Selim Sarper, Türkiye'nin NATO sürecini nasıl etkiledi?

Türk dış politikası denildiğinde kamuoyunun hafızasında daha çok devlet adamları, önde gelen bakanlar ve siyasi liderler işaret edilir. Oysa dış politikanın yönünü çoğu zaman perde arkasındaki diplomatlar da belirler. Bazıları attıkları imzalarla, bazıları yürüttükleri müzakereler ve buna uygun kendi görüşlerini, hatta ön yargılarını da içerecek şekilde derledikleri raporlarla, bazıları ise temsil ettikleri zihniyetle bir dönemin adeta sessiz mimarlarına dönüşür. Selim Rauf Sarper de (1899-1968) bu isimlerden biridir ve özellikle Cumhuriyet tarihinin bugününü anlamada kayda değerdir.

1899 yılında İstanbul'da doğan, Robert Kolej ve Ankara Üniversitesi geleneğinin yetiştirdiği Cumhuriyet diplomatlarından biri olan Sarper, yaklaşık kırk yılı aşan meslek hayatında Türkiye'nin en kritik dış politika kırılmalarına tanıklık etti. Milletler Cemiyeti'nden Birleşmiş Milletler'e, Moskova Büyükelçiliği'nden NATO üyeliği sürecine ve nihayet 27 Mayıs Darbesi sonrasında Dışişleri Bakanlığı görevine kadar uzanan kariyeri, aslında Cumhuriyet'in Batı ile kurduğu ilişkinin de hikâyesidir.

Ancak Selim Sarper'i yalnızca yoğun dönemlerin ve zorlu görevlerin diplomatı olarak tanımlamak eksik olur. Çünkü onun kariyeri, bugün hâlâ tartışılan birçok dış politika tercihinin başlangıç noktalarından birini oluşturuyor. Özellikle önümüzdeki günlerde Ankara'da gerçekleştirilecek NATO Zirvesi ve Türkiye'nin İttifak içerisindeki merkezî konumunun yeniden tartışıldığı bir dönemde, Sarper'in temsil ettiği diplomatik mirasa yeniden bakmak anlamlı olacaktır.

Cumhuriyet'in yetiştirdiği ilk diplomatlar: Batılılaşmanın bürokratik yüzleri

Cumhuriyet'in ilk kuşak diplomatları yalnızca yabancı dil bilen bürokratlar değildi. Aynı zamanda Batı'yı her ne pahasına bir medeniyet tercihi olarak benimseyen, uluslararası hukuku ve çok taraflı diplomasiyi içselleştiren, iç siyasette ortaya çıkan kimi anti-demokratik eğilimleri ve çalkantılı dönemleri de bu uğurda, meşhur “dış politika-iç politika ayrımı” ilkesine de yaslanarak gerektiğinde görmezden gelen bir devlet elitini temsil ediyorlardı.

Robert Kolej'de başlayan, Almanya’da devam eden orta okul ve lise tahsilleri, yüksek öğrenim seviyesinde Ankara Hukuk Fakültesi’nde devam etmiş, bu tür bir tahsil imkânının hâlâ zor addedildiği genç Cumhuriyet’te, Sarper'i dönemin klasik hariciye geleneğinin önemli isimlerinden biri hâline getirdi. Dahası, zaten bürokrat kökenli bir aileden gelen Sarper’in dedesi Mustafa Rauf Paşa zamanında Rumeli Beylerbeyi, babası Esad Rauf Bey ise Osmanlı İmparatorluğu'nun son zamanlarında mutasarrıflık (yüksek idari amirlik) gibi önemli görevlerde bulunmuştur. Sarper de genç Cumhuriyet'in henüz uluslararası sistem içerisinde kendisine yer açmaya çalıştığı yıllarda yetişen, diplomasiye “devletler-arası pazarlık” unsurundan çok; Türkiye'nin uluslararası meşruiyetini inşa eden temel araçlardan biri olarak bakmaya niyetlenerek, 1927 yılında o zamanki ismiyle Hariciye Vekâleti’ne giren bir memur olarak aile geleneğini sürdürdü.

Hariciye teşkilatı içinde ve uluslararası kurumlarda ülkeyi temsilen üstlendiği pek çok kritik göreve ilave, 1940’lı yılların başında, yani tam da yıkıcı İkinci Dünya Savaşı yıllarında, Basın-Yayın Genel Müdürlüğü görevinde bulundu; basında ağır savaş yıllarının etkisinde “propaganda” kavramının doğduğu bir dönemin sonunda, 1944’te bu defa Moskova Büyükelçisi olarak atandı.

