Yeni bir düzen değil, yeni pazarlıklar: Shenzhen’de üçlü zirve
Haberin Eklenme Tarihi: 19.11.2026 11:55:00 - Güncelleme Tarihi: 19.11.2026 12:03:00APEC 2026, uluslararası düzenin yeni bir büyük güç uzlaşması etrafında yeniden kurulmasından çok, mevcut kurumların büyük güçler arasındaki stratejik rekabete uyarlanma sürecini gösteriyor. Şi Jinping ekonomik yönetişimde Çin'in ağırlığını artırmaya, Donald Trump ABD'nin ekonomik ve teknolojik üstünlüğünü korumaya, Vladimir Putin ise Rusya'nın Batı karşısındaki diplomatik hareket alanını genişletmeye çalışıyor. Üç liderin olası uzlaşma alanları bulunsa da öncelikleri ortak bir düzen tasarımından oldukça uzak.
Çin'in ev sahipliğindeki 33. APEC Ekonomik Liderler Toplantısı 18-19 Kasım 2026 tarihlerinde Shenzhen'de düzenleniyor. Şi Jinping ve Vladimir Putin 18 Kasım'da ikili görüşme gerçekleştirdi. Şi, Trump ve Putin'in üçlü görüşmesi ise 19 Kasım için gündemde.[1][2][3]
Şi’nin küresel yönetişim hamlesi: Kurumsal etki arayışı
Şi Jinping'in Shenzhen'deki konuşması, Çin'in uluslararası düzen tartışmalarındaki konumunu açık biçimde ortaya koydu. Şi, savaş sonrası uluslararası düzenin korunmasını, eşitlikçi ve düzenli çok kutuplu bir dünyanın geliştirilmesini ve kapsayıcı ekonomik küreselleşmeyi savundu. Çin'in yaklaşımında dikkat çekici nokta, mevcut kurumsal mimariyi bütünüyle reddetmemesi. Pekin, Dünya Ticaret Örgütü (WTO) merkezli ticaret sistemini desteklediğini açıklarken bu sistemin daha kapsayıcı ve temsil gücü yüksek bir yapıya dönüşmesini istiyor. Serbest ticaret, yatırımların önündeki engellerin azaltılması, Asya-Pasifik Serbest Ticaret Bölgesi (FTAAP) ve küresel tedarik zincirlerinin korunması bu yaklaşımın temel unsurları.[4]
Çin'in stratejisi ekonomik kapasitesini kurumsal etkiye dönüştürmek üzerine kuruldu. Bu nedenle APEC gibi platformlar Pekin açısından ekonomik iş birliğinin ötesinde bir anlam taşıyor. Çin, teknoloji, yapay zekâ, dijital ticaret ve tedarik zincirleri konularında standartların belirlenmesinde daha fazla söz sahibi olmayı hedefliyor. 2008 küresel finans krizi sonrasında Batı merkezli ekonomik yönetişimin meşruiyetinin sorgulanması, Çin'in bu arayışına uygun bir uluslararası ortam yarattı. Ancak burada bir çelişki bulunuyor. Çin serbest ticareti savunurken devlet destekli sanayi politikalarını ve teknolojik kapasitesini koruyor. Dolayısıyla Pekin'in küresel yönetişim önerisi, mevcut liberal ekonomik ilkelerin aynen uygulanmasından ziyade Çin'in kalkınma modeline daha fazla alan açılması anlamına geliyor.[5]
Trump’ın ekonomik güvenlik önceliği ve işlemsel diplomasi
Trump yönetiminin APEC'e yaklaşımında ekonomik güvenlik belirleyici oldu. ABD ile Çin arasındaki ticaret savaşı, 2025 yılında karşılıklı yüksek gümrük tarifeleri ve nadir toprak elementleri üzerindeki ihracat kısıtlamalarıyla ciddi biçimde tırmandı. Ekim 2025'te sağlanan ticaret ateşkesi sonrasında iki taraf bazı tarifeleri düşürmüş ve kritik ticaret kısıtlamalarını geçici olarak askıya almıştır. Kasım 2026'da bu ateşkesin iki ay daha uzatılması, rekabetin sona ermediğini gösteriyor. Taraflar ekonomik ilişkileri koparmak yerine karşılıklı bağımlılığı pazarlık aracı olarak kullanmıyor.
