İran’ın Bahreyn stratejisi: Kimin halkı kimi devirecek?

28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in koordineli hava saldırılarıyla başlayan süreç, on ikinci gününü geride bırakırken Orta Doğu’yu modern tarihin en kritik kırılma eşiklerinden birine sürüklemiş durumda. ABD ve İsrail tarafından İran’ın stratejik askeri tesisleri, nükleer altyapısı ve lojistik merkezleri hedef alınırken, savaşın ilk saatlerinde Devrim Rehberi Ali Hamaney dâhil çok sayıda üst düzey sivil ve askerî ismin hayatını kaybetmesi Tahran’da derin bir yönetimsel şoka yol açtı. Devlet hiyerarşisinin tepesinde yaşanan bu kayıp, İran’ın karar alma mekanizmalarında ani ve sarsıcı bir yeniden yapılanma sürecini tetikledi. Nihayet oğul Hamaney’in yeni Devrim Rehberi seçilmesiyle liderlik boşluğu doldurulmuş oldu.

Washington’dan gelen “İran halkı rejime karşı ayağa kalkmalı” çağrıları ise askerî operasyonun sınırlarını aşan bir hedefe işaret ediyor. Bu söylem, bombardımanın nihai amacının yalnızca askerî kapasiteyi zayıflatmak olmadığını, İran’da bir rejim değişikliği beklentisinin de diri tutulduğunu gösteriyor. Ancak ABD’nin mevcut askerî kapasitesi, bölgesel maliyetler, olası bir kara harekâtının doğuracağı siyasi sonuçlar ve uluslararası meşruiyet sınırları, doğrudan rejimi devirecek bir güç projeksiyonuna imkân tanımıyor. Bu nedenle Washington’un asıl hesabının, yoğun askerî baskı eşliğinde İran içindeki muhalefeti, toplumsal huzursuzluğu ve uzun süredir temas hâlinde olduğu çeşitli vekil ağları harekete geçirerek bir iç çözülme dinamiği üretmek olduğu anlaşılıyor. Kısacası ABD’nin stratejisi, cepheden bir işgal değil içeriden bir çöküş beklentisi üzerine kurulu.

Tahran ise bu stratejiyi yalnızca askerî savunma araçlarıyla karşılamıyor. Balistik füzeler, insansız hava araçları ve bölgesel vekil unsurlar üzerinden verilen askerî yanıtın ötesinde, İran daha geniş ve daha riskli bir hesap yapıyor. Savaşı kendi topraklarına hapsetmek yerine, çatışmayı bölgeselleştirerek karşı cephede yeni fay hatları üretmeyi amaçlayan asimetrik bir strateji izliyor. Bu stratejinin merkezinde ise “halk ayaklanmasına karşı halk ayaklanması” yaklaşımı yer alıyor. Washington İran sokaklarında rejim karşıtı bir mobilizasyon umarken, Tahran Körfez monarşilerinin kırılgan toplumsal dengelerini hedef alarak karşı bir yangın çıkarmayı planlıyor.

Bu bağlamda Bahreyn, İran’ın bölgesel stratejisinde öncelikli odak noktası olarak öne çıktı. İran’ın diğer Körfez ülkelerine yönelik misilleme saldırılarında belirgin bir azalma gözlemlenirken, Bahreyn’i hedef alan saldırıların dozunu artırarak sürdürmesi dikkat çekici. Hatta sahadaki durumun sadece füze ve dron saldırılarıyla sınırlı kalmadığı, İran’ın Bahreyn içerisindeki bazı unsurları harekete geçirdiği ve mevcut rejime karşı silahlı bir kalkışma planladığına dair istihbaratların gelmesi, Tahran’ın Bahreyn politikasını kritik bir boyuta taşıyor.

 İran’ın Bahreyn’e yönelik yoğun ve çok katmanlı saldırılarla ülkenin güvenlik sektörünü zayıflatmayı, devlet otoritesini aşındırmayı ve iç istikrarı sarsmayı hedeflediği görülüyor. Amaç yalnızca askerî misilleme değil, güvenlik mimarisini baskı altına alarak ülkede bir toplumsal hareketlenme zemini oluşturmak. İran’ın uzun yıllara dayanan ideolojik ve politik etki alanı, özellikle Şii nüfusun yoğun olduğu Bahreyn’de İran’a potansiyel bir mobilizasyon kapasitesi sunuyor.

Bahreyn’de oluşabilecek bir istikrarsızlık dalgası ise Tahran açısından nihai hedef değil, daha geniş bir bölgesel stratejinin ilk halkası olabilir. Bu senaryo, Suudi Arabistan’ın doğu vilayetinde -El-Ahsa ve Katif gibi Şii nüfusun yoğun olduğu bölgelerde- ortaya çıkabilecek bir ayaklanma için psikolojik ve politik zemin oluşturabilir. Böylece savaş, İran sınırlarını aşarak Körfez’in enerji kalbine doğru yayılma riski taşıyan çok katmanlı bir krize evirilebilir.

