Türkiye ve anayasa: Prangalardan sivil bir geleceğe

"Bugün geldiğimiz noktada mevcut anayasamız maalesef yetersiz kalmaktadır." Bu cümle, bir hukuk bürokratının teknik bir tespitinin çok ötesinde bir asrı aşan demokrasi mücadelesinin, darbelerin gölgesinde yazılmış metinlerin ve modern Türkiye’nin artık üzerine dar gelen hukuki kıyafetlerini yırtıp atma iradesinin en net dışavurumu. Adalet Bakanı Akın Gürlek’in bu çarpıcı çıkışı, Türkiye’nin siyasi hafızasında uzun süredir bekleyen o devasa soruyu yeniden en ön sıraya taşıdı: Türkiye, kendi sivil ve demokratik toplumsal sözleşmesini ne zaman kaleme alacak?

Bakan Gürlek’in mevcut anayasayı bir "yamalı bohça" olarak nitelendirmesi ve değişen küresel koşullar ile toplumun dönüşen ihtiyaçları karşısında bu metnin artık bir engel teşkil ettiğini vurgulaması, bir sistem eleştirisi olmakla beraber geleceğe dair bir zorunluluk çağrısı. 12 Eylül darbe rejiminin tortularını taşıyan, defalarca değiştirilmesine rağmen ruhundaki otoriter özü tamamen terk edemeyen 1982 Anayasası, bugün artık Türkiye’nin 21. yüzyıl vizyonunu taşıyamaz hâle gelmiştir. Peki, bizi bu "yetersizlik" noktasına getiren tarihsel süreç nasıl işledi ve neden bugün yeni bir anayasa Türkiye için bir “beka” meselesi kadar hayati?

Tarihsel miras: Sened-i İttifak'tan Cumhuriyet'e

Türkiye’nin anayasa yolculuğu, Batılılaşma ve modernleşme çabalarının bir aynasıdır. Bu uzun serüven, aslında sanıldığından çok daha eskiye, 1808 yılında II. Mahmut ile yerel güçler arasında imzalanan Sened-i İttifak’a kadar uzanır. Her ne kadar tam anlamıyla bir anayasa olmasa da hükümdarın yetkilerinin ilk kez sınırlandırılması bakımından Türk anayasa tarihinin “Magna Carta”sı kabul edilir. Ardından gelen 1839 Tanzimat Fermanı ve 1856 Islahat Fermanı, birey haklarının devlet karşısında tanınmaya başladığı, hukuk devletine giden yolun ilk taşlarıdır.

Ancak gerçek anlamda ilk anayasamız, 1876 yılında ilan edilen Kanun-i Esasi’dir. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu, padişahın mutlak otoritesinden halkın kısıtlı da olsa temsil edildiği bir meclis yapısına geçiş yapmıştır. Bu metin, her ne kadar padişaha geniş yetkiler tanısa da "vatandaşlık", "hukuk önünde eşitlik" ve "yasama organı" gibi kavramları hukuk sistemimize kalıcı olarak dahil etmiştir.

İstiklal Harbi’nin ateşleri içinde, bir milletin var oluş mücadelesi verirken doğan 1921 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye) ise tarihimizin en özgün metnidir. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez ortaya koyan bu anayasa, savaş koşullarının gerektirdiği hız ve esneklik üzerine kurulmuş, tam bir halk egemenliği modelini benimsemiştir. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte 1924 yılında kabul edilen yeni anayasa ise, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu felsefesini hukuki bir çerçeveye oturtmuş ve laik, demokratik bir devletin temellerini sağlamlaştırmıştır.

Darbelerin gölgesinde hukuk: 1961 ve 1982 kırılmaları

Türkiye’nin anayasa tarihinde en derin yaralar, maalesef demokratik süreçlerle değil, askerî müdahalelerle açılmıştır. 27 Mayıs 1960 darbesinin ardından hazırlanan 1961 Anayasası, bir çelişkiler anayasasıdır. Bir yandan kuvvetler ayrılığı, Anayasa Mahkemesi ve üniversite özerkliği gibi özgürlükçü kurumları hayatımıza sokarken; diğer yandan sivil siyaseti denetleyecek "vesayet odaklarını" da kurumsallaştırmıştır.

Ancak Türk siyasi hayatının en ağır prangası, hiç şüphesiz 12 Eylül 1980 darbesinin ardından gelen 1982 Anayasası olmuştur. Bu metin, bireyi devlet karşısında ikincil kılan, otoriteyi kutsayan ve güvenlik eksenli bir yaklaşımı temel alan bir mantıkla, askerlerin denetiminde yazılmıştır. Halk oylamasıyla kabul edilmiş olsa da baskı ortamında ve tek taraflı bir propaganda süreciyle hayata geçirilmiş olması, meşruiyet tartışmalarını bugüne dek taşımıştır.

