Mücteba Hamaney’in ilk mesajı İran’da yeni dönemi nasıl tanımlıyor?

ABD ve İsrail'in İran’a yönelik saldırıları ile başlayan savaş, karşılıklı füzelerin ateşlenmesi ile devam ederken yeni İran lideri Mücteba Hamaney kamuoyuna ilk açıklamasını yaptı. Bir kriz mesajının ötesinde İran’ın yeni dönemde nasıl konumlanacağına dair işaretler bulunduran açıklamada öncelikle iç politikaya yönelik ifadeler dikkat çekiyor. Konuşmada öne çıkan “Ülkeyi bölme girişimini engelledik”, “direniş” gibi ifadeler, klasik bir dış tehdit söyleminin ötesinde iç siyasi konsolidasyonu hedefleyen bir dil üretiyor. Zira İran siyasal söyleminde bölünme kavramı rejim içindeki elit çatlaklarını ve toplumsal huzursuzlukları ima etmektedir. Bu bağlamda Mücteba Hamaney’in ilk açıklamasında ulusal birlik ve direniş vurgusunun öne çıkması, sistem içinde oluşabilecek güç mücadelelerini bastırmaya ve liderlik geçişinin kontrol altında gerçekleştiğini kamuoyuna göstermeyi amaçlayan, rejimin iç bütünlüğünü korumaya yönelik meşruiyet üretme çabası olarak okunabilir.

Mücteba Hamaney’in konuşmasında direniş ve mücadele söyleminin güçlü biçimde yer alması yeni liderin mevcut güvenlik mimarisiyle uyumlu bir çizgide hareket edeceğini gösteriyor. Esasen bu durum son dönemde uluslararası kamuoyunda sıkça dile getirilen “İran rejimi çökebilir mi?” tartışmalarına da dolaylı bir yanıt niteliği taşıyor. Çünkü İran siyasal sistemi lider merkezli gibi görünse de gerçekte çok katmanlı kurumsal güvenlik ve ideolojik ağ üzerine kuruludur. Bu ağın merkezinde ise özellikle İran Devrim Muhafızları gibi güçlü kurumlar yer alıyor. Her ne kadar lider değişimleri bu yapıda stratejik ve sembolik kırılma oluşturabilse de; bu durum devletin tüm güvenlik mimarisini çökertecek mahiyette değildir. Nitekim İran siyasetinin son kırk yılı göz önünde bulundurulduğunda sistemin kişisel liderlikten ziyade kurumsallaşmış devrimci elitler ve güvenlik aygıtları üzerinden süreklilik ürettiğini gösteriyor. Dolayısıyla Mücteba Hamaney’in ilk mesajındaki sert güvenlik dili hem dış aktörlere yönelik bir meydan okuma hem de ülke içerisinde rejimin kontrolü elinde tuttuğu yönünde bir istikrar söylemidir. Bir başka deyişle söz konusu konuşma, lider değişiminin rejim için bir zayıflama değil, aksine mevcut güvenlik doktrininin devam edeceği yönünde bir süreklilik ilanı olarak değerlendirilmelidir. Zira İran yönetimi hem iç kamuoyuna hem de uluslararası aktörlere “lider değişebilir, ancak devrim sonrası kurulan devlet aklı ve güvenlik refleksleri varlığını sürdürüyor” mesajını veriyor.

Bölgesel nüfuz ağları ve ABD üsleri üzerinden stratejik caydırıcılık

Mücteba Hamaney’in konuşmasının bir diğer önemli boyutu bölgesel güç dengeleriyle ilgilidir. İran Orta Doğu’da klasik güç projeksiyonu yerine, yıllardır yerel aktörlerle kurduğu ilişkiler üzerinden stratejik nüfuz mimarisi inşa etti. Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’de ortaya çıkan milis ağları bu yaklaşımın yalnızca askerî araçları değil; aynı zamanda İran’ın bölgesel güvenlik anlayışının temel bileşenleri olarak görülüyor. Zira bu model Tahran’a iki önemli avantaj sağlıyor. Birincisi, İran kendi toprakları dışında bir stratejik derinlik oluşturarak çatışmanın maliyetini ve coğrafyasını sınırları ötesine taşıyor. İkincisi ise konvansiyonel askerî kapasite bakımından daha güçlü aktörlerle doğrudan karşı karşıya gelmeden asimetrik caydırıcılık üretme imkânı elde ediyor. Mücteba Hamaney’in açıklamasında yeni cepheler açılabileceğine dair ifadelerin yanı sıra Hizbullah ve Husiler gibi bölgesel aktörlere teşekkür etmesi de bu stratejik ağın önemine işaret ediyor. Bu teşekkür yalnızca sembolik bir dayanışma mesajı değil, İran’ın bölgesel nüfuz mimarisinin devlet dışı aktörler üzerinden şekillendiğini teyit eden bir söylem olarak okunmalıdır. Böylece Tahran yönetimi çatışmanın yalnızca İran ile rakip devletler arasında değil, daha geniş bir direniş ekseni üzerinden yürütüldüğü fikrini güçlendirmekle birlikte bölgesel güvenlik denkleminde devlet dışı aktörlerin oynadığı rolü meşrulaştırıyor. Dolayısıyla bu yaklaşım, İran’ın bu ağları koruma ve gerektiğinde genişletme niyeti, bölgedeki çatışma dinamiklerinin yalnızca devletler arası rekabet üzerinden değil, aynı zamanda devlet dışı aktörler ve hibrit güvenlik yapıları üzerinden şekilleneceğine işaret ediyor.