Sarper’in mesleki kariyerinde erken Cumhuriyet diplomasisinin belirgin bir özelliği dikkat çekiyor. Diplomasi, pek çok benzer modern-devlet oluşumunun takip ettiği üzere, büyük ölçüde seçkinci bir bürokratik kültürün kontrolündeydi. Kamu diplomasisinin, stratejik iletişimin veya çok aktörlü diplomatik süreçlerin henüz gelişmediği bu dönemde dış politika, dar bir bürokratik elit tarafından şekillendiriliyordu ve bu kişilerin belirli ülkelerle, gruplarla ve ideolojik oluşumlarla yakın teması da süreci etkileyebiliyordu.

Öte yandan belki de bu durum yani dış politikanın, belli “özellikli” çevrelerce günlük iç siyasetten tamamen ayrılarak, daha “kutsal” bir alanda adeta “toplumsuzlaştırılarak icra edilmesi”, uzun yıllar boyunca ve belki de günümüze kadar, demokratik tartışmalardan da büyük ölçüde bağımsız bir dış siyaset anlayışına zemin hazırladı diyebiliriz. Şüphesiz Türkiye bu durumun hem olumlu hem olumsuz taraflarını ilerleyen yıllarda tecrübe ederek görecekti.

Moskova'da bir “muamma”: Molotov-Sarper görüşmeleri ve NATO'ya giden yol

Selim Sarper'in kariyerindeki en kritik dönemeçlerden biri hiç kuşkusuz Moskova Büyükelçiliği dönemidir. Esasen 1946 yılında Roma Büyükelçisi olarak atanmasına kadar, diplomatik teamülde iki yıl gibi normal ama çoğu göreve göre görece kısa bir süre Sovyetler Birliği başkentinde temsilde bulunduysa da bu kısa süre dahi içinde bulunulan dönem itibariyle çok daha uzun süreli sonuçlara etki edecekti.

Zira, Sarper’in, İkinci Dünya Savaşı'nın sona erdiği 1945 yılında Sovyet Dışişleri Bakanı Vyaçeslav Molotov ile yaptığı görüşmeler, Türk dış politikasının yönünü değiştiren gelişmeler arasında gösterilir ve pek çok makaleye ve akademik araştırmaya konu olmayı sürdürür. Nitekim resmî tarih anlatısında, Sovyetler Birliği'nin Kars ve Ardahan üzerinde hak iddia ettiği, Boğazlarda ortak savunma ve askerî üs talebinde bulunduğu görüşü geçerlidir ve bu Türkiye'nin Batı Bloku’na ve en nihayetinde NATO üyeliğine yönelmesinin temel gerekçelerinden biri olarak savunulmaktadır.

Gerçekten de o dönem milyonlarını feda etme pahasına Nazileri yenen Sovyet dış politikası ve tüm mekanizmanın başındaki, pek çok yönüyle sert ve gaddar isim Josef Stalin düşünüldüğünde, doğrudan olmasa da dolaylı etkisini ve Türkiye üzerindeki baskısını farklı şekillerde hissettiren “kuzeydeki zor komşu” gerçeği vardı. Ancak son yıllarda tarihçiler arasında Molotov-Sarper görüşmelerine ilişkin farklı yorumları atlamamak gerekir. Bazı araştırmacılar, söz konusu taleplerin kapsamı, diplomatik niteliği ve Ankara tarafına nasıl aktarıldığı konusunda daha temkinli değerlendirmeler yapılması gerektiğini savunur.

Bu manada, kendisi de Dışişleri Bakanı olarak Stalin yönetimiyle önemli müzakereler yapmış, buna karşılık “denge siyaseti”nin önemli bir figürü olan, 1942-46 döneminin Başbakanı Şükrü Saraçoğlu’nun, savaş sonrasında “Hitler’i dize getiren Stalin”, “cesaretleri kırılmayan Sovyet toplumu” meyanında açıklamaları da esasında tüm zor yanlarına ve tarihsel yüke rağmen, belki de meşakkatli Kurtuluş Savaşı yıllarının lideri Mustafa Kemal’inkine de benzer surette, “Sovyetler’le o dönem farklı bir diplomasi yürütebilir miydi?” mealindeki soruları her daim zihinlerde tutmaya devam ediyor.