Yarı iletkenler, yapay zekâ altyapısı ve kritik mineraller bu rekabetin stratejik merkezine yerleşti. Washington'ın gelişmiş yapay zekâ çiplerine yönelik yeni ihracat kısıtlamaları, Çin'in teknolojik kapasitesini sınırlandırmayı amaçlıyor. Pekin ise nadir toprak elementleri ve kritik mineraller üzerindeki ihracat kontrol kapasitesini karşılık verme aracı olarak kullanıyor. Bu gelişme, ekonomik karşılıklı bağımlılığın istikrar üretme kapasitesinin zayıfladığını, stratejik baskı mekanizmasına dönüşebildiğini gösteriyor. Trump açısından Şi ile yapılacak görüşmenin önemi, ticaret ateşkesini sürdürürken ABD'nin teknolojik üstünlüğünü koruyacak şartları müzakere ediyor.
Trump'ın işlemsel diplomasi anlayışı, ABD'nin geleneksel çok taraflı liderlik pratiğinde de değişime işaret ediyor. Washington artık uluslararası ekonomik düzenin kurallarını savunurken kendi ekonomik çıkarlarıyla uyumlu olmayan yükümlülükleri sorgulayan bir yaklaşım sergiliyor. İkili müzakereler, gümrük tarifeleri ve teknoloji kısıtlamaları bu politikanın araçları. Hegemonik istikrar teorisi açısından sorun, ABD'nin uluslararası sistemi desteklemek için üstlendiği maliyetler ile kendi kısa vadeli ekonomik kazanımları arasındaki dengenin değişmesi. ABD liderliği ortadan kalkmadı. Ancak bu liderliğin kurumsal iş birliği üretme niteliği daha koşullu ve pazarlığa açık hale geldi.[6]
Putin’in izolasyonu kırma çabası ve Çin’le asimetrik dengesi
Putin'in APEC 2026'ya katılımı, Rusya'nın uluslararası sistemdeki konumunu yeniden görünür kılma çabası açısından önem taşıyor. Ukrayna savaşı sonrasında Batı ülkelerinin yaptırımlarına maruz kalan Moskova, Asya-Pasifik ekonomileriyle ilişkilerini geliştirmeye yöneldi. Putin, 18 Kasım'daki konuşmasında Batı yaptırımlarının Rus ekonomisini çökertemediğini savundu ve ekonomik iş birliğinin izolasyona tercih edilmesi gerektiğini belirtti. Bu söylem, Rusya'nın yaptırımları yalnızca ekonomik bir sorun olarak değil, Batı'nın uluslararası düzen üzerindeki belirleyiciliğine karşı yürütülen siyasi mücadelenin parçası olarak gördüğünü ortaya koyuyor.
Bununla birlikte Rusya'nın Çin ile ilişkileri eşit bir stratejik ortaklık görünümünün ötesinde asimetrik özellikler taşıyor. 2014 sonrasında Batı ile ilişkilerin bozulması ve 2022'de başlayan tam kapsamlı Ukrayna savaşı, Moskova'nın Çin'e ekonomik bağımlılığını artırdı. Çin, Rusya'nın enerji ihracatı ve sanayi ürünleri ithalatı bakımından vazgeçilmez ortaklarından biri haline geldi. Bu nedenle Putin'in Xi ile yakınlığı stratejik iş birliği sağlarken Rusya'nın bağımsız hareket kapasitesini de sınırlandırabiliyor. Putin'in Şi ile 18 Kasım'da gerçekleştirdiği görüşmede iki ülkenin stratejik iş birliğinin güçlendirilmesi ve çok kutuplu dünya düzeninin desteklenmesi öne çıktı.[7]
Üçlü masanın gündemi ve sınırları: İran, nükleer kontrol ve Ukrayna
Putin açısından Trump ve Şi ile aynı diplomatik zeminde bulunmak ayrıca sembolik değer taşıyorr. Rusya'nın Batı ile siyasi çatışmasının sürdüğü bir dönemde ABD ve Çin liderleriyle üçlü görüşmeye katılması, Moskova'nın uluslararası sistemden dışlanmadığını gösterme fırsatı sunuyor. Ancak diplomatik görünürlük, Ukrayna savaşı nedeniyle ortaya çıkan meşruiyet sorunlarını ortadan kaldırmıyor. Nitekim Rusya, ABD ve Ukrayna arasındaki müzakereler 2026 Kasım ayında Abu Dabi'de yeniden başlamış olsa da Moskova, Avrupa ülkelerinin müzakere formatına dahil edilmesi konusunda henüz uzlaşmadı. Putin'in APEC'teki varlığı bu nedenle diplomatik hareket alanının genişlemesini göstermiş, fakat Batı ile ilişkilerindeki temel sorunları çözmedi.[8]
Üç lider arasındaki temasların diplomatik niteliğini değerlendirirken ikili ve üçlü görüşmeleri birbirinden ayırmak gerekir. Şi ve Putin 18 Kasım'da bir araya geldi. Trump'ın Şi ile 19 Kasım'da ikili görüşme ve çalışma yemeği gerçekleştirmesi, ardından üç liderin bir araya gelmesi planlandı. Bu sıralama önemli. Çünkü Washington ile Pekin arasındaki ticari meseleler doğrudan ikili müzakerelerin konusu olurken, üçlü toplantı daha geniş güvenlik ve uluslararası istikrar meselelerini gündeme taşıyor. Üçlü görüşme, bu nedenle üç ülkenin bütün sorunlarını kapsayan kapsamlı bir uzlaşmadan ziyade, farklı stratejik çıkarların aynı diplomatik platformda ele alınması olarak görülmeli.
