Yahudi-Hristiyan terimi: “Tire”nin arkasındaki karanlık

Batı düşünce dünyasının son yüzyılda ürettiği en etkili ve bir o kadar da tartışmalı kavramlardan biri olan "Yahudi-Hristiyan" (Judeo-Christian) terimi, ilk bakışta kadim bir kardeşliği ve ahlaki sürekliliği simgeliyor gibi görünür. Ancak bu kavramın kalbinde yer alan o küçük yatay çizgi aslında tarihin en sofistike dışlama mekanizmalarından birini gizliyor. "Yahudi-Hristiyan" terimi; iki dinî geleneğin birleşimini ifade eden bir köprü mü, yoksa İslam’ı medeniyet dairesinin dışına itmek, onu "öteki" olarak sabitlemek ve Batı kimliğini bu karşıtlık üzerinden tahkim etmek için inşa edilmiş bir siyasi bariyer mi? Bu soru günümüz jeopolitik gerilimlerinin, kültürel çatışmalarının ve kimlik krizlerinin tam merkezinde yer alıyor. "Yahudi-Hristiyanlık" kavramının doğuşu, evrimi ve bugünkü kullanımı incelendiğinde, bu terimin teolojik bir zorunluluktan ziyade, stratejik bir mitleştirme sürecinin ürünü olduğu görülüyor.

Kavramın izini sürmek, bizi 19. yüzyılın Alman teoloji koridorlarından 20. yüzyılın Amerikan Soğuk Savaş retoriğine ve nihayetinde 21. yüzyılın sağ popülist "medeniyet muhafızlığı" söylemine götürür. Bu tarihsel yolculukta terim, başlangıçta Hristiyanlığa geçen Yahudileri tanımlayan teknik bir ifadeden, faşizme ve komünizme karşı bir direniş sembolüne, son kertede ise "İslam"a karşı örülen bir "Batı kalesi"ne dönüştü.

"Yahudi-Hristiyan" terimi, sanıldığının aksine binlerce yıllık bir geçmişe sahip değil. Terimin literatürdeki ilk izlerine 19. yüzyılın başlarında rastlanır. 1820'lerde ve 1830'larda, özellikle Alman Protestan teolojisi içerisinde, bu kavram bugün anladığımız "ortak değerler" manasından oldukça uzak bir bağlamda kullanılıyordu. O dönemde bu ifade, temel olarak Yahudi kökenli olup Hristiyanlığa geçen bireyleri veya erken Kilise döneminde Yahudi yasalarına (Torah) bağlı kalmaya devam eden Hristiyan grupları tanımlayan teknik bir kategorizasyondu.

Kavramın tarihsel gelişimi temel olarak dört ana evreye ayrılabilir. 1820-1850 yılları arasında terim, başlangıçta Hristiyanlığa geçen Yahudileri tanımlayan teknik bir teolojik kategori olarak kullanılmıştı. 1850-1890 döneminde, Alman tarihsel eleştirisi bağlamında erken Kilise içindeki Yahudi kanadını ifade etmeye başlamıştı. 1890-1920 yılları arasında, Nietzsche gibi düşünürlerin etkisiyle felsefi bir eleştiri boyutuna taşınarak "ahlaki süreklilik" anlamını kazanmıştı. Nihayet 1930-1950 yılları arasında, faşizme karşı siyasi bir seferberlik aracı olarak ortak bir dinî cephe ve birlik sembolü haline geldi.

Terime felsefi ve diyalektik bir derinlik kazandıran isim, Tübingen Okulu'nun kurucusu Ferdinand Christian Baur olmuştu. Baur, Hegelci diyalektiği erken Hristiyanlık tarihine uygularken, "Yahudi-Hristiyanlığı"nı (Judaeo-Christianity) bir "tez" veya "alt aşama" olarak konumlandırmıştı. Baur'un analizinde, Yahudi-Hristiyanlık henüz "ruhsal özgürlüğe" kavuşamamış, Yahudi hukukunun maddeselliğine hapsolmuş bir Hristiyanlık biçimini temsil ediyordu. Gerçek, evrensel ve özgür Hristiyanlık ise Baur’a göre ancak bu "Yahudi kalıntılarından" kurtulan Pavlusçu (Pauline) Hristiyanlık olabilirdi. Bu noktada kavramın kendisi, aşılması gereken, ilkel ve hatta bazen "lekeli" bir sentez olarak görülüyordu. 19. yüzyılın filolojik ve teolojik iklimi, bu terimi bir "birliktelik"ten ziyade bir "hiyerarşi" kurmak için kullanmıştı.