Bu yaklaşımla beraber bölge ülkelerindeki ABD üslerine ilişkin Mücteba Hamaney’in konuşması İran’ın güvenlik algısının İran topraklarıyla sınırlı olmadığını açık biçimde ortaya koyan bir başka ifade olarak değerlendirilmelidir. Zira İran açısından bu üsler yalnızca yabancı askerî varlıklar değil aynı zamanda ülkeye yönelik saldırı kapasitesinin unsurlarıdır. Söz konusu üslerin kapatılması çağrısıyla İran bölgedeki güvenlik mimarisini yeniden tanımlamaya ve komşu ülkelere örtük bir tercih dayatmaya çalışıyor. İran ABD üslerine ev sahipliği yapan bölge ülkelerine ya ABD’nin bölgesel askerî varlığının parçası olarak güvenlik rekabetinin içinde kalacakları ya da bu askerî altyapıyı sınırlandırarak bölgesel gerilimin dışında kalabilecekleri bir teklif sunuyor. Böylece Tahran, çatışmanın yalnızca ABD/İsrail-İran arasında değil, daha geniş bir güvenlik çevresinde şekillendiği fikrini öne çıkartarak bölgesel aktörleri stratejik bir denge arayışına zorluyor. Böylece İran doğrudan konvansiyonel üstünlük kurmak yerine, rakiplerinin bölgesel askerî altyapılarını ve güvenlik ağlarını hedef alarak çatışmanın maliyetini geniş bir coğrafyaya yayma kapasitesine sahip olduğunu gösteriyor.

Hürmüz Boğazı ve enerji jeopolitiği üzerinden stratejik baskı

Konuşmanın en kritik boyutu, enerji jeopolitiği üzerinden verilen mesajdır. Mücteba Hamaney’in Hürmüz Boğazı’na yaptığı vurgu, İran’ın küresel enerji sistemindeki kırılgan noktaları nasıl bir caydırıcılık aracına dönüştürdüğünü açıklıyor. Hamaney’in Hürmüz Boğazı’nı kapalı kalmaya devam edeceğini ifade etmesi, İran’ın bu geçidi yalnızca askerî bir gerilim unsuru olarak değil, aynı zamanda küresel enerji akışını etkileyebilecek stratejik bir baskı aracı olarak gördüğünü ortaya koyuyor. Dünya petrol ticaretinin önemli bir kısmının bu dar geçidi kullandığı göz önünde bulundurulduğunda Hürmüz yalnızca coğrafi bir geçiş hattı değil, aynı zamanda küresel ekonomi üzerinde doğrudan etkisi olan kritik bir jeopolitik düğüm noktasıdır. İran’ın bu geçidin kontrolünü söylemsel düzeyde gündeme getirmesi askerî gücün ötesinde ekonomik maliyet üretme stratejisinin bir parçası olarak okunmalıdır. Bu yaklaşım İran’ın konvansiyonel askerî sınırlılıklarını enerji jeopolitiği ile dengelemek istediğine işaret ediyor. Başka bir ifadeyle Tahran, doğrudan askerî üstünlük kuramadığı durumlarda küresel enerji piyasalarının hassasiyetini kullanarak rakip aktörlere dolaylı bir baskı üretme kapasitesine sahip olduğunu hatırlatıyor. Bu nedenle Hürmüz Boğazı’na yapılan vurgu yalnızca askerî bir tehdit değil, aynı zamanda İran’ın uluslararası sistemdeki pazarlık gücünü arttırmaya yönelik stratejik bir caydırıcılık söylemi olarak değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak Mücteba Hamaney’in ilk açıklaması, İran’da yeni bir dönemin başladığını gösterse de bu dönemin radikal bir dönüşümden ziyade mevcut güvenlik ve dış politika çizgisinin devamı niteliğinde olacağını ortaya koyuyor. Konuşmanın genelinde iç politikada birlik ve direniş söylemi üzerinden meşruiyet inşa edilmeye çalışılırken, dış politikada enerji jeopolitiği ve asimetrik caydırıcılık stratejisinin sürdürüleceği mesajı veriliyor. Bu doğrultuda ABD/İsrail-İran Savaşı'nda İran’ın doğrudan büyük ölçekli bir konvansiyonel savaşa girmekten kaçınarak, çatışmayı bölgesel ölçekte, çok aktörlü ve düşük yoğunluklu cepheler üzerinden yürütme eğiliminde olduğu anlaşılıyor. Enerji geçiş yolları, bölgedeki askerî üsler ve İran’a yakın silahlı ağlar üzerinden baskı mekanizmalarının kullanılması, savaşın tek bir cephede yoğunlaşmasından ziyade geniş bir coğrafyada devam edeceğine işaret ediyor.