Üçlü temasın açıklanan başlıkları arasında İran'daki savaş ve nükleer silahların kontrolü bulunuyor. ABD ile İran arasındaki çatışma, Şubat 2026'da başlayan askerî operasyonlar ve başarısız ateşkes girişimlerinin ardından yeniden tırmandı. Washington'ın bu konuyu Moskova ve Pekin ile görüşmek istemesi, İran meselesinin bölgesel sınırları aşarak büyük güç rekabetinin bir parçasına dönüştüğünü gösteriyor. Nükleer silahların kontrolü ise daha kurumsal bir sorun ortaya çıkarıyor. ABD ile Rusya arasındaki 2010 yılında imzalanan New START anlaşması 5 Şubat 2026'da sona erdi, Trump yeni ve Çin'i de içeren bir anlaşma arayışını dile getirdi. Ancak Çin, nükleer kapasitesinin ABD ve Rusya'dan çok daha küçük olması nedeniyle üçlü silah kontrolü müzakerelerine mesafeli duruyor. Bu nedenle üç tarafın ortak bir nükleer güvenlik çerçevesinde buluşması kısa vadede güç görünüyor.[9]
Ukrayna konusu ise üçlü diplomasinin sınırlarını ortaya koyuyor. Washington'dan yapılan bilgilendirmelerde Ukrayna savaşının üçlü görüşmenin gündeminde yer almayacağı belirtildi. Bu durum, savaşın uluslararası sistem açısından önemini azaltmıyor. Aksine Moskova'nın güvenlik talepleri, Washington'ın müzakere arayışı ve Pekin'in Rusya ile ilişkileri arasındaki çıkar farklılıklarını gösteriyor. Ukrayna'nın ve Avrupa ülkelerinin üç liderli görüşmenin dışında kalması, büyük güçlerin kendi aralarında çözüm arayışının daha küçük veya doğrudan etkilenen aktörlerin siyasi iradesini nasıl geri plana itebileceğine ilişkin ciddi bir meşruiyet sorunu doğuruyor.
APEC’in esnek yapısı ve üç farklı yönetişim anlayışı
Bu görüşmeyi 1972 Nixon-Mao yakınlaşmasıyla karşılaştırmak açıklayıcı. Nixon'ın Çin açılımı, Sovyetler Birliği ile rekabetin şekillendirdiği üçgen diplomasiye dayanmıştı. 2026'daki tablo ise farklı. ABD ve Çin birbirlerinin en önemli ekonomik rakipleri konumundayken Rusya, Çin'e giderek daha fazla bağımlı hale geldi. Dolayısıyla üçlü diplomasi ortak bir rakibe karşı güç birliği veya yeni bir ittifak oluşturma mantığıyla açıklanamaz. Daha çok farklı alanlardaki karşılıklı ihtiyaçların müzakere edilmesine dayanıyor. Görüşmeden kapsamlı bir anlaşma çıkacağına ilişkin beklentilerin düşük tutulması da bu değerlendirmeyi destekliyor.