Bu dönemde Friedrich Nietzsche de terimi (Judenchristlich) kullanmıştı ancak onun amacı, Yahudi ve Hristiyan ahlak dünyaları arasındaki "köle ahlakı" sürekliliğini eleştirmekti. Nietzsche için Yahudi-Hristiyanlık, antik dünyanın soylu ve bedensel değerlerine karşı başlatılan "ruhsal bir isyanın" adıydı. Görüldüğü üzere, 19. yüzyılda bu kavramın İslam'ı dışlamak gibi bir önceliği yoktu; çünkü o dönemde İslam, Batı'nın teolojik iç tartışmalarında bir "tehdit" veya "ortak" olarak henüz masada değildi. İslam, oryantalist bir perspektifle "uzaktaki öteki" olarak kalmaya devam ediyordu.

Soğuk Savaş ve kimliğin millileştirilmesi

Yahudi-Hristiyan kavramının bugünkü siyasi hegemoniye ulaşması, 20. yüzyılın ortalarında Amerika Birleşik Devletleri’nde gerçekleşen devasa bir dönüşümün sonucu. Bu dönüşüm, Amerika'nın kendisini bir "Hristiyan milleti"nden, daha kapsayıcı görünen bir "Yahudi-Hristiyan milleti"ne dönüştürme çabasıydı. Bu sürecin arkasında üç temel itici güç bulunuyordu: Faşizme karşı direniş, Holokost sonrası vicdani yük ve "tanrısız komünizm" tehdid. 1930'larda Avrupa'da yükselen Nazi tehdidi ve antisemitizm, Amerika'daki dinî liderleri ve entelektüelleri "ortak bir dinî cephe" kurmaya itecekti. Paul Tillich gibi Alman göçmen ilahiyatçılar, Yahudi-Hristiyan geleneğinin totaliter rejimlere karşı en güçlü manevi kale olduğunu savunmaya başlamışlardı. 1941'de Amerika'nın II. Dünya Savaşı'na girmesiyle birlikte, "Yahudi-Hristiyan değerleri" ifadesi, demokrasiyi ve özgürlüğü tanımlayan bir devlet söylemi haline geldi. Bu söylem, Amerikan "erime potası" idealinin dinî izdüşümüydü: Protestanlar, Katolikler ve Yahudiler artık aynı ahlaki zemin üzerinde birleşmişlerdi.

Ancak kavramın kurumsallaşması Dwight D. Eisenhower dönemiyle zirveye ulaşacaktı. Eisenhower'ın 1952'de dile getirdiği, "Hükûmet biçimimiz, derinlemesine hissedilen dinî bir inanca dayanmadığı sürece hiçbir anlam ifade etmez ve bunun ne olduğu umurumda bile değil. Bizim için bu tabii ki Yahudi-Hristiyan kavramıdır" sözü, bir dönüm noktasıydı. Bu dönemde "Yahudi-Hristiyan" ifadesi, Amerika'yı Sovyetler Birliği'nden ayıran temel ontolojik fark olarak sunulmuştur. Komünizm "materyalist ve tanrısız" iken, Amerika "Yahudi-Hristiyan" köklerine bağlı, inançlı bir toplumdu. 1954 yılında Amerikan Bağlılık Yemini'ne "Tanrı'nın gözetiminde" (under God) ifadesinin eklenmesi de bu anti-komünist dinî seferberliğin bir parçasıydı.

