Bir devrin müzikali: Lüküs Hayat

“Lüküs hayat, lüküs hayat… Bak keyfine, yan gel de yat. Ne ömür şey! Oh, ne rahat! Yoktur, eşin lüküs hayat.”

Okurken dahi eminim, melodisi zihninize doluşmuş; ruhunuz o ritme hemen ayak uydurmuştur. Cumhuriyet’in onuncu yılı, 1933’e ait bir operetin içine dokunmuş bir kantodan alıntı bu. “Lüküs Hayat” opereti, yani Cumhuriyet’in ulusal müzik serencamından doğan; popüler ezgilerle, alaturka melodilerle zenginleştirilmiş yeni bir yaratım. Bu yeni yaratımı doğuran şey neydi peki? Yeni olan pek çok şeyle birlikte nasıl meydana gelmişti? Neler yaşanmış, neler denenmişti? Dilerseniz bir fragmanla başlayalım.

Yeni kurulan bir devletin yarattığı yeni cemaat olan ulus, o dönemde ideal kültür etrafında şekillendiriliyordu. Ulus; dille, sanatla, eğitimle, tarihle, müzikle, hatta gündelik hayat pratikleriyle yeniden yaratılıyordu. Antonio Gramsci’nin “kültürel hegemonya” olarak tanımladığı şeydi söz konusu yani. Onun tanımından hareketle hâkim ideoloji -burada dönem itibarıyla modernizm ve pozitivzm diyebiliriz- siyaset ile birlikte kültürün her alanına sızıyor; entelektüeller aracılığıyla toplumun -yani madunların- hayatını dönüştürüyordu. Erken Cumhuriyet’in bıraktığı etki de aslında bu minvaldeydi, çeşitli dönemlerde farklı tezahürlerini gördüğümüz üzere.

Yeni kurulan hayali cemaatin daha Batılı, “ileri”, “muasır”, “çağdaş” resmi; doğal olarak sadece bürokratik ve kurumsal olarak düşünülmedi. Oryantal bir geçmiş referansından uzak bir tablo hayal edilmişti. Nitekim kollar önce bunun için sıvandı; dil devrimi yapıldı, yeni tarihler yazıldı, sanat dönüştü, bilim anlayışı değişti ve sıra müziğe geldi. Alaturka-alafranga tartışması elbette reddedilen geçmişte de çoktan alevlenmiş, üzerine literatür düzülmüştü; hatta ulus tahayyülleri dahi bu literatürde başı çekmişti. Ama ütopyayı gerçekleştirmek, ancak bu döneme, Cumhuriyet’e nasip oldu. Durkheim sosyolojisinden ilham alan Ziya Gökalp; hars ve medeniyet ayrımı sundu önce; yeni ulusun yaratımında yeni bir kültür inşa etmek üzere, bir formül olarak. Hars, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan geçmişin köklerini; medeniyet ise muasır kültürün, Avrupa’nın kodlarını taşıyacaktı. Dolayısıyla yeni ulusun formülü; Orta Asya köklerinin Avrupa’nın modern ve pozitivist kodlarıyla işlenmesinde gizliydi. Güneş Dil Teorisi, Türk Tarih Tezi ve Müzik İnkılabı bu formülün açtığı yolla şekillendi. Derrida’nın “öteki hedef” dediği, Avrupa’nın ufukta olduğu ilerilik fikrinden doğmuştu bu. Toplumsal evrim teorisinin sunduğu bu hedef; diğer toplumların geride kaldığı ve Avrupa’ya ulaşmayı arzuladığı bir kör yarışı işaret ediyordu. Yarışta Avrupa dışındaki diğer topluluklar gibi yerini almak isteyen Türkiye Cumhuriyeti’nin hedefi de ulusunu bu doğrultuda yeniden inşa etmekti doğal olarak. Ulusal müzik tartışmaları, Müzik İnkılabı teşebbüsleri böyle başladı. Zira yeni ulusun müziği, çağdaş, modern ve Batılı olmalıydı… Ama aynı zamanda kendine has.