Jeoekonomik fay hattı: Petrol ve Şii nüfus

Bahreyn ve Suudi Arabistan’daki Şii nüfusun konumu, Körfez jeopolitiğinin hem en kırılgan hem de en stratejik eksenlerinden birini teşkil ediyor. Bu topluluklar yalnızca mezhepsel bir kimliğin taşıyıcısı değil, küresel enerji sisteminin tam kalbinde yaşayan sosyo-politik aktörlerdir. Suudi Arabistan’da Şiilerin yoğunlaştığı doğu vilayeti (El-Ahsa ve Katif), Aramco tesisleri, dev rafineriler, ihracat terminalleri ve dünyanın en büyük konvansiyonel petrol rezervleriyle iç içe geçmiş durumda. Bu yüzden küresel petrol arzının istikrarının büyük ölçüde bu coğrafyanın güvenliğine bağlı olduğunu söylemek bir abartı olmayacaktır.

Benzer şekilde Bahreyn’de nüfusun üçte ikisinden fazlasını oluşturan Şii çoğunluk, ada devletinin sınırlı hidrokarbon kaynaklarının yanı sıra Körfez’in finansal dolaşım ağları ve lojistik hatlarının merkezinde yaşıyor. Bu coğrafi çakışma, mezhepsel gerilimi yerel bir temsil meselesi olmaktan çıkararak doğrudan küresel enerji güvenliği ve rejim bekası sorununun içine yerleştirmiş durumda. Enerji altyapısının bulunduğu bölgelerde yaşayan ve siyasal olarak dışlanmış hisseden topluluklar, olası bir istikrarsızlık hâlinde yalnızca iç düzeni değil, uluslararası piyasaları da sarsabilecek bir konuma sahipler.

Bahreyn’in stratejik önemini daha da artıran unsur ise on yıllardır ABD Deniz Kuvvetleri’nin bölgedeki ana unsurlarından biri olan 5. Filo’ya ev sahipliği yapmasıdır. Adadaki büyük donanma üssü, yalnızca Bahreyn’in savunma mimarisini güçlendirmekle kalmıyor; aynı zamanda ABD’nin Hürmüz Boğazı’ndan Süveyş Kanalı’na uzanan, hatta deniz güvenliğini sağlama, enerji akışını koruma ve bölgesel rakiplerine karşı güç projeksiyonu gerçekleştirme kapasitesinin omurgasını oluşturuyor. Bu askeri varlık, Bahreyn’i adeta bir “batmaz uçak gemisi” konumuna taşıyarak Körfez güvenliği ve ABD’nin bölgesel stratejisi açısından vazgeçilmez bir merkez hâline getiriyor.

Dolayısıyla İran’ın Bahreyn’i hedef alan saldırıları ve toplumsal bir ayaklanma zemini oluşturma arayışı, yalnızca yerel bir hanedanı zayıflatma girişimi değil, aynı zamanda ABD’nin bölgedeki en kritik askerî operasyon merkezini baskı altına alma ve Körfez’deki lojistik omurgasını sarsma hamlesi olarak okunmalıdır. 5. Filo’nun varlığı, Bahreyn’de ortaya çıkabilecek bir istikrarsızlığı yerel bir kriz olmaktan çıkarıp küresel ölçekte askerî ve jeopolitik sonuçlar doğurabilecek bir hesaplaşmanın parçası hâline getirir.

Nitekim 2011 Bahreyn ayaklanması ve 2016’da Ayetullah Nimr el-Nimr’in idamının ardından Suudi doğu vilayetinde patlak veren protestolar, bu jeoekonomik-mezhepsel fay hattının geçmişte nasıl aktive olabildiğini gösterdi. Mezhepsel kimliğin enerji altyapısıyla kesiştiği noktada ortaya çıkan gerilim, kısa sürede bölgesel bir güvenlik krizine dönüşme potansiyeli taşıyor.

Ancak küresel enerji sisteminin tam kalbinde yaşayan sosyo-politik aktörlerin bu stratejik ağırlığı, söz konusu topluluklara hiçbir zaman siyasal güç ya da ekonomik refah olarak yansımadı. Siyasi temsildeki sınırlamalar, güvenlik bürokrasisinden dışlanma, kamu istihdamındaki ayrımcılık ve kültürel haklara yönelik kısıtlamalar, derin bir marjinalleşme algısı üretti. Tam da bu nedenle İran, “jeoekonomik ağırlık” ile “siyasal dışlanmışlık” arasındaki gerilim hattını potansiyel bir kaldıraç olarak görüyor. Enerji arterlerinin geçtiği bu toplumsal zeminde yükselmesi muhtemel bir huzursuzluk dalgası, yalnızca yerel rejimleri değil, Batı ittifakının enerji güvenliği mimarisini de doğrudan baskı altına alabilecek kapasiteye sahiptir.