Bu süreçte Will Herberg’in 1955 tarihli "Protestant-Catholic-Jew" adlı eseri, bu üç inancın eşitliğini ve Amerikan hayatındaki merkezi rolünü sosyolojik bir gerçeklik olarak tescillemişti. Fakat bu "üçlü inanç" modeli inşa edilirken, İslam tamamen denklemin dışındaydı. O günün şartlarında Müslümanlar, Amerikan toplumsal dokusunda görünür olmayan bir azınlıktı ve İslam, Batı dünyasının değerler sistemine dahil edilebilecek bir "akraba" olarak değil, hala yabancı bir "doğu dini" olarak görülüyordu.

Arthur Cohen ve "Yalanın İlahiyatı"

Yahudi-Hristiyan kavramı siyasi bir başarı öyküsü olarak yükselirken, 1960’ların sonunda bu kurguya en radikal itiraz yine bir Yahudi düşünürden gelecekti. Arthur A. Cohen, 1969 tarihli "The Myth of the Judeo-Christian Tradition" (Yahudi-Hristiyan Geleneği Miti) adlı polemik yazısında, bu terimin teolojik bir sahtekarlık olduğunu savunmuştu. Cohen'in analizi, bugünkü İslam'ı dışlama tartışmalarına ışık tutacak derinlikte. Cohen’e göre, Yahudilik ve Hristiyanlık arasında iddia edilen "süreklilik", aslında her iki dinin de özgünlüğünü yok eden siyasi bir kurgudan ibaret. Cohen, iki kelimeyi birbirine bağlayan "tire"yi bir şiddet sembolü olarak görür. Ona göre bu tire, iki bin yıllık zulüm, engizisyon ve kanlı çatışma tarihini bir çırpıda silmekte ve yapay bir kardeşlik yaratmaktadır. Cohen’in temel argümanları şöyle:

• Eskatolojik uçurum: Hristiyanlık için Mesih gelmiştir ve tarih kurtuluşa ermiştir. Yahudilik için ise Mesih hala beklenmektedir ve dünya kurtarılmamış bir haldedir. Bu, uzlaştırılamaz bir temel farktır.
• Süpersesyonizm (İkamecilik): Cohen, Hristiyanlığın "Yahudi-Hristiyan" terimini kullanarak aslında Yahudiliği kendi içinde eritmeye çalıştığını savunur. Yahudilik, Hristiyanlık için sadece bir "hazırlık evresi" olarak görülmekte, yaşayan bir din olarak özgünlüğü inkâr edilmektedir.
• Ortak felaket karşısında stratejik ittifak: Cohen, Yahudilerin ve Hristiyanların bu miti kabul etmelerini, her iki inancın da modern laiklik ve ateizm karşısında maruz kaldığı "ortak felaket"e bağlar. Bu, ilahiyatların birleşmesi değil, iki zayıflamış kurumun hayatta kalmak için birbirine tutunmasıdır.

Cohen’in bu itirazı, Yahudi-Hristiyan kurgusunun ne kadar kırılgan olduğunu gözler önüne serer. Eğer bu iki din kendi aralarında bile gerçek bir birlik kuramamışsa, bu bloğun bugün İslam’a karşı bir "medeniyet kalesi" olarak kullanılması, Cohen'in deyimiyle "anlamsızlığın zirvesi"dir. Cohen, Yahudi kimliğinin bu hibrit yapı içerisinde buharlaşacağından endişe ediyordu; bugün ise aynı yapı, Müslüman kimliğini "medeniyet dışı" ilan etmek için kullanıyor.

İslam'ın dışlanması: "Sami"den "Müslüman"a yeni düşman inşası

Yahudi-Hristiyan kavramının İslam'ı dışarıda bırakmak üzere inşa edildiği iddiasının en güçlü kanıtı, 19. yüzyılın "Irk-Din Takımyıldızı" (race-religion constellation) analizinde yatar. Bu teoriye göre, Avrupa kimliği kendisini dinî ile birlikte ırksal ve filolojik kategoriler üzerinden tanımlar. Bu tanımlamada "Pavlusçu/Protestan/Beyaz/Ari" Hristiyanlık merkeze konulurken, bunun karşısına "Sami/Doğulu/Yasalcı" bir öteki yerleştirilir.