Ulusal müzik formülasyonuna alternatif: Operanın hafifmeşrep kızı operet

Türk müziği; geçmişin Arap ve Fars etkisinden uzaklaştırılmalıydı aynı formüle uygun olarak. Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan halk müziği tek seslilikten çıkartılarak Batı’nın çok sesli formlarıyla işlenmeli, dönemin teorik yapısıyla şekillendirilmeliydi. Bu doğrultuda önce konservatuardan “halk müziğinin dışında olduğu söylenen” alaturka müzik çıkartıldı, yurt dışından müzikologlar getirildi, ülkenin yetenekli gençleri de Viyana’ya ya da Paris’e konservatuvara gönderildi. Rus Beşleri’nde olduğu gibi, Türk Beşleri de “ulusal müziği” yaratsın istendi. Dönen gençlere ulusal operalar sipariş edildi, Anadolu’dan ezgiler toplandı, çok sesli hâle getirilerek istenilen forma ulaştırıldı. Radyolarda alaturka susturuldu, Musiki Komisyonu kuruldu ve nihayet Müzik İnkılabı başladı. Artık ulusal operaların, marşların devriydi. Bu devrin isimlerinden, yani Türk Beşleri’nden biri de Cemal Reşit Rey’di.

Toplumun özellikle gündelik hayatının içine sızan müziğe verdiği reaksiyon beklenilen gibi olmadı o süreçte. Klasik Batı müziği; toplumun dinleme pratiklerine sızamadı, hâlâ tek sesli alaturka ve halk müziği dinleniyor, ancak vals, tango, kanto, hatta caz gibi popüler Batı müziği formları beğeniyle karşılanıyordu, ki bu çok da yeni bir şey değildi. Toplumun bu refleksini çok iyi okuyan Cemal Reşit Rey, kültürel hegemonyanın dayattığı formülün dışına çıkarak operetlere ve revülere yöneldi. “Operanın hafifmeşrep kızı” olarak tanımladığı bu formlarda halkın beğenilerine hitap eden yerel melodiler kullanıp, dinleyicilerini ilerde yazacağı konçertolara ve operalara hazırlamayı hedefliyordu. İstenilen formdaki klasik ve ciddi bir dünya değildi bu yaratımları belki ama hakikaten toplumun beğenisini ele geçirmeyi başardı. Önce sözlerini Nazım Hikmet’in yazdığı “Üç Saat” (1933) operetini besteledi; ardından da kardeşi Ekrem Reşit Rey’in yazdığı “Lüküs Hayat”ı (1933). Hâzım Körmükçü, Vasfi Rıza Zobu, Halide Pişkin ve Bedia Muvahhit gibi Darülbedayi’nin usta isimleriyle “Lüküs Hayat” 96 temsil gerçekleştirip büyük bir muvaffakiyet sağlayınca bu operetlerin devamı geldi: “Deli Dolu” (1934), “Adalar Revüsü” (1934), “Hava Cıva” (1935), “Saz Caz” (1935), “Maskara” (1936), “Alabanda” (1941) ve daha niceleri… Şimdi bu furyaya ilk başarı imzasını atan “Lüküs Hayat”a dönelim.

Operet devrinin şahı: “Lüküs Hayat”

Yıl 1933. Cemal Reşit Rey; sözleri Faruk Nafiz Çamlıbel’le Behçet Kemal Çağlar’a ait “10. Yıl Marşı”nı yeni bestelemişti. Millî Mücadele’den henüz çıkmış, yeniden doğmuş bir ulusun “ilerlemesi”ne yönelik çağrıydı bu marş. “Örnektir milletlere açtığımız yeni iz / İmtiyazsız, sınıfsız, kaynaşmış bir kitleyiz” dizeleri marşta yankılanıyordu fakat gerçek, savaş sonrası yaşanan ekonomik buhranla biraz daha farklıydı. Yani bir yanda olumsuz ekonomik koşullar, öte yanda değişen toplumsal yapı söz konusuyken; ideali sarsan çatışmalar dikkat çekiyordu. Bu yüzden “Lüküs Hayat”, ideal ulus tahayyülünün içselleştirilmeden sınıfsal bir hâl almasını eleştiren bu nüveden doğdu. Zira Rey kardeşlerin yaratımından çıkan “Lüküs Hayat”, moda hâlini almaya başlayan Batılılaşmanın kibarlık budalalığına dönüşmesini toplumun iki ayrı sınıfını ele alarak eleştiriyor; eğlence tarzından giyim kuşama kadar sızan çatışmayı gözler önüne seriyordu. Zengin-fakir ya da alaturka-alafranga ayrımından ziyade, Batılılaşma hareketinin gündelik hayatta sahte bir kimlik oluşumuna dönüşmesini, bu kimliğin de yeni burjuva sınıfının benimsediği bir maskeye evrilmesini vurguluyordu.

