yaralar, eksilmiş uzuvlar ve psikolojik travmalar savaşın bıraktığı izleri görünür kılar. Böylece beden, tarihin yazıldığı bir yüzeye dönüşür.

Bu yaralı bedenler arasında en çarpıcı örneklerden biri Gerry’nin tanıklığıdır. Bosna’daki sahra hastanesinde gördüğü amputasyon sahnesi onun zihnine kazınır. Kesilen bacak yalnızca bir savaş görüntüsü olarak kalmaz. Hafızanın merkezine yerleşir. Bosna onun gözünde haber değeri taşıyan bir olay olmaktan çıkar ve insanlığın taşıdığı ortak suçluluğun simgesine dönüşür.

Gerry’nin sürekli olarak aynı görüntüye geri dönmesi son derece anlamlıdır. Çünkü Bosna savaşları dünyanın gözleri önünde yaşanmıştır. Gazeteciler kayıt tutmuş, kameralar görüntü toplamış, uluslararası kurumlar raporlar hazırlamış ve bütün dünya olup biteni izlemiştir. Buna rağmen katliamlar gerçekleşmiştir. Bu yüzden Gerry’nin travması yalnızca kişisel bir psikolojik çöküş olarak okunamaz. Onun taşıdığı yük aynı zamanda tanıklığın yüküdür. Görmenin ağırlığıdır. İnsan bazen yalnızca şahit olduğu bir olayın yükü altında da ezilebilir.

Bosna’nın Londra içerisindeki varlığı tam burada daha görünür hâle gelir. Şehir savaşın gerçekleştiği mekân değildir; savaşın yankılarının dolaştığı mekândır. Londra’nın sokakları Bosna’dan gelen hikâyelerle doludur. Hastane koridorlarında, düğün masalarında, okul kapılarında ve otobüslerde aynı hafıza dolaşır. Film boyunca karakterler birbirleriyle karşılaşır, yolları kesişir, aynı mekânları paylaşırlar. İlk bakışta rastlantı gibi görünen bu karşılaşmalar zamanla başka bir anlam kazanır. Parçalanmış hayatlar görünmez bağlarla birbirlerine tutunmaya başlar.

İşte filmin en güçlü paradoksu burada ortaya çıkar. Bosna insanları dağıtmıştır. Londra onları aynı şehirde toplamıştır. Bosna ortak yaşamın çöküşünü temsil eder. Londra birbirini tanımayan insanların yan yana yaşadığı devasa bir organizmaya dönüşür. Bosna sınırları parçalamıştır. Londra parçalar arasında yeni bağlantılar kurar.

Bu nedenle şehir sürekli hareket hâlindedir. Karakterler bir yerden diğerine giderler. Hikâyeler birbirlerinden uzaklaşır, sonra yeniden kesişir. İnsanlar birbirlerini tesadüfen bulurlar. Kent bir ağ gibi çalışır. Parçalanmanın içinden yeni temas alanları doğar.

Sürgünün şehri, umudun imkânı

Dizdar’ın Londra’yı ele alış biçimi son derece önemlidir. Şehir düzenli, bütünlüklü ve merkezî bir yapıya sahip görünmez. Aksine, parçalar hâlinde sunulur. Farklı mahalleler, farklı sınıflar, farklı kültürler ve farklı diller aynı görüntü içerisinde yan yana gelir. Bu durum Bosna’dan gelen mültecilerin deneyimiyle güçlü bir uyum oluşturur. Çünkü onların iç dünyası da benzer biçimde parçalanmıştır. Kentin dağınık yapısı ile sürgünlerin dağılmış hafızası birbirini yansıtır. Film boyunca Bosnalı karakterlerin yaşadığı deneyim klasik göçmen anlatılarından ayrılır. Burada ekonomik başarı hikâyesi anlatılmaz. Entegrasyon anlatısı kurulmaz. Anlatının merkezinde hayatta kalmak yer alır. Çünkü savaş sonrasında insan için en büyük mesele yeni bir hayat kurmak değildir. Öncelikle yıkılmış bir geçmişle yaşamayı öğrenmek gerekir.

Bu yüzden filmin sonunda doğan çocuk son derece güçlü bir anlam taşır. Kaos ismi yalnızca sembolik bir seçim değildir. Filmin bütün düşünsel yapısı bu isimde toplanır. Kaos, Bosna’nın yaşadığı tarihsel kırılmayı içinde taşır. Kaos, parçalanmış dünyanın gerçeğini kabul eder. Kaos, yıkımın içinden doğan yaşamın adıdır. Kaos, geçmişin geri getirilemeyeceğini bilen bir geleceğin adıdır. Bu isim aynı zamanda filmin umut anlayışını da açıklar. Umut burada kaybedilen dünyanın yeniden kurulacağı inancından doğmaz. Umut, bütün kırılmalara rağmen hayatın sürme gücünden doğar. Çocukların doğmaya devam etmesinden, insanların birbirlerine yaklaşmaya devam etmesinden ve hafızanın tüm ağırlığına rağmen yaşamın akışını sürdürmesinden doğar.

Beautiful People tam bu nedenle sıradan bir savaş filmi olarak okunamaz. Film savaşın kendisini anlatmaktan çok savaş sonrasında geriye kalanları anlatır. Hayatta kalmış insanları anlatır. Sürgünün uzun gölgesini anlatır. Hafızanın gündelik hayatın içine nasıl yerleştiğini anlatır. Bosna burada tarih kitaplarında kalan bir olay değildir. Her karakterin üzerinde taşıdığı görünmez bir ağırlıktır.

Vicdanın coğrafyası: Bosna

Sonunda film bizi tek bir düşüncenin etrafında toplar: Bosna’nın yıkımı yalnızca bir halkın yaşadığı trajedi değildir. Modern dünyanın kırılganlığını ortaya çıkaran tarihsel bir eşiktir. Bir gün içinde yok olan şehirler, parçalanan aileler, sürgüne dönüşen hayatlar ve hafızaya dönüşen vatan fikri insanlık durumuna dair evrensel bir hakikati görünür kılar.

Bosna filmin arka planında duran bir tarih değildir. Bosna filmin hafızasıdır. Bosna filmin vicdanıdır. Bosna filmin kalbidir.

Londra boyunca dolaşan her hikâye, sonunda aynı merkeze ulaşır. Hastane odalarında, kalabalık sokaklarda, düğün sofralarında ve sessiz apartman dairelerinde aynı yara atmaya devam eder. Savaş sona ermiş olabilir; hafıza yaşamayı sürdürür. Şehir değişir, insanlar savrulur, hayat yön değiştirir. Yine de Bosna bütün karakterlerin içinde ikinci bir vatana dönüşür. Sessiz, ağır ve silinmeyen bir vatan. Haritaların ötesinde yaşayan, insanların belleğine yerleşen ve nesiller boyunca aktarılan bir vatan. Çünkü bazı ülkeler toprak olmaktan çıkar, hafızaya dönüşür. Bosna bu hafızanın adıdır.