Batı düşüncesindeki kapsayıcılık modelleri tarihsel süreçte belirgin farklar göstermişti. Örneğin geleneksel "Hristiyan Avrupa" modeli, Katolik ve Protestanları dinî kimlik temelinde merkeze alırken Yahudileri ve Müslümanları sistemin dışında bırakmıştı. Modern dönemde yükselen "Yahudi-Hristiyan Batı" modeli ise Hristiyanlar ve Yahudileri ortak medeniyet değerleri paydasında birleştirmiş, ancak Müslümanları ve ateistleri bu dairenin dışına itmişti. Buna karşılık, daha geniş bir şemsiye sunan "İbrahimî Dinler" modeli Yahudi, Hristiyan ve Müslümanları ortak köken üzerinden bir araya getirmeyi amaçlamış; bu kez de Hindular ve Budistler gibi diğer inanç gruplarını kapsam dışı bırakmıştı.

İlginç bir tarihsel cilve olarak, 19. yüzyılda "Sami" kategorisi hem Yahudileri hem de Arapları (Müslümanları) kapsıyordu. Dolayısıyla o dönemde antisemitizm ve İslamofobi, aynı madalyonun iki yüzüydü; her iki grup da Batı'nın rasyonalitesine ve ruhsallığına yabancı görülüyordu. Ancak II. Dünya Savaşı ve Holokost sonrası, Batı dünyası kendi yarattığı antisemitizmle yüzleşmek zorunda kaldı. İşte bu noktada "Yahudi-Hristiyan" kavramı, Yahudileri bu "Sami" kategorisinden çıkarıp "Batılı/Medeni" daireye dahil etmek, Müslümanları ise bu kategoride yalnız bırakmak için stratejik bir manevra işlevi görecekti.

11 Eylül saldırıları, bu dışlama sürecini tamamlayan ve "güvenlikleştiren" ana olay oldu. Bu tarihten itibaren "Yahudi-Hristiyan mirası", Batı'nın terörle mücadelesinde ve göç politikalarında bir "ahlaki sınır hattı" haline geldi. Artık mesele sadece teolojik bir tercih değil, "bizim yaşam tarzımız" ile "onların barbarlığı" arasındaki bir savaştı. Siyasetçiler ve kanaat önderleri, Batı'nın başarısını bu gizemli "Yahudi-Hristiyan köklerine" bağlarken, İslam'ı bu köklerden yoksun, dolayısıyla demokrasi ve özgürlükle uyumsuz bir inanç olarak resmettiler.

Yasa, lütuf ve ritüel çatışmaları

İslam'ın Yahudi-Hristiyan bloğundan dışlanmasının bir diğer boyutu da teolojik "akrabalık" iddialarındaki seçicilikti. Oysa dinler tarihine ve ibadet pratiklerine yakından bakıldığında, İslam'ın pek çok noktada Yahudiliğe, Hristiyanlıktan çok daha yakın olduğu görülüyordu. Ancak bu yakınlık, "Yahudi-Hristiyan" kurgusu içerisinde kasten görmezden gelindi.

• Tek Tanrıcılık (Tevhid): İslam ve Yahudilik, Tanrı'nın mutlak birliği konusunda tavizsizdir. Hristiyanlığın "Teslis" (Üçleme) inancı hem Yahudi hem de İslam ilahiyatı tarafından bir "sapma" veya "anlaşılmaz bir doktrin" olarak görülür.
• Dinî hukuk (Şeriat/Halakha): Her iki din de hayatın her alanını düzenleyen bir hukuk sistemine dayanır. Hristiyanlık ise Pavlus’un etkisiyle "yasanın boyunduruğundan kurtulmuş" ve kurtuluşu sadece "imana" endekslemiştir. Batı retoriği, bu farkı kullanarak İslam'ı "yasalcı ve katı", Hristiyanlığı ise "özgürlükçü" olarak kutuplaştırmıştı.
• Ritüeller: Sünnet, diyet yasaları (helal/koşer), faiz yasağı ve günlük namaz vakitleri gibi konularda İslam ve Yahudilik neredeyse aynıdır. Hristiyanlık ise bu pratiklerin çoğunu terk etmiştir.