Bu dönem eleştirisiyle birlikte “Lüküs Hayat” Muhsin Ertuğrul rejisörlüğünde ilk temsilini 19 Aralık akşamı Tepebaşı Tiyatrosu’ndaki galayla gerçekleştirdi. İktisat ve Tasarruf Haftası’nda ilk gösterimlerin yapılması oldukça ironik bir rastlantı olsa da ilk günden itibaren kamuoyunda büyük bir yankı uyandırdı. Hâzım Körmükçü, Vasfi Rıza Zobu, Halide Pişkin, Bedia Muvahhit, Zehra Bilir ve Semiha Berksoy’un performansları alkışlanıyor; operette geçen şarkılar canlı, hareketli ve sevinçli bulunuyordu. Hatta operetten Hâzım Körmükçü’nün sesiyle okunmuş “Lüküs Hayat” ve “Dünya Senin Be Balkabak” şarkıları, Melek Ezgi’nin sesiyle okunmuş “Ah Berelim” fokstrotu 78’lik plak olarak piyasaya sürülmüş ve çok beğenilmişti. Herkes bu melodileri, özellikle de “Şişli’de bir apartman/Yoksa eğer hâlin yaman” dizesiyle başlayan “Lüküs Hayat” şarkısını onlarla ezberlemiş, Cemal Reşit Rey dahi şöyle demişti: “Bu şarkıyı Hâzım Körmükçü’süz hatırlayabilir miyim? Ah bilmezsiniz, Hâzım ne büyük komedyen, nasıl da gerçek bir operet artistiydi! Melodiyi hemen yakalar, bir dinleyişte rolünün kişiliğine en uygun okuyuşu bulup çıkarır; yüzü, hareketleri ve bütün vücuduyla müziği tamamlardı. Operet artistinin su katılmamışıydı. Besteyi notaya göre okumak yetmez, melodiye kendisini katmak, kendinden bir şeyler vermek ister operetçilikte.”

Elbette dönem itibarıyla bazı elitist entelektüeller tarafından da operet eleştirilmiş, alaturkayı ve fokstrot, kanto gibi formları kullanması sebebiyle gerek izleyenlerin gerekse Rey’in zevki basit bulunmuştu. Örneğin Yeni Adam dergisinde o günlerde İsmail Hakkı Baltacıoğlu “Operetin, hafif komedinin yeri tiyatro değildir. Onların yeri barlar, kahveler, kafeşantanlar, başka yerlerdir” yazıyor; Refik Ahmet Sevengil, müzikleri başarılı bulsa da Vakit gazetesindeki köşesinde “Ekrem Reşit Rey’den güzel söz, olgun ve manalı nükte, ince mizah beklemeye hakkımız vardır. Eğlenceli olmak için mutlaka bayağı olmaya lüzum var mıydı?” diyordu. Fakat Rey için hedefine doğru yürümek onu tatmin ediyor; daha basit gibi duran bu formda eser üretmek için fazlaca emek veriyordu: “Bir operet kuplesi yazmak bazen koca bir senfoni yazmaktan daha güç olabilir. Her iki türde eser verdiğim için bunu biliyorum” diyordu ünlü kompozitör.