Bahreyn: İran’ın stratejik sıçrama tahtası

İran’ın Bahreyn’e yönelik saldırılarını yoğunlaştırması, rastlantısal bir taktiksel tercih olmanın ötesinde tarihsel, ideolojik ve operasyonel bir birikimin savaş koşullarında devreye sokulması olarak okunmalıdır. Tahran’ın Bahreyn üzerindeki iddiaları yeni değil. İran, 1970’lere kadar adayı kendi toprağı olarak kabul ediyordu ve BM ara buluculuğuyla gerçekleştirilen 1970 referandumunu hiçbir zaman tam anlamıyla kabullenmedi. Bu tarihsel hak iddiası, İran’ın Bahreyn’i yalnızca bir hedef değil, potansiyel bir nüfuz alanı olarak gördüğünün kalıcı göstergesidir.

Operasyonel düzeyde ise İran, Bahreyn muhalefetiyle temas kurma ve onu yönlendirme kapasitesini geçmişte çok defa sergiledi. 2011 ayaklanması sırasında İran bağlantılı ağların Bahreynli Şii gruplarla koordinasyon içinde hareket ettiği yönündeki iddialar uzun süre gündemde kaldı. 2012-2014 döneminde İran’a yakın bazı unsurların silah, finansman ve eğitim desteği sağladığı sıkça dile getirildi. Manama yönetimi bu dönemde birçok kişiyi İran bağlantılı darbe girişimi suçlamasıyla yargıladı. Tahran ise bu ağları tasfiye etmek yerine, potansiyel bir kriz anında devreye sokulabilecek bir etki mekanizması olarak muhafaza etti.

Bugün savaşın yarattığı baskı ortamında İran, bu birikimi harekete geçirme fırsatı görüyor. Yoğun bombardımanla Bahreyn’in güvenlik kapasitesini aşındırmak, otorite boşluğu üretmek ve bu boşlukta uzun süredir marjinalleşmiş Şii kitleleri mobilize etmek, Tahran’ın sahaya sürdüğü çok katmanlı senaryonun temel unsurları arasında yer alıyor. Eğer Bahreyn’de İran yanlısı bir dönüşüm ya da en azından Batı karşıtı güçlü bir toplumsal dalga ortaya çıkarsa, bu yalnızca El-Halife hanedanı için değil, Körfez güvenlik mimarisi için de sarsıcı bir gelişme olacaktır.

Bahreyn’in Suudi doğu vilayetine olan coğrafi ve kültürel yakınlığı, buradaki bir kıvılcımın Suudi topraklarına sıçramasını mümkün kılabilir. Suudi Şiilerinin petrol endüstrisinin kalbindeki varlığı, olası bir grev, sabotaj ya da kitlesel protesto dalgasının küresel petrol piyasalarını doğrudan etkileme potansiyelini taşımaktadır. Bu senaryoda enerji fiyatlarının sıçraması, tedarik zincirlerinin aksaması ve Batı ekonomilerinin baskı altına girmesi kaçınılmaz olabilir.

Trump’ın çağrısı ve Tahran’ın ayna stratejisi

Savaşın başlamasının ardından ABD Başkanı Trump’ın “Ayaklanın ve devletinizi geri alın” çağrısı, Washington’ın İran’ı içeriden bir halk hareketiyle çökertme niyetini açık biçimde ortaya koydu. Ancak Tahran bu çağrıya simetrik değil, ayna stratejisiyle karşılık veriyor. ABD Tahran sokaklarında rejim karşıtı bir mobilizasyon beklerken, İran Bahreyn ve Suudi Arabistan’ın enerji merkezlerinde Batı karşıtı bir toplumsal dalga üretmeye çalışıyor.

Bu hamle, klasik askeri savunmadan çok ideolojik ve toplumsal bir karşı saldırı anlamına geliyor. Devrim Muhafızları’nın bölgedeki yerel ağları üzerinden yürüttüğü süreç, Körfez monarşilerini varoluşsal bir ikilemle baş başa bırakıyor: ABD ve İsrail ile kurulan askerî ittifakın gereklilikleri ile kendi topraklarındaki hoşnutsuz kitlelerin İran tarafından mobilize edilme riski arasında sıkışmış bir yönetim yapısı.

Bugün gelinen noktada savaş, yalnızca uçakların ve füzelerin çarpıştığı bir alan değil; “Kimin halkı kimi devirecek?” sorusunun sorulduğu bir irade mücadelesi. İran, kendi rejimini korumak için Körfez’in tamamını sarabilecek bir istikrarsızlık riskini göze almış görünüyor. Eğer Tahran’ın “karşı ayaklanma” formülü başarıya ulaşırsa, küresel petrol endüstrisinin kalbi olan Körfez’de Batı nüfuzu ciddi bir darbe alabilir.

ABD ve müttefikleri için asıl tehlike, İran’ın askerî kapasitesinden ziyade, on yıllardır ilmek ilmek ördüğü toplumsal ve ideolojik nüfuz ağlarının savaşın kaotik ortamında bir patlamaya dönüşmesidir. Körfez’in Şii bölgelerinde yükselecek bir isyan dalgası, savaşın dengelerini askerî değil, toplumsal zeminde değiştirebilecek en güçlü asimetrik unsur olarak öne çıkıyor. Bu nedenle bugün yaşanan çatışma, devletler savaşı olmanın ötesinde halklar üzerinden yürütülen, jeoekonomik fay hatlarını hedef alan yeni nesil bir bölgesel hesaplaşmadır.