Bu tabloya rağmen, "Yahudi-Hristiyan" terimi, Yahudiliği Hristiyanlığın bir alt kümesi gibi göstererek bu gerçek teolojik akrabalıkları maskeler. İslam'ın bu yapıya dâhil edilmemesi, ilahiyatçı bir gereklilikten ziyade, "Sami" olanın (hukuk, ritüel, toplumsallık) modern Batı'nın "sekülerleştirilmiş Hristiyan" normlarına tehdit olarak algılanmasından kaynaklanır.

İbrahimî alternatif: Kapsayıcılık mı başka bir mit mi?

Yahudi-Hristiyan teriminin dışlayıcılığına karşı 20. yüzyılın ortalarında ortaya atılan en önemli alternatif "İbrahimî Dinler" (Abrahamic Religions) kavramıdır. Bu kavramın fikir babası, Fransız İslamolog Louis Massignon'dur. Massignon, 1949'da yazdığı "İbrahim'in Üç Duası" makalesinde, her üç dinin de Hz. İbrahim'in manevi mirasından doğduğunu ve bir "aile" olduklarını savunmuştur. İbrahimî kavramı, özellikle 11 Eylül sonrası dönemde, Müslümanları "öteki" olmaktan çıkarıp "kardeş" kategorisine dâhil etmek isteyen liberal çevreler tarafından can simidi gibi sarılınan bir ifade olmuştu. Ancak bu kapsayıcılık çabası da kendi içinde derin sorunlar barındırıyor.

• İbrahim'in parçalanması: Her üç dinin İbrahim'i farklı. Yahudiler için o "Yahudi milletinin atası", Hristiyanlar için "imanın babası ve yasanın karşıtı", Müslümanlar için ise "putları kıran ilk hanif Müslüman".
• İshak ve İsmail rekabeti: Kutsal metinlerdeki soy kavgası, bugün jeopolitik bir gerçekliğe büründü. Yahudi-Hristiyan geleneği "vaat edilmiş toprakları" İshak soyuna (İsrail) ait görürken, İslam bu mirası İsmail üzerinden yeniden talep ediyor.
• Yapay uyum: Bazı eleştirmenler, "İbrahimî" teriminin üç din arasındaki kanlı tarihi ve uzlaşmaz doktrinleri "inançlar arası diyalog" sosuyla örttüğünü savunuyor.

Massignon'un bu çabası, Yahudi-Hristiyan kavramının İslam'ı dışlama niyetini ifşa etmesi bakımından önemli ancak tek başına bu dışlamayı kırmaya yetmiyor. Çünkü "Yahudi-Hristiyanlık" bir medeniyet projesi, "İbrahimîlik" ise bir teolojik temenni olarak kaldı.

Kavramın modern dünyadaki en somut çatışma alanlarından biri Avrupa Birliği'nin kimlik inşası süreci olarak dikkat çekiyor. 2003-2005 yılları arasında hazırlanan Avrupa Anayasası taslağında, Avrupa'nın "dinî kökenlerine" yapılacak atıf üzerine kopan fırtına, Yahudi-Hristiyan retoriğinin nasıl bir siyasi silaha dönüştüğünü açıkça göstermişti. Vatikan, Polonya ve İtalya gibi ülkeler, anayasada Avrupa'nın "Hristiyan kökenlerine" vurgu yapılmasını isterken; bazı muhafazakâr politikacılar bu ifadeyi "Yahudi-Hristiyan kökenleri" olarak genişletmeyi önerdiler. Bu tartışma, o dönemde Türkiye'nin AB üyeliği süreciyle eş zamanlı yürüyordu. Yahudi-Hristiyan vurgusu yapanların temel amacı, Avrupa'nın sınırlarını dinî ve kültürel bir bariyerle çizmek ve İslam’ı (Türkiye özelinde) bu kulübün doğal bir üyesi olamayacak kadar "farklı" ilan etmekti.

Avrupa Parlamentosu 2003 yılında bu öneriyi reddetmiş olsa da tartışma bitmedi. Bugün Eski Macaristan Başbakanı Viktor Orbán gibi liderler, bu retoriği "Avrupa'nın İslamlaşmasına karşı bir savunma doktrini" olarak kullanıyorlar. Orbán'a göre "Hristiyan demokrasi", liberalizmin koruyamadığı Avrupa kültürünü korumanın tek yolu ve bu kültürün düşmanı "Müslüman göçmenler". Burada "Yahudi-Hristiyanlık", artık herhangi bir dinî inancı temsil etmekten ziyade, "Müslüman olmayan her şey" anlamına gelen boş bir göstergeye dönüştü.