Dolayısıyla mesele yalnızca Sovyet tehdidinin varlığı değildir; “bu tehdidin Türkiye'de nasıl algılandığı ve nasıl anlatıldığıdır” demek ana fikrimizle de uyumlu olacaktır. Bu noktada, Molotov-Sarper görüşmeleri ve Sarper’in bir diplomat olarak beyan ettikleri, Türkiye'nin güvenlik algısını köklü biçimde değiştirdi. Nitekim tam da bu dönemde, ABD’nin meşhur “bölge çalışmaları”nı ve siyasi-istihbari ağlarını Avrupa’dan Orta Doğu’ya bugüne kadar etkin kılan “Truman Doktrini”, “Marshall Planı” gibi geniş kapsamlı projeler de devreye girmiş, Kore Savaşı’nın da hızlandırıcı etkisiyle ülkemiz, 1952'de NATO’nun bugüne kadar ayrılmaz bir parçası hâline gelmişti.

Sarper, Roma’dan sonra 1947 yılında başladığı, uluslararası toplumun yeni merkezî kurumu Birleşmiş Milletler’deki Daimî Temsilcilik görevine oldukça uzun sayılan 10 yıl gibi bir süre devam etti. Bu esnada 1950 yılında Kore Savaşı’na asker gönderme kararı alınması ve Ankara’nın NATO’ya kabul edilmesi şartının savunulması esnasında en üst mevkilerden birinde önemli mesai harcadı. İki zıt dünya şehri, Moskova ve New York’taki görev süreleri boyunca, Türkiye’nin NATO yolculuğunun anlaşılmasında en mühim isimlerinden biri hâline bu şekilde geldi.

Darbeden sonrası: Değişmeyen dış politika ve “27 Mayıs paradoksu”

Selim Sarper'in kariyerindeki belki de en dikkat çekici çelişki, 27 Mayıs 1960 Darbesi sonrasında Dışişleri Bakanı olarak görev üstlenmesidir. Nitekim kamuoyunda sıkça yer verildiği üzere, 27 Mayıs’tan bir gün sonra, 4. Cumhurbaşkanı olarak dikte edilen Millî Birlik Komitesi Başkanı Cemal Gürsel’i ziyaret eden ABD Ankara Büyükelçisi’nin yanında, hatta bu ziyarete giderken kullandığı Büyükelçilik aracında Selim Sarper olduğu bilinir. Diplomaside, özellikle üst düzey ziyaretlerde, aynı araçta gitmenin büyük bir jest olduğu kabul edilirken, şüphesiz o diplomatik araçta ABD Büyükelçisi ve Sarper arasında tam olarak ne konuşulduğunu bilmek ise pek mümkün değildir.

Ama bildiğimiz bir şey, modern Cumhuriyet’in tarihinin darbeler tarihini başlatan bu kırılma anında kurulan yeni Kurucu Meclis’in tartışmalı hükûmetindeki yeni Dışişleri Bakanlığı görevine Selim Sarper’in getirildiği gerçeğidir. 1961’de, CHP’den milletvekili de olan Sarper, İsmet İnönü’nün de desteğini uzun süre arkasında hissedip kurulan koalisyon hükûmetlerinde kritik görevlerini sürdürdü.

Şüphesiz bu tür durumlar, önemli bir soruyu da beraberinde getiriyor: Dış politika, demokratik meşruiyetten bağımsız sürdürülebilir mi? İlginç olan, 27 Mayıs içeride siyasal rejimi köklü biçimde değiştirirken, Türkiye'nin Batı eksenli dış politika çizgisinde belirgin bir kırılma yaşanmamasıdır. NATO üyeliği, ABD ile stratejik ortaklık ve Avrupa ile bütünleşme hedefi büyük ölçüde devam etti. Daha kanlı ve daha ağır sonuçları günümüze kadar hissedilen 1980 Darbesi’nde de durum, öncelikle dış politika bağlamında, oldukça benzerdir.

Bu süreklilik, bir yandan Türk diplomasisinin kurumsal gücünü gösterirken, diğer yandan dış politikanın zaman zaman demokratik denetimin dışında şekillenebildiğine, “seçkinci elitizm” ve “bürokratik hiyerarşi” sarmalında, özellikle değişen bölgesel ve küresel ortamlarda, etkin sonuç üretilemediğine ilişkin eleştirileri de beraberinde getirir.