APEC'in kurumsal yapısı, bu diplomatik temasların anlamını değerlendirmek açısından önemli. APEC, kararlarını uzlaşı temelinde alan, bağlayıcı hukuki yükümlülükler oluşturmayan ve gönüllü iş birliğini esas alan bir ekonomik forum. Bu özellikleri, farklı siyasi ve ekonomik sistemlere sahip 21 üyenin ortak gündem geliştirmesini kolaylaştırıyor. Ancak aynı esneklik, büyük güçlerin kendi aralarındaki pazarlıkları APEC'in kurumsal süreçlerinden bağımsız yürütmesine de imkan tanıyor. Liderler arasındaki ikili ve üçlü temaslar, bölgesel gündemin belirlenmesinde etkili olabilir. Genel değerlendirme niteliğinin çerçevesi göz önünde bulundurulduğunda, görüşmeler APEC üyelerinin uzlaşısının yerini doğrudan alamaz.
Sonuç olarak burada üç farklı yönetişim anlayışı karşı karşıya. ABD, uluslararası kurumların ve ekonomik kuralların mevcut üstünlüğünü korumaya çalışırken bu mekanizmaları kendi güvenlik ve ekonomik çıkarları doğrultusunda yeniden yorumluyor. Çin, mevcut kurumların merkeziliğini savunarak çok kutupluluk söylemi üzerinden karar alma süreçlerinde daha fazla temsil ve etki talep ediyor. Rusya ise çok kutupluluk fikrini daha çok Batı'nın siyasi ve ekonomik üstünlüğüne karşı bir alternatif olarak kullanıyor. Tarihsel gelişmeler de bugünkü dönüşümün aşamalı niteliğini gösteriyor. 2008 finans krizi Batı merkezli ekonomik yönetişimin sorgulanmasını hızlandırdı. 2014 sonrası Rusya-Çin yakınlaşması, Batı ile ilişkilerde yaşanan kopuşların alternatif ekonomik ve diplomatik ortaklıklar doğurabildiğini gösterdi. 2017 sonrasında ABD-Çin ticaret rekabeti, ekonomik araçların stratejik güç mücadelesindeki rolünü belirginleştirdi. Bugün bu rekabet teknoloji, yapay zekâ, kritik mineraller ve tedarik zincirleri üzerinden daha kapsamlı bir nitelik kazandı. Değişen unsur, uluslararası kurumların varlığından çok bu kurumların işleyişine yön veren güç ilişkiler.
Dipnotlar:
[1] "Xi Jinping to Attend the 33rd APEC Economic Leaders’ Meeting and Related Events", Ministry of Foreign Affairs People’s Republic of China, https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng./xw/zyxw/202611/t20261113_12058556.html, (Erişim Tarihi: 18.11.2026).
[2] "China's Xi and Russia's Putin hold talks on eve of three-way summit with Trump", Euro News, https://www.euronews.com/2026/11/18/chinas-xi-jinping-and-putin-hold-talks-in-shenzhen-on-eve-of-three-way-summit-with-trump, (Erişim Tarihi: 18.11.2026).
[3] "Xi, Putin blast Western 'protectionism' and sanctions as Trump lands in China", Reuters, https://www.reuters.com/world/chinas-xi-calls-free-open-trade-apec-summit-2026-11-18, (Erişim Tarihi: 18.11.2026).
[4] "Full text: Keynote speech by President Xi Jinping at the APEC CEO Summit 2026", Foreign Affairs Office, People's Government of Guangdong, https://en.gdfao.gov.cn/2026-11/18/c_1229333.htm, (Erişim Tarihi: 18.11.2026).
[5] Aynı yer.
[6] Ikenberry, G. J. (2018). The end of liberal international order?. International affairs, 94(1), 7-23.
[7] Kolaja, E. (2026). From strategic partnership to structural dependency? The impact of the Russia-Ukraine war on Sino-Russian trade relations. Post-Communist Economies, 1–24. https://doi.org/10.1080/14631377.2026.2757270
[8] "Endgame The State of the Russian Economy", Kiel Report, https://www.kielinstitut.de/fileadmin/Dateiverwaltung/IfW-Publications/fis-import/c977a3ec-1304-421e-a857-184942ab652f-Endgame_The-State-of-the-Russian-Economy-Kiel_Report_No_9-full-EN.pdf, (Erişim Tarihi: 18.11.2026).
[9] "U.S. Conflict with Iran", EveryCRSReport, https://www.everycrsreport.com/reports/R48887.html, (Erişim Tarihi: 18.11.2026).