İslam dünyasındaki düşünürler, "Yahudi-Hristiyan medeniyeti" kavramını hem tarihsel bir haksızlık hem de stratejik bir tehdit olarak değerlendiriyorlar. Abu Ammaar Yasir Qadhi gibi isimler, bu terimin "tarihsel olarak yanlış, ilahiyat açısından dayanaksız ve ahlaken çürük" olduğunu savunuyorlar. Bu perspektife göre Batı, bu kavramı kullanarak birkaç hedefi birden gerçekleştiriyor:

• Geçmişin temizlenmesi: Batı, bin beş yüz yıllık antisemitizm günahını, Yahudileri aniden "ortak" ilan ederek temizlemeye çalışıyor. Oysa Yahudiler Hristiyan Avrupa’da zulüm görürken, İslam topraklarında (Endülüs, Osmanlı) altın çağlarını yaşamışlardı.
• Bilimsel hırsızlık: Batı medeniyetinin temelleri olan Aristo felsefesi, tıp ve astronomi, Müslüman alimlerin (İbn Rüşd, İbn Sina) çeviri ve katkılarıyla Avrupa’ya ulaşmıştı. "Yahudi-Hristiyan" terimi, medeniyetin bu "İslamî/Doğulu" ayağını tarihten silmeye çalışıyor.
• İsrail'in meşrulaştırılması: Bu retorik, İsrail Devleti’ni "barbar Müslüman dünyasının ortasındaki Batılı, Yahudi-Hristiyan kalesi" olarak sunarak, işgal politikalarına dinî ve medeniyetçi bir zırh sağlıyor.

İslami eleştiri, Yahudi-Hristiyan kavramının bir "birleştirme" değil, bir "yabancılaştırma" projesi olduğunu vurgulaması bakımından oldukça kıymetli. İslam'ın denklemin dışına itilmesi, onun evrensel bir din değil, Batı'ya ontolojik olarak düşman bir "kültür" olarak kodlanmasıyla sonuçlandığı için bu eleştireler daha anlamlı hale geliyor.

"Yahudi-Hristiyanlık İslamiyeti dışarıda bırakmak üzerine inşa edilmiş bir inanç biçimi mi?" sorusuna verilecek en güzel yanıt, kavramın gelişim evrelerine göre değişse de nihai kertede "evet"e yaklaşıyor. 19. yüzyılda bir iç teolojik tartışma olarak doğan bu kavram, 20. yüzyılda siyasi bir ihtiyaçtan (faşizm ve komünizm karşıtlığı) dolayı "icat edilmiş", 21. yüzyılda ise bütünüyle İslam'ı ve Müslümanları dışlayan bir medeniyet bariyerine dönüştürüldü.

Arthur Cohen'in uyarıları bugün her zamankinden daha geçerli: Yahudi-Hristiyan geleneği bir mit ve bu mitin en büyük kurbanı gerçek dinî kimlikler. Yahudilik bu hibrit yapı içerisinde Hristiyan hegemonya tarafından yutulurken, İslam ise "mutlak öteki" olarak şeytanlaştırılıyor. Kutsal metinlerdeki İshak ve İsmail’in kadim rekabeti, bugün modern devletlerin dış politikalarına ve sınır güvenliği doktrinlerine yakıt olarak kullanılıyor.

Gerçek bir medeniyet tasavvuru, bir "tire"nin şiddetiyle bazılarını içeri alıp bazılarını dışarıda bırakmak yerine; tarihin gerçekliğini, teolojik akrabalıkların karmaşıklığını ve İslam'ın Batı medeniyetinin inşasındaki inkâr edilemez rolünü kabul etmekten geçiyor. Aksi takdirde, "Yahudi-Hristiyan" retoriği, barış getiren bir köprü değil, yeni ve daha kanlı çatışmaları müjdeleyen bir cephe hattı olmaya devam edecek.