Bir savaşın ikinci hayatı: Vietnam'ın sinemadaki inşası

Vietnam Savaşı, Amerikan tarihinin askerî bir yenilgisinden çok daha fazlasını ifade eder. Ulusal özgüvenin sarsıldığı, ahlaki üstünlük söyleminin çatladığı ve Amerikan istisnacılığı fikrinin ağır bir krizle karşı karşıya kaldığı tarihsel bir eşiktir. Bu nedenle Vietnam, yalnızca savaş meydanlarında yaşanan bir olay olarak kalmaz, Amerikan kültürünün merkezine yerleşen büyük bir anlatıya dönüşür. Tam da bu noktada Hollywood devreye girer. Çünkü Vietnam'ın toplumsal hafızadaki gerçek anlamı, savaşın kendisi kadar onu temsil eden sinemasal imgeler tarafından belirlenir.

Savaşın ardından ortaya çıkan temel sorun, kaybedilmiş bir savaşın ulusal bilinç içerisinde nasıl taşınacağı sorunudur. Zafer ulusal mitolojileri besler; yenilgi ise anlatısal bir boşluk yaratır. Vietnam bu boşluğun adıdır. Hollywood'un üstlendiği tarihsel işlev, bu boşluğu yeni hikâyelerle doldurmaktır. Böylece sinema tarihsel bir olayı temsil eden bir sanat alanı olmaktan çıkar; kolektif belleği örgütleyen bir ideolojik aygıta dönüşür. Bu süreçte Vietnam yeniden anlatılmaz. Vietnam yeniden kurulur.

Vietnam’ı yeniden kuran anlatılar

Hollywood'un Vietnam filmleri ortak bir anlatı evreni içerisinde hareket eder. Her film farklı karakterlere, farklı olay örgülerine ve farklı estetik tercihlere sahip görünür; buna rağmen hepsi aynı duygusal çekim merkezine bağlanır. Bu merkez, Amerikan öznesinin yaralanmışlığıdır. Böylece savaşın tarihsel gerçekliği giderek arka plana çekilirken Amerikan askerinin yaşadığı deneyim anlatının eksenine yerleşir. Ortaya çıkan sonuç, son derece dikkat çekicidir. Vietnam artık Vietnamlıların tarihi olmaktan çıkar. Amerikan ruhunun iç çatışmalarının sahnesine dönüşür.

Sinemanın kurduğu bu dönüşüm, anlatının bakış noktasında açık biçimde görülebilir. Kamera sürekli Amerikan askerinin yanında konumlanır. Onun gördüğünü görür, onun korktuğundan korkar, onun acısını sahiplenir. Seyircinin duygusal yatırımı bu özdeşleşme mekanizması üzerinden inşa edilir. Sonuç olarak savaşın politik boyutu psikolojik bir drama dönüşür. Emperyal müdahalenin tarihi, yerini bireysel travmanın tarihine bırakır.

Özellikle Platoon, Born on the Fourth of July ve Casualties of War gibi filmler bu dönüşümün güçlü örneklerini sunar. Bu yapımlarda çatışmanın ağırlık merkezi savaşın nedenleri üzerine kurulmaz. Anlatının enerjisi, savaşın Amerikan bireyi üzerinde yarattığı kırılmalara yönelir. Seyirci tarihsel süreçleri izlemez; bilinç parçalanmalarını izler. Politik gerçeklik, ruhsal deneyim içerisinde çözülür. Bu nedenle Vietnam sineması bir savaş sineması olmaktan çok bir kimlik sineması üretir.

Hollywood'un kurduğu hafıza rejiminin merkezinde kayıp duygusu yer alır. Her anlatı bir eksiklik etrafında şekillenir. Kaybolmuş askerler, yarım kalmış hayatlar, yitirilen masumiyet, parçalanan dostluklar ve sürekli ertelenen zafer duygusu… Bu imgeler yalnızca dramatik gerilim yaratmak için kullanılmaz. Ulusal bir psikolojinin yeniden yapılandırılması için kullanılır.

Özellikle Rambo figürü, bu mekanizmanın en yoğun biçimde cisimleştiği karakterdir. Rambo bir film karakterinden çok kültürel bir semptomdur. Onun bedeninde savaşın bütün travmaları, öfkeleri ve arzuları toplanır. Vietnam'da kaybedilen askerî üstünlük, sinemanın kurduğu evrende kişisel bir zafer anlatısı içerisinde yeniden üretilir. Tarihin kapattığı kapı sinemasal fantezi tarafından yeniden açılır. Rambo'nun Vietnam'a dönüşü geçmişe yapılan nostaljik bir yolculuk değildir. Bir ulusun kendi yenilgisine karşı geliştirdiği kültürel karşı saldırıdır.

Sinemanın burada üstlendiği görev tarihsel açıklama üretmek değildir. Sinema tarihsel telafi üretir. Gerçekte elde edilemeyen zafer imgesel düzlemde gerçekleştirilir. Askerî başarısızlık kahramanlık destanına dönüştürülür. Böylece kolektif hafıza yenilgiyi değil, yarım bırakılmış bir zafer ihtimalini saklamaya başlar. Hollywood'un Vietnam anlatısının en güçlü yönü tam da bu dönüşüm kapasitesidir.