Adalet Bakanı Gürlek’in işaret ettiği "yetersizlik" tam da bu noktada düğümlenmektedir. 1982 Anayasası, 40 yılı aşkın sürede yirmiden fazla kez değişikliğe uğramıştır. Bu değişikliklerin bir kısmı Türkiye’nin AB uyum süreçleri ve demokratikleşme adımları kapsamında yapılmış olsa da metnin bütünlüğü bozulmuş ve ortaya tutarsız, dili eskimiş bir yapı çıkmıştır. Bakan'ın tabiriyle bu "yamalı bohça", artık modern hukukun standartlarını karşılamaktan uzaktır.

Neden şimdi? Güncel tartışmalar ve ihtiyaçlar

Bugün Türkiye'nin "yeni anayasa" talebi, sadece siyasi bir söylem değil, toplumsal bir ihtiyaçtır. Peki, bu ihtiyacı tetikleyen ana unsurlar nelerdir?

• Sistemik uyumsuzluk: 2017 referandumu ile geçilen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, anayasal mimaride köklü bir değişikliğe yol açmıştır. Ancak bu yeni sistem, eski parlamenter sistemin ruhuyla yazılmış olan 1982 metni üzerine inşa edilmiştir. Bu durum, kurumlar arası yetki dağılımında ve denge-denetleme mekanizmalarında yer yer hukuki belirsizliklere yol açmaktadır.
• Sivilleşme ve özgürlük alanı: Türkiye, artık darbe anayasasıyla yönetilme ayıbından kurtulmak istemektedir. Dijital haklar, çevre hakları, kişisel verilerin korunması ve daha geniş ifade özgürlüğü gibi 1980'lerde esamesi okunmayan kavramlar, bugün hayatın merkezindedir. Mevcut metin, bu dinamik hak alanlarını kapsamakta zorlanmaktadır.
• Kapsayıcılık: Yeni anayasa tartışmalarının kalbinde "toplumsal uzlaşı" yatmaktadır. Türkiye'nin ihtiyacı olan; hiçbir kesimi dışarıda bırakmayan, her vatandaşın "bu benim anayasam" diyebileceği, etnik, dini veya siyasi ayrım gözetmeksizin herkesi "insan onuru" temelinde birleştiren bir metindir.

Adalet Bakanı Akın Gürlek’in de vurguladığı gibi, anayasa sadece devletin organlarını düzenleyen teknik bir belge değildir; o, milletin bir arada yaşama iradesini beyan ettiği bir "toplum sözleşmesi"dir. Mevcut metin, bu sözleşme niteliğini yitirmiş, sadece bir idari düzenleme hâline gelmiştir.

Geleceğin inşası ve sivil irade

Türkiye’nin önündeki en büyük sınav, kutuplaşmalardan arınarak ortak bir akılla yeni bir anayasa yapabilmektir. Tarihsel süreç göstermiştir ki; hukuk, toplumsal gelişimin gerisinde kaldığında krizler kaçınılmaz hâle gelir. 1876'dan 1982'ye kadar geçen süreçte Türkiye çok büyük tecrübeler biriktirmiştir. Bu tecrübe, bize anayasaların "halk için" ve "halk tarafından" yapılması gerektiğini öğretmiştir.

Bakan Gürlek'in açıklamalarıyla bir kez daha alevlenen bu tartışma, Türkiye'nin ikinci yüzyılına girerken bir fırsattır. Vesayetçi anlayışın kalıntılarını tamamen temizlemek, yargı bağımsızlığını en üst seviyeye çıkarmak ve bireyi merkeze alan bir devlet yapısı kurmak ancak sivil bir anayasa ile mümkündür.

Ez cümle, Türkiye artık 12 Eylül'ün gölgesinden çıkmalı ve kendi sivil, demokratik, özgürlükçü anayasasını yaparak tarihsel yürüyüşünü taçlandırmalıdır. Adalet Bakanı’nın da ifade ettiği gibi, bu artık bir tercih değil, Türkiye’nin küresel ölçekte hak ettiği yere ulaşması için bir zorunluluktur. Prangalarından kurtulmuş bir hukuk sistemi, Türkiye’yi adalette, demokraside ve refahta çok daha aydınlık bir geleceğe taşıyacaktır.