Sarper'in bu dönemdeki rolü, tam da bu paradoksun merkezinde yer alıyor. O, yalnızca bir diplomat ve dışişleri bakanı değil; “devlet aklı” denen ve bugün de popülerliğini koruyan bir kavramın, siyasal iktidar değişimlerine ve onca toplumsal ve demokratik açmaza rağmen sürekliliğini temsil eden en kayda değer isimlerden biri oldu.

Bugünkü NATO'dan geriye bakınca: Tarihi kim yazıyor?

Türkiye'nin NATO hikâyesi için yukarıdaki ana fikrimizle uyumlu şekilde söylenmesi gereken, bu yolculuğun yalnızca çoğu kesime göre bariz olan “komünizm/Sovyet/Rus realitesiyle mücadele” merkezli olmadığı; aynı zamanda bu tehdidin, “diplomatik hafızada ve söylemsel düzlemde nasıl inşa edildiği”nin de bir hikâyesi olduğudur. Bugün Ankara'da düzenlenecek NATO toplantılarında da Türkiye'nin Karadeniz'den Orta Doğu'ya uzanan stratejik öneminden söz edilirken, bu tarihsel dönüm noktasını hafızanın bir köşesinde tutmak fayda sağlayacaktır.

Nitekim Sarper gibi diplomatlar eliyle yaratılan sürecin ardından yetmiş yılı aşkın bir süre geçti. Türkiye bugün NATO'nun en büyük askerî güçlerinden biri, Karadeniz güvenliğinin vazgeçilmez aktörü, Balkanlar'dan Kafkasya'ya, Orta Doğu'dan Doğu Akdeniz'e kadar geniş bir coğrafyada ittifakın en kritik üyelerinden biri olmayı sürdürüyor. NATO Ankara Zirvesi’nde de Türkiye'nin, geçmişten gelen coğrafi konum ve avantajına ilave; siyasal ve diplomatik ağırlığının da artık belirgin surette hissedileceği aşikâr görünüyor.

Yine de bugün geriye dönüp baktığımızda şu soruyu sormak eleştirel bir yapıcılığın gereği görünüyor: Selim Sarper gibi belirli figürler olmasaydı Türk dış politikası farklı bir yöne evrilir miydi? Belki başka bir diplomat da aynı süreci yönetecekti. Belki de Türkiye yine NATO'ya katılacaktı. Fakat tarih bize büyük dönüşümlerin yalnızca liderler tarafından gerçekleştirilmediğini gösteriyor. Bazen tek bir büyükelçi, tek bir müzakere, tek bir diplomatik rapor ya da tek bir görüşme, bir ülkenin onlarca yıl sürecek dış politika yönelimini etkileyebiliyor.

Bu nedenle Selim Sarper'i yalnızca NATO'ya giden yolun diplomatlarından biri olarak değerlendirmek yeterli değildir. O aynı zamanda Cumhuriyet'in Batı ile kurduğu stratejik ilişkinin simge isimlerinden biridir. Bununla birlikte her simge isim gibi çok yönlü değerlendirmeyi de hak etmektedir. Molotov görüşmelerinin hâlâ tartışılıyor olması, ABD’yle ilişkileri, 27 Mayıs sonrasında üstlendiği görevlerin demokratik açıdan farklı şekillerde yorumlanması ve Batı eksenli dış politika tercihinin uzun vadede, özellikle Türk demokrasisi ve toplum yapısı üzerindeki sonuçları, Sarper'i yalnızca tarih kitaplarında kalmış bir diplomat olmaktan öteye taşıyor.

Bu noktada da son bir soru şu şekilde beliriyor: Türkiye'nin NATO üyeliği ve Batı ile kurduğu stratejik ortaklık, tarihsel koşulların kaçınılmaz bir sonucu muydu; yoksa Selim Sarper gibi diplomatların tercihleri ve inşa ettikleri güvenlik anlatıları bu yönelimi belirleyici ölçüde şekillendirdi mi? Bu bağlamda çoğu zaman sessiz kalan ve eski ifadeyle, her ne pahasına ketumiyetleriyle nam salan görevlilerin ve bu örnekte diplomatların da eseri olan bir tarihin içinde olduğumuzu unutmamak gerekiyor. Bugün Ankara'da NATO'nun geleceği tartışılırken, bu geleceğin temellerini atan isimleri, hayat hikâyelerini kişisel ilişkilerine kadar yeniden hatırlamak, geçmişi sağlıklı anlamak adına olduğu kadar, Türkiye'nin önündeki yeni jeopolitik tercihler üzerine daha ayrıntılı düşünebilmek için de elzem görünüyor.