Beyaz perdeden yansıyan çarpıtılmış bellek

Tarihsel düzlemde Amerika dünyanın en büyük askerî gücü olarak Vietnam'da bulunur. Sinema düzleminde ise sürekli kuşatılan, yalnız bırakılan ve fedakârlık yapmak zorunda kalan bir özne hâline gelir. Güç mağduriyetle yer değiştirir. Askerî üstünlük yerini kahramanca direniş anlatılarına bırakır. Bu anlatısal hareket son derece önemlidir. Çünkü mağduriyet modern kültürün en güçlü meşruiyet kaynaklarından biridir. Mağdur olan özne eleştirilmez; korunur. Sorgulanmaz; sahiplenilir. Hollywood tam da bu duygusal mekanizmayı harekete geçirir. Böylece savaşın büyük politik soruları görünmez hâle gelirken; Amerikan askerinin trajedisi kolektif hafızanın merkezine yerleşir.

Bu noktada Vietnam bir tarih olmaktan çıkar. Bir duyguya, görüntüye, hafıza formuna dönüşür. Buradaki belirleyici unsur olayların kendisi değildir. Olaylara yüklenen anlamdır. Maurice Halbwachs'ın “kolektif bellek” teorisi bu süreci açıklamak için güçlü bir çerçeve sunar. Bellek geçmişi saklayan bir depo işlevi görmez. Bellek geçmişi sürekli yeniden düzenleyen canlı bir sistemdir. Toplumlar yaşadıkları olayları olduğu gibi korumazlar; onları içinde bulundukları tarihsel ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden yorumlarlar. Hatırlama eylemi geçmişi muhafaza etmekten çok geçmişi yeniden üretmek anlamına gelir.

Vietnam filmleri tam da bu yeniden üretim sürecinin kültürel merkezinde yer alır. Çünkü milyonlarca insan Vietnam'ı tarihsel belgeler üzerinden değil, sinemasal imgeler üzerinden tanır. Helikopterlerin gökyüzünü kapladığı sahneler, ormanın içinden gelen görünmez tehdit, çamura bulanmış asker yüzleri, yavaş çekimde ölüme yürüyen kahramanlar ve savaşın ortasında parçalanan bilinçler kolektif hafızanın temel yapı taşlarına dönüşmüştür.

Vietnam zamanla yaşanmış bir olaydan çok seyredilmiş bir olaya dönüşür. Tam da burada Hollywood'un gerçek gücü ortaya çıkar. Sinema yalnızca geçmişi anlatmaz. Geçmişin nasıl hatırlanacağını da belirler. John Storey'nin analizinde dikkat çektiği temel mesele budur. Hollywood'un Vietnam üzerine kurduğu anlatılar kültürel bir hazırlık süreci yaratır. 1980'lerin politik atmosferi ile sinemasal üretimi arasındaki ilişki bu nedenle son derece güçlüdür. Reagan dönemi boyunca yükselen milliyetçi söylem ile Hollywood'un savaş anlatıları aynı kültürel zeminde buluşur. Amerikan gücünün yeniden yükselişi fikri, sinemasal kahramanlık anlatıları içerisinde duygusal bir karşılık kazanır. Böylece sinema ile siyaset arasında doğrudan bir propaganda ilişkisi kurulmaz; çok daha derin bir etkileşim alanı oluşur. Siyasetin ihtiyaç duyduğu duygusal atmosfer sinema tarafından üretilir. Sinemanın kurduğu mitolojiler siyasal söylemlere hazır bir hafıza zemini sağlar.

George Bush'un Körfez Savaşı öncesinde Vietnam'a yaptığı göndermeler bu nedenle büyük bir etki yaratır. Çünkü Amerikan kamuoyu tarihsel Vietnam'a değil, öncelikle Hollywood'un yarattığı Vietnam'a ulaşır. Seyircinin zihnindeki savaş görüntüsü sinema tarafından çoktan biçimlendirilir. Bu nedenle Körfez Savaşı başlamadan önce kültürel savaş çoktan kazanılır. Vietnam'ın yarattığı yenilgi duygusu bir telafi arzusuna; travma ulusal kararlılığa; kayıp duygusu, yeni bir zafer hayaline dönüşür. Hollywood'un Vietnam sineması bu dönüşümün kültürel laboratuvarı olarak çalışır.

Sonuç olarak Vietnam filmleri savaşın temsili üzerine kurulan sıradan metinler değildir. Bu filmler bir ulusun kendisini yeniden anlatma girişimidir. Tarihsel yenilgi sinemasal zafer aracılığıyla dönüştürülür. Bellek yeniden biçimlendirilir. Kimlik yeniden kurulur. Arzu yeniden örgütlenir. Bu yüzden Vietnam'ın asıl mirası savaş alanlarında aranmaz. Onun asıl mirası sinema salonlarında üretilen görüntülerde yaşar.