Sahneden beyaz perdeye: Lütfi Akad’ın kadrajı

Tartışmalar bir yana 1933’te ve 1936’da oyun, Şehir Tiyatroları’nda sahnelenmeye devam etti. Bu iki sezonda oyuncu kadrosu hemen hemen aynıydı fakat ilerleyen yıllarda Şehir Tiyatroları’nı da aşıp farklı sahnelerde temsilleri gerçekleşirken farklı oyuncu kadroları tarafından da sahnelendi. 1940’lı yıllardan 60’lı yılların ortalarına kadar Ses Oyuncuları, Yeni Ses Oyuncuları, Muammer Karaca Tiyatrosu tarafından defalarca oynandı. Tabii halkla buluşması sadece tiyatro sahnesiyle de sınırlı kalmadı, 1950’de sinemaya uyarlanarak sesini Anadolu’nun sinemayla tanışan beldelerine kadar duyurmayı başardı.

Türk sinemasının duayen yönetmeni Lütfi Akad, ilk filmi “Vurun Kahpeye”den sonra yeni filmi için “Lüküs Hayat”ı beyaz perdeye uyarlamayı seçti. Hürrem Erman’ın yapımcılığıyla başlayan serüvende operetteki karakterlere Sezer Sezin, Settar Körmükçü, Halide Pişkin, Muzaffer Hepgüler, Yaşar Nezihi Özsoy, Renan Fosforoğlu, Adile Naşit, Hulusi Kentmen, Ferda Ferdağ gibi isimler hayat verdi. Operette vurgulanan geleneksel ile modern dünya karşıtlığı üzerine kurulu sınıf çatışması, filmde sadakatle verildiyse de ilanlarda Erman Kardeşler tarafından film için “yepyeni bir mevzu”, “muazzam dekorlar içinde geçen cazip bir vaka” ifadelerini kullanılıyordu.

Dünya o sıralarda Soğuk Savaş’ın ortalarındaydı, Kore Savaşı’nın da arifesindeydi. İki dünya savaşının ardından ise çok geçmemişti. Dolayısıyla insanların biraz gülmeye, tebessüm etmeye ihtiyacı vardı. Bu ihtiyaç, film gösterime girdiği andan itibaren kamuoyunda daha çok görünür olmaya başladı. Akşam gazetesi “Lüküs Hayat”ı “neşeli ilk Türk filmi” olarak okuruna anlatırken; kamuoyu ihtiyacına cevaben şu tanıtımı yapıyordu: “Yerli film çeviren müesseseler son seneler zarfında çoğalmıştır. Fakat bunların çıkardıkları filmlerin mevzuu her nedense daima koyu dramdır. Bir parça neşeli bir film hemen hemen yapılmamıştır. Bu ananenin şimdi bir tarafa bırakıldığını ve ilk defa olarak neşeli bir film yapıldığını memnunlukla haber aldık. (….) 1939-1950: Harp başladığından beri 11 senedir kaybettiğimiz neşenizi Taksim Sineması’nda bulacaksınız. Arşak Zarifbıyıkyan, Arap, Arnavut, Laz, Siirtli bekçi, Bobstiller, 100 güzel kadın, 10 Viyanalı kız sizi Taksim Sineması’nda bekliyor. Büyük bir bomba patladı. Atom ve hidrojen bombalarından daha müessir olan bu neşe bombası Taksim Sineması’nda sizi de kırıp geçirecektir.”

Bu neşe bombası, elbette kolay yaratılmadı. Filmin müzik direktörü; yılların operet emekçisi, Karlo Kapoçelli’ydi. Tecrübeli müzik adamı, filmin ruhunu oluşturan müziğin kayıt aşamasında Türk sinemasında ilk kez denenecek yeni bir yol izlemeye karar vermiş ve filmin başarısına önemli bir ivme kazandırmıştı. Lütfi Akad’ın anlattığına göre denenen yol şöyleydi: “Orkestra ve şarkıcılar stüdyoya gelecekler. Ses kayıt salonunda, gerekli bütün müziği icra edecekler. Kaydedilen ve film şeridine aktarılan şarkı, projeksiyon makinesiyle çekim alanına yansıtılacak, çekimi yapılan oyuncu da o sese uyarak şarkısını söyleyecek. Buna ‘play-back’ diyorlar. Böylece çekimden sonra yapılan seslendirmede çok zor olan, şarkıların resimle eşleşmesi kolay olacak ve orkestranın sırf bu eşleşme için birkaç gün fazla gelmesi gerekirken bir gün gelmeleri yetecek, dolayısıyla kurgu sırasında ses-resim eşleşmesi için zamandan kazanılacak. (…) Play-back düzenini kuruyoruz ve çekime başlıyoruz. Birkaç denemeden sonra Sezer (Sezin), Settar (Körmükçü) ve Muzaffer (Hepgüler) şarkılarını kaydedilmiş sese uyarak rahatlıkla söyleyebiliyorlar. Bu yöntem yeni teknoloji günümüze gelinceye kadar bir daha sinemamızda kullanılmıyor.”

Bu yöntem; filmdeki teknik aksaklıkları ve akış bozukluklarını da ortadan kaldırıp, operetteki “Lüküs Hayat”, “Bana ne gerek sütlü börek”, “Ah berelim”, “Sen benimsin ben de senin” gibi şarkıların eserde pürüzsüzce dinlenmesini sağladı. Böylelikle Akad’ın söylediği gibi, film büyük etki uyandırırken, şarkılar da İstanbul’un saygın sahnelerinden sıyrılıp Anadolu’daki en kuytu mahalleye kadar ulaştı ve büyük küçük herkesin ağzına yayıldı. Bu alaka, elbette sahnelere de yansıdı; 1958’de Zeki Alpan, 1962’de de Muammer Karaca opereti sahneye taşırken, oyun ikinci altın çağını 1970’lerden sonra Haldun Dormen ile yaşayacaktı.

Dormen'in “Lüküs Hayat”ı

Haldun Dormen’in “Lüküs Hayat” ile ilişkisi, 1973’te TRT aracılığıyla başlamıştı. TRT’nin yapımcılarından Fatoş Sevengil, Rey kardeşlerin ölümsüz eserini televizyon için iki saatlik bir uyarlamasını Haldun Dormen tarafından yapılmasını isteyince, Dormen harekete geçmişti. Zaten Dormen için “Yaygara 70” ve “Uy Balon Dünya” gibi müzikallerini besteleyen Cemal Reşit Rey, bu projenin de müzikal yönetmenliğini üstlenecekti. Bu yüzden Haldun Dormen çok vakit kaybetmeden kollarını sıvadı ve proje için kostümleri, çekimin yapılacağı köşkü bulmaya koyuldu. Çiftehavuzlar’daki Dormen yalısı çekim için biçilmiş bir kaftandı, dekorlar hemen hazırlandı. Kostümler de projede rol alan Suna Selen tarafından tamamlandı. Oyuncu kadrosu ise tiyatronun efsaneleriyle doluydu: Münir Özkul, Güzin Özipek, Hâdi Çaman, Ali Poyrazoğlu, Füsun Önal, Pekcan Koşar, Altan Karındaş, Suna Keskin, Ahmet Sezerel, Enver Demirkan ve İsmet Ay. Her şey yolunda olsa da TRT’nin bütçesi çok kısıtlıydı ve çekimlerin beş günde tamamlanması isteniyordu, elbette bu hızlı çekim Dormen’in beklediği üzere çok da başarılı bir sonuç çıkarmadı. Her ne kadar yapım başarısız olup Dormen’in “‘Lüküs Hayat’ın adını bile duymak istemeyecek duruma geldim” demesine sebep olsa da kader onları tekrar bir araya getirecekti. Hem de bu sefer büyük bir gururla…

Gencay Gürün, 1985’te dönemin Belediye Başkanı Bedrettin Dalan tarafından Şehir Tiyatroları’nın başına Genel Sanat Yönetmeni olarak atadığında Dormen için her şey hızla değişti. Gürün efsanevi kadrolarla büyük işler başarmaya başlayınca geçmişin o büyüleyici operetini tekrar sahneye taşımak istedi. Bu kararını Vasfi Rıza Zobu’ya açtığında “Dünyada olmaz, kimse seyretmez ‘Lüküs Hayat’ı” tepkisiyle karşılaşsa da çok kararlıydı ve teklifi Zobu’nun ardından Haldun Dormen’e götürdü. Önceki televizyon işinden dolayı Dormen, pek olumlu bakmıyordu bu operete ama kararlılığa yenik düştü. Proje Bedrettin Dalan’a götürüldü ve büyük bir heyecanla derhâl başlanması kararı alındı.

Yönetmen koltuğunda tabii ki Haldun Dormen oturuyordu. Dekorları Nilgün Gürkan, kostümleri Canan Göknil hazırladı. Müzikal direktörlüğü ise Esin Engin üstlendi. Müzikalin orkestra şefliğinde ise Cengiz Özdemir bulunuyordu. Ve tabii başrol Zihni Göktay’ındı; kadrodaki diğer Şehir Tiyatrosu'nun diğer usta oyuncularıyla birlikte: Suna Pekuysal, Sezai Altekin, Birsen Kaplangı, Atacan Arseven, Alev Gürzap, Gülen Kıpçak, Necdet Yakın, Ersun Kazançel, Fatoş Balkır, Ayşe Sarıkaya, Betül Arım, Argun Kınal, Bilge Zobu, Fatoş Tez… Metin, “Kardeşimin tek kelimesine bile dokundurmam” diyen Cemal Reşit Rey’in katı ısrarlarına rağmen Göktay’ın ve Dormen’in dokunuşlarıyla yeniden düzenlendi. Provaları aksatmayan Rey’in onayı belli ki alınmıştı. 1930’ların kalbi, artık 1985’te yeniden atmaya hazırdı. Büyük gün 8 Mart’tı.

Gala günü, operetin ilk oyuncularından Semiha Berksoy, Bedia Muvahhit ve Vasfi Rıza da konuklar arasındaydı. Muhteşem bir açılış gerçekleşmişti, oyunun sonunda alkışlar susmamış, hatta duygu yüklü anlar yaşanmıştı. Haldun Dormen, anılarını yazdığı kitabında bu unutulmaz buluşmayı şöyle anlatıyordu: “O gecenin en anlamı anlarından biri de alkışlarla benim sahneden aşağıya inip ön sırada oturan Cemal Reşit’le Semiha Berksoy’u sahneye çıkartmam oldu. Her ikisinin de mutlulukları gözlerinden okunuyordu. Cemal Reşit ve ‘Lüküs Hayat’ın ilk Atıfet’i Semiha Berksoy, bütün kadroyla birlikte Lüküs Hayat’ı söyleyince seyircilerden birçoğu gözyaşlarını tutamadı. Hele ikisinin yaptığı minik dans gösterisi tezahüratların doruğa çıkmasına neden oldu.” O gece eser, elbette sadece ilk yaratımdaki sanatkârlardan takdir almadı, yüzlerce izleyicinin kalbine yeniden taht kurmayı başardı. Artık Harbiye Şehir Tiyatrosu binası sırf “Lüküs Hayat” için dolup taşıyor, bilet almak için kuyruklar ana caddeye kadar uzanıyordu. Keza oyun o dönemden itibaren uzun yıllar boyunca aralıksız kapalı gişe oynayacaktı.

Yıllar geçti; Türkiye’nin siyasi atmosferi değişti; muhtıralar, koalisyonlar, ekonomik buhranlar, toplumu etkilemeye devam etti. Ama 1930’lardaki eleştiri baki kaldı, keza Dormen ve Göktay dokunuşları ile günün konjonktürünü her daim odakta tutacak yapıya sahipti. 2019-2020 sezonunda Murat Atak yönetiminde Ankara Devlet Tiyatrosu tarafından sahnelense dahi o büyük kadronun özlemini yaşamaya devam etti seyirciler. Rey’in amacı, toplumu konçertolara ve operalara hazırlamaktı belki ama hayatta kalan “Lüküs Hayat” opereti, bu hedefin sınırlarını çoktan kaldırdı. Melodiler, hâlâ zihnimizde dolanmaya devam ediyor çünkü. Hem de ulusal müzik tartışması olmaksızın; beğenilerin, gündelik eğlence pratiklerinin tanımları yapılmaksızın.

Yeniden düşündüğümüzde…

“Lüküs hayat, lüküs hayat… Bak keyfine, yan gel de yat. Ne ömür şey! Oh, ne rahat! Yoktur, eşin lüküs hayat.”

Zihnimizde çınlayan bu neşeli dizeler, aradan geçen onca yıla, değişen rejisörlere ve nesillere rağmen kulaklarımızdan hiç silinmedi. Cemal Reşit Rey’in Batılı formları yerel dokunuşlarla harmanlayan dehası ve Ekrem Reşit Rey’in usta kaleminden süzülen bu eser, koca bir asrın eğlence kültürünün sembolü oldu. Erken Cumhuriyet’in ideal kültürü inşa etme ütopyası ve Müzik İnkılabı doğrultusunda atılan bu zarif adım, zamanla kültürel hegemonyanın katı sınırlarını esnetti. "Operanın hafifmeşrep kızı", dayatılan teorik formüllerin aksine halkın kendi "hars"ını "medeniyet" ile en samimi şekilde buluşturduğu bağımsız bir efsaneye dönüştü. Toplumsal çelişkilere, kibarlık budalalığına ve yeni burjuvazinin yüzeysel Batılılaşmasına yöneltilen bu müzikal eleştiri, seyircinin yüzünde her defasında acı ama bir o kadar da keyifli bir tebessüm bırakmayı başardı.

Bugün geriye dönüp baktığımızda, “Lüküs Hayat”ın sadece nostaljik bir operet olmadığını; ulus inşasındaki modernleşme sancılarını ve o bitmek bilmez alaturka-alafranga tartışmasını yansıtan parlak bir ayna olduğunu açıkça görüyoruz. Tepebaşı Tiyatrosu’nun ahşap sahnelerinden Lütfi Akad’ın sinema kadrajına, Çiftehavuzlar’daki yalıdan Harbiye Şehir Tiyatrosu’nun dolup taşan koltuklarına uzanan bu serüven, salt bir tiyatro eseri değil; Türk kültür tarihinin en muazzam sosyolojik direniş ve adaptasyon öykülerinden biridir. Bedia Muvahhit’lerin, Hâzım Körmükçü’lerin, Haldun Dormen’lerin ve elbette Zihni Göktay’ın nefesiyle ölümsüzleşen bu eser, toplumsal buhranların sarmalındaki bir ülkeye her devirde taze bir nefes aldırmayı bildi. Yeni kurulan bir devletin aydınlanma hayalinden doğup, köklerini geçmişe, dallarını ise ufuktaki çağdaş hedeflere uzatan bu asırlık çınar; sahte kimlikler, kültürel çelişkiler ve neşe arayışımız var olduğu sürece o meşhur melodisiyle zihinlerimizde yankılanmaya devam edecek.

Kaynaklar

Elvin İlyasoğlu. “Yirminci Yüzyılda Evrensel Türk Müziği”. Cumhuriyetin Sesleri. Tarih Vakfı Yayınları: 1999.

Füsun Üstel. “1920’li ve 30’lu Yıllarda ‘Millî Musiki’ ve ‘Musiki İnkılabı’”. Cumhuriyetin Sesleri. Tarih Vakfı Yayınları: 1999.

Ziya Gökalp. Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak. Ötüken: 2025.

Jacques Derrida. Öteki Hedef. Bağlam: 2003.

Derya Bengi - Erdir Zat. 100. Yılında Cumhuriyet’in Popüler Kültür Haritası 1 (1923-1950). YKY: 2020.

Derya Bengi. 50’li Yıllarda Türkiye: Sazlı Cazlı Sözlük. YKY: 2020.

Giovanni Scognamillo. Türk Sinema Tarihi. Kabalcı: 2010.

Haldun Dormen. Anılar – Sürç-ü Lisan Ettikse – Antrakt – İkinci Perde. YKY: 2023.

Lütfi Ömer Akad. Işıkla Karanlık Arasında. İletişim: 2016.

Hilal Akgül. "Cumhuriyet'in 10. yılında Bir Muhalif Operet: Lüküs Hayat". 23 Şubat 2017.